Bij het depot aan de Pilotenweg halen de bezorgers hun kranten op.

Bij het depot aan de Pilotenweg halen de bezorgers hun kranten op. © Harm Ede Botje

Hoe een handvol slechtbetaalde flexwerkers een miljardenconcern op de knieën dwong

Na de Uber-chauffeurs en de Deliveroo-koeriers hebben nu ook de depothouders van Uitgeverij Mediahuis recht op een arbeidscontract. Die depothouders zien erop toe dat de bezorgers kranten als NRC en De Telegraaf ’s ochtends tijdig bij de abonnees op de mat laten vallen. De kranten zelf schreven niet over dit nieuws, en ook de FNV liet niet van zich horen. Reconstructie van de strijd van een groep slechtbetaalde mannen die met ingezameld geld in de rechtszaal een glansrijke overwinning behaalden op een miljardenconcern.

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • Op 17 oktober oordeelde de Amsterdamse kantonrechter dat depothouders van uitgeverij Mediahuis werknemers zijn en dus recht hebben op een arbeidscontract. De uitspraak past in een reeks van uitspraken. Eerder oordeelde de rechter al dat Uber-chauffeurs en Deliveroo-bezorgers werknemers waren. 
  • Depothouders beheren door heel Nederland kantoortjes van waaruit de bezorgers kranten bij de abonnees bezorgen. In deze zaak ging het om 18 depothouders die hun werk in de middag verloren omdat Het Parool en NRC Handelsblad naar de ochtend verhuisden.
  • Hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp spreekt van een ‘belangrijke uitspraak’, die laat zien dat de te ver doorgeschoten flexibilisering van de arbeidsmarkt een halt wordt toegeroepen. Mediahuis heeft laten weten in hoger beroep te gaan. 
  • Een commissie onder leiding van Hans Borstlap oordeelde al in 2020 dat de flexibilisering in Nederland te ver is doorgeschoten. De Sociaal-Economische Raad stelde vorig jaar dat het arbeidscontract weer de norm moet worden. In de regeringsverklaring onderschreef het huidige kabinet deze conclusie, en kondigde een reeks maatregelen aan. 
  • Die maatregelen worden de komende tijd uitgewerkt door werknemers en werkgevers. Minister Karien van Gennip van Sociale Zaken en Werkgelegenheid komt eind dit jaar of begin 2023 met een uitgewerkt plan, liet zij de Tweede Kamer weten.
Lees verder

Het is tien voor vier in de ochtend. Hier en daar rijdt een taxi, verder zijn straten en pleinen verlaten. De stad slaapt. Maar aan de Pilotenweg 52 brandt licht. Het is een smal, lang kantoor op het Amsterdamse bedrijventerrein Schinkel vlakbij de A10. In dit depot verzamelen zich elke ochtend de bezorgers om Trouw, de Volkskrant, NRC, De Telegraaf, Algemeen Dagblad en andere dagbladen op te pikken voordat ze aan hun wijk beginnen. 

Depothouder Abdel Boudhane (34) was er al om drie uur, om de pakketten kranten in ontvangst te nemen die vanuit de drukkerij per bestelbus worden afgeleverd. ‘Het is vroeg opstaan, en we slapen overdag, je went eraan,’ zegt hij. Als depothouder is hij de onmisbare schakel tussen de uitgeverijen en de bezorgers: hij zorgt ervoor dat die laatsten hun werk kunnen doen en dat de dagbladen tijdig bij de abonnees komen. Maar de depothouder is ook aanspreekpunt, crisismanager en vriend. ‘We delen lief en leed,’ zegt Boudhane. 

Bezorgers Samir Abdelaty en Jamal Azrak staan op het punt te vertrekken. De een steekt pakken met kranten in de tassen aan weerszijden van zijn scooter; er gaan ook pakken op zijn stuur en zelfs op de ruimte waar hij normaal zijn voeten neerzet. De ander heeft een elektrische bakfiets waar hij de kranten in gooit. Nog een slok koffie en dan verdwijnen ze slingerend in het duister. 

De afgelopen twee jaar waren depots zoals dit het middelpunt van een juridisch gevecht. Een strijd tussen 18 depothouders (die gemiddeld 11,20 euro per uur verdienen) en het machtige uitgeefconcern Mediahuis (omzet in 2021: 1,1 miljard euro, netto winst 120 miljoen euro). Inzet: is de depothouder werknemer of zelfstandige? 

‘We laten het er niet bij zitten’

Boudhane besluit op te komen voor zijn rechten en die van zijn collega’s als DPG Media (de uitgever van Het Parool) en Mediahuis (uitgever van NRC Handelsblad) groot nieuws hebben: Het Parool en NRC worden ochtendkranten. Al eerder waren de twee concerns overeengekomen dat Mediahuis de distributie van beide kranten op zich zou nemen om kosten te besparen, ook het verplaatsen van de twee titels naar de ochtend is een bezuinigingsmaatregel. 

De depothouders krijgen het nieuws te horen tijdens een bijeenkomst in een hotel van Van der Valk: per 1 januari 2022 zijn de depots alleen nog ’s ochtends open. Boudhane en zijn collega's worden bedankt voor hun goede diensten, en kunnen in de ochtenduren blijven werken. Maar hun uren in de middag zijn ze kwijt. Zonder ontslagvergoeding, want het zijn volgens de uitgever kleine zelfstandigen die niet in vaste dienst zijn. Na afloop komen de andere depothouders meteen naar Boudhane toe. ‘We laten het er niet bij zitten,’ zeggen ze. ‘Omdat ik iets weet van juridische zaken, heb ik toen de leiding genomen.’ 

Omdat ze geen hulp krijgen van de vakbond besluiten de depothouders de advocaten zelf te betalen

Boudhane  – kort haar, baard, trainingsbroek, fleecejack en zwarte Nikes – komt uit een gezin van negen kinderen. Zijn vader had een slagerij, maar belandde al op jonge leeftijd in de WAO met gezondheidsklachten. Het gezin woonde bovenop elkaar in een vijfkamerappartement in de wijk Slotermeer. Boudhane kon goed leren, ging naar de havo en volgde daarna de opleiding HBO-recht aan de Hogeschool van Amsterdam. Ook liep hij stage bij een advocatenkantoor. 

Na de bijeenkomst zoekt Boudhane contact met Zakaria Boufangacha, binnen het FNV-bestuur verantwoordelijk voor arbeidsvoorwaarden. Boudhane hoopt dat de vakbond de groep kan bijstaan in hun strijd tegen Mediahuis. Er komt geen reactie. Omdat ze geen hulp krijgen van de vakbond, besluiten de depothouders de advocaten zelf te betalen. Boudhane zoekt contact met Oass-advocaten in Haarlem, waar een studiegenoot van hem stageliep. ‘Ik wist dat ze daar goed in het arbeidsrecht zitten.’ Sommige depothouders verdienen zo weinig dat ze aanspraak kunnen maken op gefinancierde rechtsbijstand, de andere doen ieder duizend tot vijftienhonderd euro in de pot. 

Hoe kan het dat iemand die afkoerst op een degelijke juridische carrière voor een minimale vergoeding werkt in een krantendepot? Boudhane glimlacht als hem die vraag wordt gesteld. ‘Ik doe dit werk al sinds 2005, ik ben begonnen in mijn studententijd’, verklaart hij. ‘Het is voor mij als een familie, ik ken hier iedereen.’ Maar dat is niet de enige reden: Boudhane wil niet weggaan voor deze juridische strijd is afgerond. ‘Misschien dat ik op een gegeven moment iets anders ga doen, maar eerst wil ik mijn collega’s bijstaan, ervoor zorgen dat ze het beter krijgen.’ 

Geen bestaanszekerheid

Het is Boudhane ten voeten uit. Hij helpt buren, bevriende taxichauffeurs, krantenbezorgers en collega-depothouders als ze gedoe hebben met instanties, hij schrijft bezwaarschriften of voert telefoongesprekken. ‘Dat doe ik gratis,’ benadrukt hij. De afgelopen twee jaar stonden voor Boudhane vooral in het teken van de strijd voor zijn eigen positie en die van zijn collega’s.  

Volgens Uitgeverij Mediahuis zijn de depothouders dus zelfstandig ondernemers. De depothouders zelf vinden dat ze werknemers zijn. Sinds 2011 gaf de rechter Mediahuis in verschillende zaken gelijk. In afspraken die de uitgever maakte met de belastingdienst en het UWV worden de depothouders beschouwd als ZZP’ers.

Tijdens de coronapandemie bleek het gelijk van de Commissie-Borstlap: veel zelfstandigen moesten een beroep doen op steunmaatregelen 

Maar het lijkt erop dat de tijden veranderen. 

In januari 2020 sloeg een commissie onder leiding van Hans Borstlap alarm over de doorgeschoten flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt. Er is een groeiende groep zelfstandigen zonder bestaanszekerheid, waarschuwde de commissie. Een groep die te weinig verdient om reserves op te bouwen zodat bij ziekte, werkloosheid of pensioen een fatsoenlijk leven niet is gegarandeerd. Tijdens de coronapandemie bleek dat de Commissie een punt had: veel zelfstandigen moesten een beroep doen op de steunmaatregelen van de overheid. 

De Sociaal Economische Raad (SER) kwam vorig jaar in het advies Zekerheid voor mensen, een wendbare economie en herstel van de samenleving tot dezelfde conclusie als Borstlap. De raad adviseerde de regering om arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd als de norm te gaan beschouwen en de flexibilisering beter te reguleren. 

Het dit jaar aangetreden kabinet-Rutte IV wil de arbeidsmarkt hervormen en neemt daarvoor het SER-advies en het rapport-Borstlap als uitgangspunten. ‘Schijnzelfstandigheid wordt tegengegaan door betere publiekrechtelijke handhaving in het geval van het vermoeden van werknemerschap’, staat in het coalitieakkoord. 

Veel politieke vooruitgang is er sindsdien nog niet geboekt. In juli van dit jaar kwam minister Karien van Gennip met een eerste Kamerbrief, waarin ze spreekt van het ‘ongewenst gebruik van flexibele arbeidscontracten’. Ook schrijft ze dat ‘de negatieve gevolgen van onzeker werk en flexibele arbeidscontracten te eenzijdig neerslaan bij kwetsbaren’. 

Niet alleen het kabinet en zijn adviseurs hebben een andere kijk op de arbeidsmarkt dan een paar jaar geleden, ook de rechters laten van zich horen. In september vorig jaar stelde de rechter vast dat Uber-chauffeurs in loondienst moeten worden genomen. Die zaak dient nu in hoger beroep. Ook in de Deliveroo-zaak, die draaide om maaltijdbezorgers, kwam de rechter tot dezelfde conclusie, die zaak ligt bij de Hoge Raad.

PostNL, dat jarenlang voorop liep in de flexibilisering, maakte in augustus van dit jaar bekend 4100 pakketbezorgers in dienst te nemen die tot nu toe via onderaannemers werkten. De FNV voerde de afgelopen jaren verschillende rechtszaken tegen PostNL en organiseerde ook acties bij het bedrijf. Nu klinkt een heel andere toon. ‘We zijn een goede en sociale werk- en opdrachtgever en nemen het voortouw waar we kunnen,’ meldde ceo Herna Verhagen in een persverklaring. 

‘Het arbeidsrecht is constant in beweging’

Abdel Boudhane volgde het nieuws over de rechtszaken en de politieke ontwikkelingen al langere tijd op de voet, vertelt hij. ‘Ik las de kranten hier op het depot, en kreeg via mijn juridische netwerk uitspraken van rechtszaken die speelden en rapporten over de arbeidsmarkt.’ Het zat Boudhane dwars dat de uitgeverij hem niet beschouwt als werknemer. Tegelijkertijd zag hij dat er maar weinig veranderde bij Mediahuis, en ook bij de andere uitgever DPG Media. ‘Veel van mijn collega’s waren ervan overtuigd dat we geen kans zouden maken in de rechtszaal. Ik heb echt moeite moeten doen om ze over de streep te trekken, door ze uit te leggen dat het arbeidsrecht constant in beweging is.’ 

De vergoedingen voor depothouders en krantenbezorgers zijn laag, ook al maken de uitgevers miljoenen winst per jaar. Een depothouder verdient 11,20 euro per uur. De SER stelt in zijn advies van juni 2021 dat er bij een uurloon lager dan 35 euro ‘een rechtsvermoeden van werknemerschap geldt’. Dit omdat aan de onderkant van de arbeidsmarkt ‘de onderhandelingspositie van werkenden onvoldoende is om een adequaat tarief te bedingen’. Als een werkende meent dat hij of zij werknemer is en naar de rechter stapt, zoals in het geval van de depothouders, moet in de toekomst de opdrachtgever bewijzen dat het niet het geval is. Er is in het SER-advies dus sprake van een omkering van de bewijslast. 

‘We hebben DPG Media gedreigd te stoppen met bezorgen als onze collega Wil Groen geen hulp kreeg’

De vergoedingen voor de krantenbezorgers zijn overigens nog lager dan die van Boudhane en zijn collega’s: die krijgen van Mediahuis bruto tussen de drie en vier euro per uur.

Weinig van Boudhane’s collega’s komen eraan toe om geld voor een pensioen opzij te zetten, precies zoals de commissie-Borstlap in haar rapport beschrijft. Boudhane: ‘De afgelopen jaren hebben we verschillende keren gevraagd of we een vast contract konden krijgen, maar het antwoord was altijd afwijzend.’ 

Schamel AOW'tje

Een extra motief om in actie te komen was voor Boudhane de treurige situatie van zijn 67-jarige collega Wil Groen. Die werkte ruim 30 jaar jaar bij DPG Media en diens voorlopers; eerst als krantenbezorger, later als depothouder en assistent van het rayonhoofd. Zijn weinige spaargeld stak Groen in een woekerpolis, waarvan nu weinig over is. Sinds hij de pensioengerechtigde leeftijd onlangs bereikte leeft hij van een schamel AOW’tje, terwijl zijn vrouw ziek is. Zelf heeft hij versleten knieen. 

‘We hebben allemaal met deze collega te doen,’ zegt Boudhane. ‘We zijn hier een sterke groep, we vormen als het ware onze eigen kleine vakbond. We hebben DPG Media gedreigd te stoppen met bezorgen als Groen niet zou worden geholpen. Als compromis hebben we het voor elkaar gekregen dat deze collega weer aan het werk is. Dat is geen duurzame oplossing, dat weten we. Een pensioen heeft hij nog steeds niet, maar het is beter dan niks.’ Groen, die bij het gesprek aanwezig is, beaamt dit. 

Boudhane: ‘We willen een vast contract, maar ook willen we met terugwerkende kracht aanspraak maken op de regelingen die gewone werknemers ook hebben: vakantiedagen, een fatsoenlijk pensioen voor mij en mijn collega’s en een arbeidsongeschiktheidsregeling.’ En hij doet het niet alleen voor de depothouders. ‘Als wij in vaste dienst komen, kunnen de bezorgers hopelijk ook een verbetering van hun situatie afdwingen.’

Naar de rechtbank

Op 12 mei van dit jaar zitten Boudhane en zijn collega’s op de publieke tribune van de Amsterdamse rechtbank. Voor velen van hen is het de eerste keer dat ze een rechter en advocaten in toga in levende lijve zien. ‘Het gaat hier om hardwerkende mensen die zonder enige zekerheid of toekomstperspectief iedere maand voor een appel en een ei hebben moeten werken’, stellen advocaten Eckhart en Oass namens de depothouders tijdens de zitting. Ze wijzen op de verandering van de tijdsgeest. Daar wil Mediahuis-advocaat Ester Damen van advocatenkantoor Kennedy van der Laan niets van weten. Ze blijft erbij dat de depothouders wel degelijk zelfstandige ondernemers zijn. De situatie in de Uber- en Deliveroo-zaken zijn volgens haar ‘wezenlijk anders’. 

Maar waar de advocaten van Kennedy Van der Laan de afgelopen jaren de ene zaak na de andere wisten te winnen, ook nog bij het Amsterdamse Hof in 2018, gaat het deze keer anders. De kantonrechter kiest de kant van de depothouders en stelt in het vonnis dat zij hun werk doen in door Mediahuis gehuurde ruimtes, Mediahuis bepaalt volgens de rechter ‘in verregaande mate’ de wijze waarop de depothouders hun werkzaamheden dienen uit te voeren, wanneer ze werken, welke bezorgers er wel of niet worden aangenomen. Mediahuis bepaalt de arbeidsvoorwaarden, de depothouders dienen de administratie volgens de richtlijnen van de uitgeverij te doen. 

Met andere woorden: Mediahuis oefent ‘verregaande invloed’ uit op alles in de distributieketen. En omdat het bedrijf blijkbaar veel belang hecht aan die invloed, ‘kan niet anders worden geconcludeerd dan dat in feite sprake is van een arbeidsovereenkomst’.

‘Waar zijn de journalisten nou van de kranten die we elke dag rondbrengen?’

De rechter stelt ook dat het werk dat de depothouders verrichten behoort tot ‘de kernactiviteiten’ van Mediahuis. En dat is precies wat de Advocaat-Generaal betoogt in haar advies in de Deliveroo-zaak, die op dit moment bij de Hoge Raad ligt. De redenering is simpel en doeltreffend: zonder depothouders geen krant bij de abonnees, zonder maaltijdkoeriers geen eten bij de consument.

Op 17 oktober beslist de kantonrechter in het voordeel van de depothouders. 

Na de uitspraak versturen de advocaten Oass en Eckhart een persbericht: ‘Rechtbank Amsterdam prikt door schijnconstructie van Mediahuis heen’. Maar tot hun verbazing wordt het nieuws door geen enkel medium opgepikt, met uitzondering van NU.nl, dat ook eerder als enige een verslag publiceerde van de rechtszitting. Boudhane: ‘Ik ben echt verbaasd, waar zijn de journalisten nou van de kranten die we elke dag rondbrengen? Waarom schrijven ze wel over Uber-chauffeurs of Deliveroo-bezorgers en niet over ons? Onze bezorgers doen hetzelfde werk als de pakketbezorgers van PostNL, waarom mogen zij dan niet ook een vast contract en goede arbeidsvoorwaarden?’

Mediahuis moet van de rechter de depothouders alsnog een ontslagvergoeding uitkeren over de mindering van hun uren. Daarnaast hebben de werknemers, want dat zijn ze nu, mogelijk met terugwerkende kracht recht op zaken als een minimumloon, vakantiegeld, vakantiedagen en pensioen. ‘Dat hebben ze al die tijd niet gekregen, terwijl ze dus wel jarenlang feitelijk in dienst waren,’ aldus de advocaten. Boudhane is blij met de uitspraak. ‘Eindelijk gerechtigheid,’ zegt hij.

‘Niet uitgestreden’

Hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp van de Universiteit van Amsterdam spreekt van een ‘belangrijke uitspraak’. Verhulp: ‘Als je dit vonnis leest kan je niet anders concluderen dan dat sprake is van een arbeidsovereenkomst’. Volgens hem roept de rechterlijke macht door de reeks van uitspraken een halt toe aan doorgeschoten flexibilisering. 

In een reactie laat chef mediaredactie van NRC Karel Smouter weten de zaak van de depothouders ‘een relevant onderwerp’ te vinden. Maar in de week van de uitspraak werd prioriteit gegeven aan het WK in Qatar en de aankondiging van de NPO over de komst van een Nederlandse datakluis. ‘De afweging om er niets mee te doen was niet inhoudelijk, laat staan politiek – we schrijven zo vaak over het eigen bedrijf – maar logistiek,’ aldus Smouter.

Adjunct-hoofdredacteur Melle Garschagen voegt daaraan toe dat de interne nieuwsdienst gevraagd had kunnen worden een kort bericht te schrijven. En: ‘De discussie over mogelijke schijnzelfstandigheid is een thema voor de economieredactie. De portefeuillehouder zal daar op een door haar gekozen moment op terugkomen.’

Hoofdredacteur Paul Jansen van De Telegraaf reageerde niet op meerdere verzoeken om een reactie.

Vakbond FNV – die bij de Uber- en Deliveroozaken juist de aanjager was, was op geen enkele manier betrokken bij de strijd van de depothouders. FNV-bestuurder Hans Robijn – hij is degene die vanuit de bond direct betrokken is bij de Uber- en Deliveroozaken – reageert desgevraagd namens de vakbond en is ‘blij met de uitspraak’. Over de eerdere pogingen van Boudhane om contact te leggen is ‘niets bekend’ bij de bond.

Volgens Robijn zijn er pogingen gedaan om de zaak samen op te pakken, maar wilden de depothouders ‘ondanks pogingen onzerzijds’ geen lid worden. In een reactie zegt Boudhane dat er wel degelijk depothouders lid zijn van de FNV. En als bewijs dat hij contact heeft geprobeerd te leggen overlegt hij berichten die hij via Facebook heeft verstuurd. Ook heeft hij geprobeerd te bellen. 

Robijn acht de kansen voor de bezorgers om ook als werknemers te worden aangemerkt niet groot, en zal de vakbond daarom niet direct een zaak starten als bezorgers zich melden. De uitspraak van het Hof uit 2018 acht de bond ‘dermate goed gemotiveerd’ dat het volgens hem niet waarschijnlijk is dat een zaak zal worden gestart. 

Advocaat Marise Eckhart, die de depothouders bijstond, denkt wel dat ook de bezorgers van kranten door de veranderingen in de samenleving een kans hebben om ook recht op volwaardige arbeidscontracten te krijgen. Bezorgers zijn volgens de advocaat geen zelfstandig ondernemers. Het gaat volgens haar ‘simpelweg om ongeschoold werk met minimale instructies, iedereen kan het’. Eckhart: ‘De krant moet door de bus. Dat is geen rocket science. Wat ons betreft geldt voor de bezorgers dus hetzelfde als voor de depothouders: als het geen ondernemers zijn, wat zijn het dan wel? Werknemers! Dit is precies in lijn met de kentering die gaande is. Kortom, wij zien wel mogelijkheden en zijn zeker nog niet uitgestreden.’ 

Een woordvoerder van uitgeverij DPG Media laat weten ‘de rechtszaak met interesse te hebben gevolgd’. De uitgeverij ontkent dat sprake is van een ‘schijnconstructie’, zoals de advocaten Oass en Echkart stelden in hun persbericht. ‘Samen met onze distributeurs proberen wij tot een faire werkverhouding te komen en afspraken te maken waarin beide partijen zich kunnen vinden. We hebben vooralsnog dan ook geen aanleiding om onze werkwijze of manier van contracteren aan te passen.’

Mediahuis reageert niet op verzoeken om een reactie. Wel ontvingen de advocaten van de depothouders de aankondiging dat de uitgever hoger beroep zal instellen.