Destructief optimisme

    Netscape oprichter en investeerder Marc Andreessen is volgens Eric Smit een zelfgenoegzame techno-egoïst die een destructieve vorm van optimisme propageert.

    Sinds enkele weken voer ik met een goede bekende een discussie over optimisme. De wereld wordt dagelijks overspoeld met de doom & gloom van de schuldencrisis en het onvermogen van de internationale politieke elite om er passende antwoorden op te vinden. Ook ons piepkleine medium Follow the Money weerspiegelt een deel van die ellende en daar begon de discussie met mijn vriend ook over. Hij vond dat het tijd werd dat FTM meer optimistische geluiden liet horen. Hij had er ook een bedoeling bij. Hij stond op het punt om met zijn bedrijf een belang in FTM te nemen. Ik moest de vriend gelijk geven en sinds enkele weken proberen we op FTM ook meer vrolijker geluiden te laten horen door bijvoorbeeld succesvolle ondernemers aan het woord te laten die dagelijks met frisse zin aan het werk gaan om hun bedrijven te laten groeien.

    "Geaccelereerde vooruitgang"

    Maar de vriend nam daar nog geen genoegen mee. Hij is ook van mening dat het eigenlijk heel goed gaat met de ontwikkelingen op aarde en dat de meeste media daar veel te weinig van laten zien. De vriend, ik zal hem voor het gemak even Axel noemen, heeft een onwrikbaar vertrouwen in de positieve kracht van rationaliteit, technologie en marktwerking. Hij meent dat het goed gaat omdat wereldwijd de productiviteit toeneemt, er despoten worden afgezet, op alle fronten technologische doorbraken worden geboekt, onkunde en mismanagement eerder dan ooit aan het licht komt en wordt afgestraft en de globalisering zich in een versnellende fase bevindt. Volgens hem bevinden we ons dan ook in een periode van "geaccelereerde vooruitgang" en is de huidige crisis "slechts een kort hobbeltje die over 20 jaar weer vergeten is." Axel kan de zuurgraad van de meeste media niet meer trekken en kijkt ook al jaren geen kranten meer in. The Economist, ja, die leest hij nog wel gretig. Axel is een succesvolle, eigenzinnige ondernemer die filosofisch houvast heeft gevonden bij het objectivisme, de in Europa nog vrijwel ongekende filosofie van het moderne kapitalisme. Axel vindt natuurlijk dat hij het bij het rechte eind heeft.

    "Dramatic and broad technological and economic shift"

    De stellingen van Axel vond ik aan de stevige kant en ik plaatste er vetgedrukte vraagtekens bij. Om me van zijn gelijk te overtuigen, stuurde Axel me aantal artikelen waaronder een artikel uit de Wall Street Journal van 20 augustus. De vroegere Netscape-oprichter en huidige high tech investeerder Marc Andreessen ontvouwt daarin zijn optimistische kijk op de toekomst en op de wereld, in het bijzonder het stukje aarde waar hij woonachtig is: de Silicon Valley. Andreessen stond met de beursgang van zijn bedrijf Netscape in augustus 1995 aan de basis van de internethype. In zijn artikel - "Why Software Is Eating The World" - ontkende hij dat er op dit moment sprake was van een internetbubbel, ondanks de specatuculaire waardeontwikkelingen van bedrijven als Facebook en Twitter. Volgens de investeerder is er iets veel fundamentelers aan de hand. "My own theory is that we are in the middle of a dramatic and broad technological and economic shift in which software companies are poised to take over large swathes of the economy." Voor Andreessen is dit gegeven een reden om "optimistisch te zijn over de toekomstige groei van de Amerikaanse en wereldeconomie."  

    Marc Andreessen, alias Uncle Sam, op de cover van Fortune

    De toekomstige winnaars zijn volgens Andreessen "Silicon Valley-bedrijven" die met software bestaande/tradiotionele industrieën aanvallen, binnendringen en uiteindelijk binnenste buiten keren of omver trekken. De grote voorbeelden haalt hij aan. Amazon dat het totale boekenvak op zijn kop zet, het enorme succes van Apple, Google, Twitter, Skype en eBay. En overal is vooruitstrevende software de grote drijver van het succes. Het valt om meerdere redenen te begrijpen dat Andreessen zo opgetogen is over de resultaten van de door hem genoemde bedrijven. Een daarvan is ongetwijfeld het feit dat zijn investeringsbedrijf van Andreesen - Andreessen Horowitz - een zeer indrukwekkende portfolio aan investeringen heeft opgebouwd in bedrijven als Twitter, Facebook, Groupon, Foursquare en ook Skype (persoonlijk heeft hij ook nog een belang in Linkedin).

    Vraatzuchtige parasiet

    Ik las het artikel en werd verrast door de beperkte blik van Andreessen die zich vooral richt op zijn comfortabele biotoop in de Silicon Valley. Ik vond zijn stellingen soms ronduit twijfelachtig. Zo noemt Andreessen Groupon, Skype and Twitter "high-growth, high-margin, highly defensible businesses." Dat het snelle groeiers zijn is een feit en dat ze zeer verdedigbare posities hebben ingenomen, vind ik zeer aannemelijk. Ik weet alleen niet of ze ooit hoge winstmarges gaan halen. Ik weet niet precies wat voor cijfers Andreessen tot zijn beschikking heeft gekregen, maar ik zie bijvoorbeeld dat Groupon in het tweede kwartaal van 2011 103 miljoen dollar verlies leed. Twitter high margin? Ik vrees dat zulks nog niet het geval is. Skype idem. Vijf van de afgelopen zes jaren waren voor Skype verliesgevend.
    Hoe succesvol is een bedrijf dat grote moeite heeft om geld te verdienen?
    Over Skype is nog veel meer te vertellen. Waarom is het bijvoorbeeld zo "great" als een relatief klein bedrijfje als Skype met handige software de zakelijke modellen van grote telecombedrijven om zeep helpt? Hoe succesvol is een bedrijf dat grote moeite heeft om geld te verdienen? Skype rapporteerde begin dit jaar een onvoorstelbaar groot aantal gebruikers: 663 miljoen. Ondanks dit kolossale aantal gebruikers wist het bedrijf slechts een omzet van 859,8 miljoen dollar te maken met uiterst schamel winstje van 20,6 miljoen dollar. Prachtig voor alle jonge geeks die werkvloeren van Skype bevolken en nog leuker voor Andreessen die met zijn investeringsfonds een belang in Skype heeft (had). Voor aandeelhouders, werknemers en andere stakeholders van de vele telecombedrijven beginnen de destructieve gevolgen van de software van Skype echter ruïneuze gevolgen te krijgen. "Skype destroys the value of telcos, but it is not building a replacement business," zei telecomanalist Lars Godell al in 2005. Gaan de eigenaren van Skype de telecomnetwerken onderhouden? Natuurlijk niet. En welke behoefte vult Skype in die consumenten eerder niet konden bevredigen, vroeg Godell zich ook af. Het antwoord gaf hij ook: Skype voegt feitelijk niets toe. Ik kom zes jaar later tot dezelfde conclusie. Skype is gratis of extreem goedkoop, Skype is heel handig en leuk om te gebruiken, maar Skype is ook een vraatzuchtige parasiet die vreet aan de wortels van de grote telecombedrijven zonder er iets voor terug te geven.

    Fiscal engineering

    Volgens Andreessen is het de software die ook van Amazon een doorslaand succes heeft gemaakt. Hij etaleert ook hier weer een zeldzaam eenzijdige kijk op zaken. Bij Amazon is niet de high tech van briljante progammeurs waarmee het concurrentievoordeel wordt gecreëerd, maar de fiscal engineering van slimme boekhouders. Het bedrijf omzeilt al sinds zijn oprichting op sluwe wijze belastingheffingen in de meeste staten op zijn thuismarkt in Verenigde Staten. Amazon weet op die manier een margevoordeel van 6 procent te bewerkstelligen. Die 6 procent zijn van doorslaggevend belang voor het bedrijf. De winstmarge van Amazon voor belastingen ligt de laatste vijf jaar gemiddeld op 3,18 procent.
    Het betoog van Andreessen over hoe de softwarebedrijven traditionele bedrijven opvreten is boeiend, maar wat krijgt de economie er als geheel voor terug?
    Simpel gezegd: het zakelijke model van deze internetreus leunt nogal fors op het vermogen om de belastingdienst te slim af te zijn. Dat is niet iets om heel stoer over te doen. Ook niet vanuit de miljardairsenclave Woodside Hills in de Silicon Valley. Intussen is het daar zo geliefde bedrijf wel heel hard bezig om de zakelijke modellen van de wereldwijde boekenuitgevers, vele honderdduizenden auteurs en vele duizenden boekhandels met de grond gelijk te maken. De ondergang van de Amerikaanse boekenwinkelketen Borders vormde daarbij een voorlopig dramatisch hoogtepunt. Volgens Andreessen is dat allemaal onder de noemer Schumpeters creative destruction te vangen. Ik zou het woord creative liever weg willen laten. Ik vraag me namelijk af wat een bedrijf als Amazon per saldo creëert, zeker geen banen. Het vernietigt vooral.

    Massavernietiging van werkgelegenheid

    Het betoog van Andreessen over hoe de softwarebedrijven traditionele bedrijven opvreten is boeiend, maar wat krijgt de economie er als geheel voor terug? Gemeten in aantallen banen, de hoogte van omzetten en winsten? Het totale aantal arbeidsplaatsen dat Apple's iTunes, Spotify en Pandora weten te creëren, valt in het niet met de massavernietiging van werkgelegenheid bij de platenmaatschappijen EMI, Virgin Records, Warner en noem ze allemaal maar op. Andreessen wijdt in zijn hele verhaal slechts een enkele alinea aan de gevolgen van deze destructie waarin hij gelukkig wel toont dat hij niet helemaal blind is. "...many workers in existing industries will be stranded on the wrong side of software-based disruption and may never be able to work in their fields again. There's no way through this problem other than education, and we have a long way to go." Inderdaad. Het baart mij persoonlijk zorgen om te zien hoe software de uitgeefbusiness opvreet en de pilaren onder het bestaan van zovelen schrijvers en journalisten aantast. Zie bijvoorbeeld hoe het in de muziekbusiness is gegaan. Is het voor artiesten makkelijker geworden om geld te verdienen, is het voor muziekuitgevers makkelijker geworden? Ik denk dat iedereen het antwoord daarop wel weet. Elke content business wordt door software opgevreten, zelfs in die mate dat de zakelijke fundamenten onder een kritische pers - een van de hoekstenen van een democratische samenleving - afbrokkelen. Andreessen heeft gelijk, we hebben de laatste decennia met het internet een schitterend interconnected universum van informatie gecreëerd waar alles is te vinden, maar wie controleert straks nog de feiten? Een softwareprogramma dat Microsoft wellicht gratis bij Windows levert? Of wordt het een handige factchecker app op je smartphone?  

    Creative destruction in de praktijk

    Belastingmoraal

    Waar ik ook niet vrolijk van word is de buitengewoon slecht ontwikkelde belastingmoraal bij de door Axel en Andreessen zo geprezen bedrijven uit de Silicon Valley. Bedrijven als Apple en Google maken al jaren fantastische winsten. Dat alles in het belang van de aandeelhouders. En hoe minder er van die winsten aan de belasting moet worden overgedragen, hoe beter dat is voor die belegger. Apple, Google en ook Cisco excelleren dus ook in het omzeilen en vermijden van belastingheffingen. Ze voeden een machtige lobby in Washington die permanent bezig is om de zo door deze bedrijven zo geliefde offshore routes - vooral via Nederland - in stand te houden of zelfs uit te breiden. Belasting betalen om een bijdrage te leveren aan de voorzieningen - zoals het onderwijs - in de Verenigde Staten? Nee, daar hebben deze naar hoog opgeleide talenten hunkerende bedrijven dus een broertje dood aan. Die slimme mensen komen vanzelf naar de Valley gevlogen, dat weten ze. Het typeert een zelfzucht die op langere termijn afbreuk doet aan bestaande maatschappelijke instituten.

    Metropolis

    De door Andreessen geroemde creatieve destructie dient het gemak - alles (lees: digitale diensten en content) is altijd en overal verkrijgbaar tegen steeds lagere prijzen. Helaas komen de revenuen uit deze ontwikkelingen - als die er al zijn - steeds minder partijen ten goede. Dat zijn de Amazons, Apples, Googles enzovoort. Bij een Amerikaanse blogger verscheen bij het lezen van het artikel van Andreessen het beeld van Fritz Lang's legendarische science fiction film Metropolis op het netvlies. In het uit 1927 stammende meesterwerk van Lang genieten de "managers" van een exuberante levensstijl in majestueuze wolkenkrabbers. De arbeiders leven en zweten ondergronds, hun bestaan is een hel. Silicon Valley is nog lang geen Metropolis, maar er is wel iets zorgwekkends aan de hand. Inderdaad, "software is eating the world", zoals Andreessen stelt. De vraatzucht van de winnaars uit de vallei der autisten maakt echter meer kapot dan mij lief is. Trailer uit Metropolis van Fritz Lang Andreessen besloot zijn artikel met de volgende woorden: "Instead of constantly questioning their valuations, let's seek to understand how the new generation of technology companies are doing what they do, what the broader consequences are for businesses and the economy and what we can collectively do to expand the number of innovative new software companies created in the U.S. and around the world. That's the big opportunity. I know where I'm putting my money." Yeah, right. Hij heeft als vermogende investeerder uit de Silicon Valley erg makkelijk praten. Marc Andreessen is in mijn ogen een zelfgenoegzame techno-egoïst die hoognodig de oogkleppen van zijn weldoorvoede kop moet trekken. Zo ongeveer maakte ik dat ook aan Axel duidelijk. Ik beloofde hem later dieper op mijn boude stelling in te gaan. Dat is dit artikel geworden. Daarvoor had Axel echter al de moed al opgegeven mij te kunnen overtuigen van zijn optimistische stellingen. Anderhalve week na mijn eerste kritiek op Andreessen meldde hij dat onze wereldbeelden wat hem betreft te ver uiteen lagen. Hij zag een zakelijke samenwerking om die reden niet meer zitten en zette een streep door de geplande onderhandelingen. Dat heb ik dan weer. Nou ja, dat moet dan maar. Mijn partner Mark Koster parafraserend: vrolijk marcheren wij voorwaarts.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 1963 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren