De Algemene Rekenkamer trekt aan de bel over de weinig transparante boekhouding van de NAVO, waarmee de Rekenkamer een belangrijke dimensie toevoegt aan het debat over het defensiebudget.

    ‘NAVO-miljarden in zwart gat.' Onderzoek van de Algemene Rekenkamer gaf de Volkskrant gisteren alle reden om stevig uit te pakken. 'Misschien verspilt de NAVO heel veel, of komen ze veel tekort. We hebben geen idee', licht Rekenkamer-president Saskia Stuiveling het onderzoek toe in een interview aan de krant. Stuiveling stelt zes jaar ingebeukt te hebben op de boekhouding in de NAVO-bunker, maar kan de code van de NAVO-boekhouders niet breken. De noodkreet in de Volkskrant is niet nieuw. De Rekenkamer waarschuwt al sinds 2007 voor de ondoorzichtigheid van NAVO-uitgaven. De Nederlandse rekenmeesters komen nu met een Engelstalige website om het thema internationaal op de agenda te zetten. Het defensiebudget van alle NAVO-landen samen bedraagt 751 miljard euro, waarvan de VS driekwart voor zijn rekening neemt. Afspraak tussen de leden van NAVO is dat zij allemaal twee procent van hun BNP uitgeven aan defensie. Dit lijkt hét NAVO-budget, maar boekhoudkundig is dat niet geval. Afgezien van het feit dat weinig landen zich houden aan deze afspraak, wordt de twee procent niet in zijn geheel als contributiebedrag overgemaakt naar de NAVO. Een deel van de nationale defensiebudgetten loopt wel via de telramen van de NAVO, maar de Rekenkamer kon niet achterhalen hoeveel dit is.

    NAVO-geldstromen

    De Noord Atlantische Verdragsorganisatie heeft drie financieringsstromen, maar de NAVO blijkt geen bondgenootschap van transparante boekhouders. Slechts één geldstroom is deels openbaar. De civiele uitgaven, zoals de kosten verbonden aan het hoofdkantoor in Brussel, was de enige post waar de Rekenkamer wat zicht op kreeg. In 2013 besteedde de NAVO 2,4 miljard euro aan organisatiekosten. Alleen de civiele uitgaven kennen enige vorm van openheid, terwijl het bij de NAVO draait om militaire slagkracht. Zoals artikel vijf van de NAVO zegt, is een aanval op één van de leden, een aanval op alle leden. Dat kost geld, maar hoeveel het bondgenootschap uitgeeft aan militaire missies en de ontwikkeling van defensiematerieel kon de Rekenkamer niet achterhalen. Wel bekend is dat de internationale NAVO-missies, zoals in Afghanistan, betaald worden door de deelnemende lidstaten. Zij leveren hun bijdrage over het algemeen in natura, door inzet van eigen militaire middelen, zoals gevechtsvliegtuigen, special forces en kampementen. Deze middelen lopen niet via de boekhouders van de NAVO. Naast de militaire missies kent de NAVO nog een financieel ondoorzichtige geldstroom: de speciale projecten, waarbij NAVO-landen samen defensiematerieel ontwikkelen. Nederland neemt bijvoorbeeld deel aan het NH-90-project. Deze helikopter wordt gebouwd door NHIndustries, de Europese defensiefabrikant die in 1992 ontstond uit het Frans-Duitse Eurocopter, het Italiaanse Agusta en het Nederlandse Stork Fokker Aerospace. De verschillende projecten worden veelal betaald door de aan de projecten deelnemende NAVO-lidstaten, maar wat zij hier aan uitgeven, kreeg de Rekenkamer niet boven water.

    'Politiek gevoelig, omdat de defensiebegroting van vrijwel alle NAVO-landen onder druk staat'

    ‘De ondoorzichtige boekhouding bij het militaire bondgenootschap ligt politiek gevoelig, omdat de defensiebegroting van vrijwel alle NAVO-landen onder druk staat’, zo snijdt Stuivenberg in de Volkskrant een belangrijk punt aan. ‘Als niet bekend is hoeveel van het Nederlandse defensiebudget exact aan de NAVO wordt besteed en of het geld effectief wordt uitgegeven, dan is ook niet helder of daarop bezuinigd kan worden. Of dat er juist meer geld bij moet.’

    Defensie-lobby op stoom

    De Nederlandse defensie-lobby heeft genoeg munitie om te pleiten voor hogere budgetten. In de aanloop naar de verkiezingen deed het Haagsch Centrum voor Strategische Studies in opdracht van het ministerie van defensie al een poging om de waarde van defensie in cijfers te vatten. Het mocht toen nog niet baten. Het kabinet Rutte-2 bezuinigt verder op defensie, wat inmiddels heeft geresulteerd in een historisch laag defensiebudget. Nu tonen de spanningen in Oekraïne dat defensie met missies in landen als Afghanistan en Mali niet alleen een ver-van-mijn-bed-show is. De geesten lijken rijp gemaakt te worden voor hogere defensiebudgetten. Maar wat kost defensie nou echt? Wat kost het bijvoorbeeld om de Nucleaire Top in Den Haag met F16’s te laten beveiligen? Het is niet te berekenen. Wat kost de Nederlandse Patriot-missie naar Turkije? In december 2012 onthulde Follow The Money dat Nederland twee keer zo veel betaalt als de Duitsers, die voor een vrijwel identieke missie de helft minder betalen. Hoe kan dat? Een concreet antwoord van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie bleef achterwege, maar minister Hennis van defensie verzekerde de Tweede Kamer dat de kosten uiteindelijk globaal hetzelfde zullen zijn. Daar moet de Kamer het voorlopig mee doen.

    'Het geld dat nu door de belastingbetaler opgehoest wordt, moeten we beter besteden’

    In tijden van internationale spanningen en verlaagde defensiebudgetten voegt De Rekenkamer een belangrijke dimensie toe aan de discussie over het defensiebudget. Het is niet alleen een vraag van meer of minder. De Rekenkamer poogt de vraag te beantwoorden waar het belastinggeld aan uitgegeven wordt. Een volgende vraag kan dan zijn: Valt daar iets te winnen? Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans gaf eerder dit jaar aan dat defensie ‘meer nodig heeft, maar dat het begint bij het tegengaan van verspilling. Het geld dat nu door de belastingbetaler opgehoest wordt, moeten we beter besteden.’ De PvdA-minister loopt hiermee iets op de troepen vooruit. Timmermans denkt met betere militaire samenwerking tussen landen verkwisting tegen te gaan, maar daar voor lijkt eerst meer inzicht in defensiebestedingen noodzakelijk. In haar interview in De Volkskrant drukt Stuivenberg zich voorzichtig uit over het publieke belang van transparantie: ‘Uit ervaring weten wij dat transparantie draagvlak vergroot. De matige transparantie nu lijkt mij dus niet goed voor het draagvlak voor de NAVO bij de belastingbetaler.’ Meer inzicht in de boeken van defensie en de NAVO is dus niet alleen nuttig voor analyse en politieke keuzes, transparantie is ook goede PR.

    Over de auteur

    Krijn Schramade

    Krijn Schramade (1980) krijgt een jaar na de val van Lehman Brothers (2008) de tegenwoordigheid van geest om zijn veilige lev...

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Kaalslag bij Defensie

    Gevolgd door 216 leden

    Sinds het einde van Koude Oorlog heeft Nederland fors gesneden in Defensie. De opeenvolgende kabinetten gebruikten de kaassch...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid