© ANP/Koen van Weel

Defensie weigert openheid van zaken te geven over contracten Supreme

3 Connecties

Onderwerpen

Fraude Hennis

Organisaties

Ministerie van Defensie
12 Bijdragen

Begin deze maand berichtten Follow the Money en het VPRO-programma Bureau Buitenland beide over een fraudezaak die het ministerie van Defensie naar schatting miljoenen euro’s heeft gekost. De Nederlandse cateraar Supreme Group, die in de Verenigde Staten wegens identieke praktijken is veroordeeld en schuld heeft bekend, is in ons land niet vervolgd. Sterker nog, Defensie doet nog altijd zaken met dit bedrijf en toont zich hier weinig transparant over. FTM schetst de ontwikkelingen tot nu toe.

Het ministerie van Defensie is jarenlang opgelicht door het frauduleuze cateringbedrijf Supreme, dat voor soortgelijke praktijken in de Verenigde Staten is veroordeeld, zo blijkt uit informatie waarmee Follow the Money en het programma Bureau Buitenland van de VPRO op 3 juni onafhankelijk van elkaar naar buiten kwamen. Wat er precies is gebeurd, en hoe dit heeft kunnen gebeuren, is niet duidelijk omdat de overheid veel informatie niet openbaar wil maken. ‘Naar aanleiding van alle berichtgeving heb ik wel gevraagd op het departement: zet alsjeblieft alles even op een rijtje, want ik moet het nu helemaal helder hebben,’ aldus minister Hennis van Defensie in antwoord op vragen van de NOS.

Oproep aan de minister

Het verzoek van de minister komt erg laat. Het wordt tijd dat het ministerie openheid van zaken geeft en alle aanbestedingsdocumenten, contracten en auditverslagen rond de zaak openbaar maakt. Zo is het niet duidelijk waarom het aantal bedrijven waaruit Supreme bij de aanbesteding gekozen is, geheim moet blijven, evenals de hoogte van het door Defensie teveel betaalde bedrag. Waar het ministerie informatie achterhoudt, moet het kunnen uitleggen waarom.

Waar het ministerie informatie achterhoudt, moet het kunnen uitleggen waarom

Inmiddels hebben Kamerleden van de SP vragen gesteld aan minister Hennis over het contract tussen Supreme Group en Nederland en de te hoge prijsstelling. ‘De minister van Defensie zal eerst deze vragen beantwoorden, alvorens een reactie wordt gegeven aan de media,’ aldus een woordvoerder. In afwachting van de antwoorden geven we een overzicht van wat we nu weten en van de huidige stand van zaken met betrekking tot het Supreme dossier.

Nieuwe bronnen

Begin deze maand onthulde FTM dat het Nederlandse ministerie van Defensie jarenlang is opgelicht door cateringsbedrijf Supreme. Kort voordat FTM haar eigen onderzoek naar buiten bracht over de misstanden, meldde de NOS dat het VPRO-radioprogramma Bureau Buitenland haar uitzending van die avond zou wijden aan een eigen verhaal over de oplichting. De redactie van Bureau Buitenland bleek al sinds september 2015 met twee redacteuren onderzoek naar deze zaak te doen, en heeft interessante bronnen gesproken die duidelijk onderstrepen wat er mis is bij Defensie. Inmiddels heeft Bureau Buitenland twee uitzendingen aan de zaak gewijd, die hier zijn terug te luisteren.

Aanvullingen uit het onderzoek van Bureau Buitenland zijn in het onderstaande overzicht opgenomen. 

Amerikaanse fraude al lang bekend

De samenwerking met de cateraar begint in 2006 in Afghanistan, als het ministerie van Defensie besluit om de voedselvoorziening en brandstoftoevoer in gebieden waar Nederlandse militairen actief zijn, gedeeltelijk te laten verzorgen door het commerciële bedrijf Supreme Group. Dit gebeurt onder andere omdat uitvoering van deze taken in uitzendgebieden erg complex is, en de mogelijkheden van het Nederlandse leger beperkt zijn.

In Nederland is het bedrijf niet heel bekend. In de Verenigde Staten wel, blijkt uit een simpele zoekopdracht via Google. Supreme blijkt ook de catering voor Amerikaanse soldaten in Afghanistan te hebben verzorgd, en blijkt daarbij op grote schaal fraude te hebben gepleegd. De kwestie is uitgebreid behandeld door Amerikaanse media, zoals in 2011 door Bloomberg en in 2014 door de Wall Street Journal. Uit die berichten blijkt dat er in 2014 in de Verenigde Staten een rechtszaak is geweest waarin Supreme heeft bekend schuldig te zijn aan massale opzettelijke fraude.

Veel van de documenten uit die rechtszaak zijn openbaar, en zijn terug te lezen via internet. Ze geven een zeer gedetailleerd beeld van hoe de fraude is gepland en uitgewerkt.


Ko Colijn

"Het is raadselachtig dat Defensie zegt dat alleen het prijsverschil is terugbetaald door de cateraar, en er kennelijk geen sprake is van een strafrechtelijk traject"

Twee keer winst

Een belangrijk onderdeel van het plan is het oprichten van het bedrijf JAFCO. Dit bedrijf lijkt op het oog niets met Supreme te maken te hebben, maar is in de praktijk gewoon onderdeel van de groep. Het fungeert als een soort tussenschakel. JAFCO koopt lokaal goederen in voor de marktconforme prijs en verkoopt ze (fors) duurder door aan Supreme. Zo verplaatst het geld dat Supreme hiervoor betaalt dus gewoon van de vestzak naar de broekzak van het bedrijf. De duurdere inkoopkosten krijgt Supreme door de Amerikaanse overheid vergoed, plus toeslag voor de geleverde diensten. Zo maakt het bedrijf in feite twee keer winst.

Ook fraude in Nederland

Supreme gebruikt JAFCO voor en in- en doorverkopen van goederen voor soldaten in Afghanistan in dezelfde periode dat het bedrijf goederen en diensten levert aan het Nederlandse leger daar. De fraudezaak in de Verenigde Staten werpt dan ook de vraag op of Supreme zich ook in Nederland schuldig heeft gemaakt aan dergelijke praktijken, en of hier door Defensie onderzoek naar is gedaan. Als Follow the Money het Nederlandse ministerie van Defensie daarom vraagt of er ooit vanuit de Nederlandse overheid een onderzoek is gestart naar mogelijke fraude door Supreme, luidt het antwoord als volgt:

‘De Rijksauditdienst heeft geconstateerd dat zich in het verleden een te hoge prijsstelling heeft voorgedaan’

Bij het afsluiten van contracten door de Rijksoverheid geldt een auditbeding. Hiermee houdt het Rijk zich het recht voor om audits te doen, bijvoorbeeld om de rechtmatigheid van uitgaven van de leverancier te toetsen. Dit gold ook voor het contract met SG voor catering tussen 2006 en 2010 en geldt bij de huidige contracten met SG. De Rijksauditdienst heeft hierbij geconstateerd dat zich in het verleden een te hoge prijsstelling heeft voorgedaan. Het destijds te hoog in rekening gebrachte bedrag is door SG (terug)betaald aan Defensie.

Om te begrijpen hoe het kan dat de overheid jarenlang teveel heeft betaald, vraagt Follow the Money om inzage in de auditverslagen, maar aan dit verzoek heeft het ministerie tot op de dag van vandaag geen gehoor gegeven.

‘Geen onrechtmatigheid’

Hoewel Defensie dus kennelijk is opgelicht door een bedrijf dat op geraffineerde wijze in dezelfde periode ook de Amerikaanse overheid heeft getild via een bedrijf dat de levering van goederen in hetzelfde uitzendgebied regelde en daarvoor in de VS schuld heeft bekend, start de Nederlandse overheid geen strafrechtelijk onderzoek. Op de vraag waarom dat niet gebeurt, antwoordt een woordvoerder dat er ‘geen onrechtmatigheid is geconstateerd die heeft geleid tot de vaststelling van fraude door de rechter’. Het ministerie stuurt daar later per mail achteraan: ‘Excuses, dit had moeten zijn: “De audits bij Defensie hebben geen informatie opgeleverd die aanleiding gaf tot het doen van aangifte”.’ (Zoek de verschillen.)

Dat is des te opvallender aangezien Chris Vos, in 2013 hoofd inkoop van groenten en fruit bij JAFCO, zelf naar het ministerie stapt om de misstanden te melden, zo blijkt uit de uitzendingen van Bureau Buitenland. De redactie citeert een mail die Vos aan het Bureau Integriteit van Defensie heeft gestuurd:

De Nederlandse overheid […] is door de firma Supreme Foodservice […] ernstig financieel benadeeld. Ik wens hier een verklaring en getuigenis over aan te leveren maar wens bescherming van de Nederlandse overheid in deze. Ik heb bewijzen in hand die u zullen overtuigen van de bewust opgezette fraude […]

Het ministerie zou die melding weliswaar serieus hebben genomen, maar heeft Vos laten weten verder geen actie te kunnen ondernemen omdat de misstanden betrekking hebben op externe partijen, en niet op medewerkers van het ministerie.

Gedragsverklaring

De vraag is of dat klopt. Follow the Money legde de zaak eerder voor aan een fraude-advocaat. Die wijst erop dat in principe iedereen die fraude of misstanden vermoedt daarvan aangifte kan doen bij het Openbaar Ministerie. Het is vervolgens aan het OM zelf om te bepalen of het dan een onderzoek start. Mocht Supreme bijvoorbeeld bewust te hoge facturen hebben verstuurd, dan zou dat neerkomen op valsheid in geschrifte. Dit zou een goede reden zijn voor een gang naar het OM.

Er zijn nog andere punten waarop de overheid mogelijk steken heeft laten vallen. Zo had het ministerie, net als bij het aannemen van personeel voor belangrijke overheidsfuncties, voor de aanbesteding van de catering een soort gedragsverklaring van het bedrijf kunnen eisen. Bij het aanvragen van een Gedragsverklaring Aanbesteden (GVA) onderzoekt het ministerie van Veiligheid en Justitie of het bedrijf dat naar de opdracht meedingt, ooit in aanraking is gekomen met Justitie. Het is echter niet duidelijk of dit is gebeurd. Follow the Money heeft het ministerie gevraagd of het ooit voor Supreme een GVA heeft aangevraagd, maar Defensie wil hierop vooralsnog geen antwoord geven.

20 tot 50 miljoen dollar fraude

Op dit moment is het niet duidelijk voor welk bedrag het ministerie is opgelicht. Via oud-medewerkers van Supreme heeft Bureau Buitenland inzage gekregen in documenten van Supreme en JAFCO. Die documenten heeft de VPRO voorgelegd aan Ko Colijn van Instituut Clingendael. Op basis daarvan heeft hij een schatting gemaakt van de grootte van de oplichting. Op verzoek van FTM schrijft Colijn zijn schatting nog eens uit:

In principe kan iedereen die fraude of misstanden vermoedt, daarvan aangifte doen bij het Openbaar Ministerie

Uitgaande van 4 jaar Kamp Holland, jaren die ook daar 365 dagen tellen, een prijsopslag van gemiddeld 25% (wat een voorzichtige aanname is), een basiscontract van 3 maaltijden per dag, en de aanname die ik in de VPRO-stukken las dat er 19.000 flesjes water per dag doorheen gingen in Uruzgan, kom je in de buurt van een miljoenenfraude in de genoemde orde van grootte [20 tot 50 miljoen dollar, red.]. Ik laat dan de illegaal verhoogde transportkosten etc nog buiten beschouwing. Verder is het raadselachtig dat Defensie zegt dat alleen het prijsverschil is terugbetaald door de cateraar, en er kennelijk geen sprake is van en strafrechtelijk traject (+ boete).

Ook fiscaal lijkt het handelen van Supreme twijfelachtig. In 2008 verplaatst de cateraar het hoofdkantoor van Zwitserland naar Nederland, blijkt uit documenten van de Kamer van Koophandel. Het lijkt erop dat de reden puur belastingtechnisch is. Bij een telefoontje anderhalve maand geleden naar het nummer dat bij dit hoofdkantoor op de website van Supreme vermeld staat, neemt een ander bedrijf op. Het beheer van de cateraar blijkt inmiddels in handen van trustkantoor Vistra.

Bureau Buitenland legde de jaarverslagen voor aan hoogleraar accountancy Marcel Pheijffer, die er later een column over schrijft in het FD. Waar het op neer komt: van de meer dan 6000 werknemers die Supreme in 2013 telt, werkt er slechts één bij de Nederlandse vestiging. Dat is opvallend voor een hoofdkantoor. Ook betaalt het bedrijf hier nauwelijks winstbelasting. De BV van Supreme in Amsterdam lijkt dus niets anders dan een brievenbusfirma die hier is neergezet om belasting te ontwijken.

Geen aanleiding voor uitsluiting

Ondanks de te hoge rekeningen die de Nederlandse overheid jarenlang kreeg opgestuurd en de schuldbekentenis van Supreme in de rechtszaak in de VS, werkt Defensie nog steeds samen met het officieel Nederlandse bedrijf. Op vragen van Follow the Money over nieuwe contracten die met de cateraar zijn afgesloten, antwoordt het ministerie:

Defensie heeft geen aanleiding gezien en Defensie ziet geen aanleiding om SG in de toekomst uit te sluiten van opdrachten. Met het oog op de VN-missie in Mali MINUSMA is binnen het geldende raamcontract een zogenoemde ‘nadere overeenkomst’ gesloten met SG. Deze nadere overeenkomst heeft voorzien in de levering van keukenfaciliteiten zoals opslagcapaciteiten.

Deze overeenkomst loopt nog steeds.

"Defensie heeft geen aanleiding gezien en Defensie ziet geen aanleiding om SG in de toekomst uit te sluiten van opdrachten"

Waarom Defensie ondanks alle mogelijke dubieuze en aangetoond strafbare handelingen nog steeds samenwerkt met Supreme, is niet duidelijk. Een maand geleden vroeg Follow the Money de documenten voor de openbare aanbesteding van de opdrachten op. Het ministerie laat weten deze documenten nog steeds te zoeken.

Huurlingen

Mogelijk kan het ministerie het zich niet veroorloven om de samenwerking met Supreme stop te zetten. Hoewel Defensie niet wil zeggen uit hoeveel kandidaten de overheid Supreme selecteerde, laat een woordvoerder wel weten dat het aantal bedrijven dat zulke complexe en gevaarlijke klussen wil uitvoeren ‘zeer schaars’ is. In dat geval heeft het ministerie weinig keuze. Of dit gebrek aan keuzemogelijkheden ook de reden is dat er — na de te hoge rekeningen, de melding van de oud-medewerker van Jafco en de schuldbekentenis in de VS — geen strafrechtelijk onderzoek is gestart in Nederland, is niet duidelijk.

Ook de contracten die de overheid met Supreme heeft afgesloten zijn niet openbaar. Volgens het ministerie zijn ze ‘commercieel vertrouwelijk’ en daarom geheim. Follow the Money hoopt de documenten toch in te kunnen zien via een beroep op de Wet Openbaarheid Bestuur.

Welke verantwoordelijkheid de Nederlandse overheid draagt voor het toepassen van geweld door private beveiligers is niet duidelijk

Een interessant onderdeel van de contracten zijn de afspraken die de overheid met Supreme heeft gemaakt over het inhuren van commerciële gewapende beveiligers voor het transport van goederen, zoals naar de legerbases in Afghanistan. Dat is zeer gevaarlijk werk: bij het vervoer komen regelmatig mensen om het leven. Welke verantwoordelijkheid de Nederlandse overheid draagt voor het toepassen van geweld door de private beveiligers, en voor het compenseren van familie van gesneuvelde werknemers van Supreme, is niet duidelijk. Het kan ook zijn dat er in de contracten geen afspraken zijn opgenomen over het toepassen van geweld door onderaannemers.

Oproep aan de minister

Inmiddels hebben Kamerleden van de SP vragen gesteld aan minister Hennis van Defensie over het contract tussen Supreme Group en Nederland en de te hoge prijsstelling. Het is nu aan de minister om meer duidelijkheid te geven over de samenwerking met Supreme.

Wordt vervolgd.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Charlotte Waaijers

Dit artikel zit in het dossier

De huurlingen van defensie

Gevolgd door 143 leden

Follow the Money doet onderzoek naar de privatisering van defensie door de Nederlandse overheid. Welke private partijen worde...

Volg dossier