Derivatendebacle in 'die Goldstadt'

    Het Duitse stadje Pforzheim werd uitgekleed door incompetente ambtenaren en zakenbanken. De stad verloor 57 miljoen euro op derivaten.

    Pforzheim is een kleine stad gelegen tussen Karlsruhe en Stuttgart. Pforzheim staat bekend als ‘die Goldstadt’, omdat er in het verleden veel juweliers en klokkenmakers in de stad gevestigd waren. Pforzheim is inmiddels niet meer bekend om haar juweliers, die de stad grotendeels hebben verlaten, maar als toonbeeld van financieel mismanagement en de dubieuze rol van prominente zakenbanken als Deutsche Bank en JP Morgan. ‘Die Goldstadt’ raakte verstrikt in een web van spread/ladder swaps, CarryMax notes en Momentum Quattro’s. De stad verloor aan het einde van de rit 57 miljoen euro.

    Pforzheim in geldnood

    Sinds de eenwording van Duitsland heeft de federale overheid steeds meer taken uitbesteed aan lokale overheden zonder daarvoor meer financiële middelen beschikbaar te stellen. Veel lokale overheden hebben hierdoor stijgende schuldenlasten gezien. Pforzheim was hierop geen uitzondering. Sterker nog, zelfs in de goede jaren vóór de crisis, anders dan bij veel andere lokale overheden, verslechterde de financiële situatie van de stad. ‘Echt goede jaren hebben we nooit gehad,’ vertelt Andrea Hermesmeier, chef van de juridische afdeling van Pforzheim. Had de stad in 2003 nog 128 miljoen euro aan schuld, in 2009 was dit al opgelopen naar 180 miljoen.
    De stad zocht naargeestig naar mogelijkheden om de schuld terug te brengen
    De stad zocht naargeestig naar mogelijkheden om de schuld terug te brengen. In 2001 werd een sale-leaseback constructie met een Amerikaanse investeerder (opbrengst: 12 miljoen euro) op een paar stemmen na afgeschoten in de gemeenteraad. Andere publieke functies werden wel verkocht aan investeerders. De lokale begrafenisondernemer, het reisbureau, het ziekenhuis, het openbaar vervoer en andere nutsbedrijven werden (deels) geprivatiseerd.

    Die Goldstadt bij nacht

    Enter Deutsche Bank

    De stad en haar dochterbedrijven gebruikten ook al een aantal jaar renteswaps aangegaan met Commerzbank. Aan het begin van de jaren ’00 daalde de rente gestaag, zodat Pforzheim een flink rentevoordeel boekte door middels swaps de vaste rente op haar leningen om te zetten in een variabele rente. Blij met de behaalde resultaten, besloot Pforzheim in 2004 een nieuwe swap aan te gaan bij huisbankier Deutsche Bank, een zogenoemde constant maturity spread-ladder swap (CMS swap) met een waarde van 10 miljoen euro. Een jaar later sloot Pforzheim nog eens twee swaps af met een gezamenlijke waarde van 50 miljoen.
    Blij met de behaalde resultaten, besloot Pforzheim in 2004 een nieuwe swap aan te gaan
    Ook in deze swap werd een vaste rente omgezet in een variabele rente. Maar de wijze waarop deze variabele rente werd vastgesteld was aanzienlijk complexer dan bij de ‘plain vanilla’ swaps van Commerzbank. De rentespread tussen de tweejarige en tienjarige swap rente werd afgetrokken van een arbitrair gekozen getal, dan verdubbeld of verdrievoudigd, en cumulatief bij de betaalde rente in de vorige periode opgeteld.
    Eind 2005 ontstonden de eerste problemen. Hadden de CMS swaps op 30 oktober 2005 nog een negatieve marktwaarde van 800.000 euro, tien dagen later was dit verlies meer dan vertienvoudigd (8,6 miljoen euro). Terwijl vertegenwoordigers van Deutsche Bank adviseerden om vol te blijven houden, bleef een herstel van de marktwaarde uit. In de zomer van 2006 was de negatieve marktwaarde op de swaps zelfs opgelopen naar 20 miljoen euro.

    Enter JP Morgan

    Op een congres voor treasurers van lokale overheden sprak een ambtenaar van Pforzheim met marktparticipanten die allen dachten dat de CMS swap verder in waarde zou afnemen. ‘We hebben toen besloten om uit deze ellende te stappen,’ vertelt een financieel medewerker van Pforzheim. Op aanraden van een treasurer van een andere stad klopte Pforzheim aan bij de financiële ridder op het witte paard, JP Morgan. “Zij begrijpen deze business,” zei de treasurer over JP Morgan. “Ze zijn de grootste derivatenhandelaren ter wereld. Als zij het niet begrijpen, wie begrijpt het dan wel?”
    JP Morgan construeerde een complexe deal die de swaps van Deutsche Bank spiegelde, zodat elk verlies op de transactie van Deutsche, resulteerde in een winst op de transactie van JP Morgan. Dit zou op zichzelf nog niets doen om het verlies van 20 miljoen euro goed te maken, dus verkocht JP Morgan bij deze deal werden nog drie ‘gestructureerde producten’ die het verlies goed moesten maken.
    JP Morgan construeerde een complexe deal die de swaps van Deutsche Bank spiegelde
    Deze gestructureerde producten getiteld Momentus Quattro en CarryMax notes hadden weinig meer met swaps van doen. Het contract van de Momentus Quattro bestond voor het grootste deel uit een Griekse alfabetsoep van formules en juridische abracadabra. De Momentus Quattro gebruikte een ‘deterministisch algoritme’ om aankopen en verkopen te simuleren van een portfolio van futures contracten. Ook was er een hefboom ingebouwd, zodat winsten (of verliezen) werden geamplificeerd. De CarryMax was een product dat gebruik probeerde te maken van verschillen in de rentestand in negen verschillende landen. Door bijvoorbeeld yen te lenen voor 2 procent, in te wisselen voor dollars en uit te zetten voor 4 procent, kon winst worden gegenereerd.
    Het Momentus Quattro contract, dat bijna meer Griekse dan Romeinse tekens bevat. 
    Tot het uitbreken van de financiële crisis presteerden de ‘finance swaps’ (zoals J.P. Morgan het product noemde) goed. Door de financiële crisis ging de marktwaarde echter snel zuidwaarts. Per 2009 stond de transactie 50 miljoen euro in het rood. Hoewel het niet was vastgelegd in het contract kon de stad uiteindelijk met JP Morgan overeenkomen om het contract af te kopen voor een bedrag van 57,44 miljoen euro.
    Pforzheim begon met €60 miljoen aan CMS swaps van Deutsche en eindigde met een verlies van ongeveer dezelfde omvang. Door de verliezen op de swaps moet Pforzheim tussen 2010-2013 240 miljoen euro bezuinigen. ‘We hebben grote investeringen geschrapt,’ vertelt Bernhard Enderes van het personeelsdepartement. ‘Veel investeringen zijn uiteindelijk echter onvermijdelijk.’ In 2012 moest Pforzheim 30 miljoen bijlenen om het gat in de begroting te dichten.

    JP Morgan en Deutsche voor de Duitse rechter

    Pforzheim was niet de enige instantie die met Deutsche Bank in zee ging en een CMS swap kocht. In maart 2011 werd Deutsche veroordeeld door het Duitse hooggerechtshof, omdat ze Ille, een fabrikant van hygiënische producten, een CMS Swap had verkocht. Van de 566.000 euro die Ille aan Deutsche Bank had betaald om het contract te ontbinden, moest Deutsche 541.000 euro terugbetalen.
    Het Duitse gerechtshof legde met de uitspraak de lat hoog wat betreft de zorgplicht van banken bij het adviseren van complexe derivaten. Deutsche was zowel een tegenpartij als een adviseur, waardoor ze de risico’s nog beter had moeten uitleggen en haar eigen rol had moeten duiden. Volgens het hooggerechtshof had Deutsche Bank ‘de risicostructuur van de transactie bewust ontworpen ten nadele van haar klanten’ doordat de transactie al met een negatieve marktwaarde werd verkocht zonder dat dit de klant bekend was.
     'De risicostructuur van de transactie was bewust ontworpen ten nadele van haar klanten'
    De uitspraak kwam goed uit voor Pforzheim. Pforzheim procedeert niet tegen Deutsche. (Ironisch genoeg eindigde de CMS swap van Pforzheim uiteindelijk met een positieve marktwaarde van €8 miljoen doordat de rente daalde tijdens de crisis.) Pforzheim spande in december 2010 echter wel een rechtszaak aan tegen J.P. Morgan. De stad probeert 56 miljoen euro terug te vorderen van de bank. De contracten moeten volgens de advocaat van Pforzheim nietig worden verklaard. Er is in Duitsland een verbod op speculatie bij lokale overheden en de finance swaps hadden daarom nooit aangeboden mogen worden aan Pforzheim.
    De rechter in de zaak stelde bij de eerste zitting in februari 2012 voor dat de beide partijen zouden schikken voor een bedrag van 20 miljoen euro, omdat het tijdsbeslag van de zaak enorm zou zijn. De stad weigerde echter voor zo’n laag bedrag te schikken. ‘We hebben de tijd,’ legde de huidige burgemeester Gert Haager uit. In maart werd besloten dat getuigen, waaronder de toenmalige burgemeester Christel Augenstein, gehoord zullen worden in de zaak.
    Er loopt ook nog een onderzoek naar de voormalige burgemeester Christel Augenstein en Kämmerin (financieel wethouder) Susanne Weishaar. Beide FDP leden schuiven de schuld in de schoenen van de bank. ‘Ik was net zo naïef als een architect die op zijn bouwkundig ingenieur vertrouwd,’ verklaarde Weishaar tegen Der Spiegel.

    Oud-burgemeester Christel Augenstein

    * * *
    Dit artikel is gebaseerd op het onderzoek van Reijer Hendrikse promovendus aan de Universiteit van Amsterdam. Hendrikse interviewde betrokkenen.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Jesse Frederik

    In de zomer van 2011 ontvingen we per email een open sollicitatie van de 22-jarige Jesse Frederik uit Nijmegen die zichzelf o...

    Volg Jesse Frederik
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren