Deugt Wouter Bos?

7 Connecties

Onderwerpen

Wouter Bos Derde weg Deugd Den Uyl-lezing

Organisaties

KPMG Overheid

Werkvelden

Economie
0 Bijdragen

De PvdA wil weer de eerste partij zijn die weet wat er deugt. De vraag is nu: deugt voormalig partijleider Wouter Bos?

De sociaal-democraten congresseerden in de Brabanthallen en ze vielen hartstochtelijk hun politieke vijanden aan. Het zwaar gehavende PvdA-boegbeeld Job Cohen hakte voorspelbaar op de PVV en Rutte en kompanen in. "Het kabinet bewandelt de doodlopende weg van het neoliberalisme", sprak Cohen die de premier ook opriep om ontslag te nemen. Dat leverde hem een al even voorspelbaar applaus op. Met zijn terloopse sneer naar staatssecretaris Henk Bleker oogstte hij zijn enige spontane applaus. “'Je neemt geen pyromaan aan bij de brandweer... en trouwens ook geen ponyfokker voor het natuurbeleid”. Best grappig. Dat zou de intens saaie Cohen vaker moeten doen. “Een meeslepende toespraak die mensen uit hun stoelen tilt, zullen de leden van Cohen niet snel krijgen”, schreef NRC Handelsblad maandagavond. “Wouter Bos, zijn voorganger, kon dat wel”. De voorganger van Cohen was ook zelf aanwezig. Hij paradeerde door de Brabanthallen en moest regelmatig stoppen om met iemand op de foto te gaan. De tot KPMG’er bekeerde ex-politicus liet het zich allemaal welgevallen. Hij is nog steeds een intens populair man bij grote aantallen leden van PvdA.

Opgeheven vingertje

De meest opvallende uitspraak van afgelopen weekeinde kwam op naam van Hans Spekman. De nieuwe voorzitter van de PvdA deed deze toen hij de koers van de partij onder woorden bracht: “Wij moeten weer de eerste partij zijn die weet wat er niet deugt in dit land”. De partij die volgens velen ideologisch de weg kwijt is, notoir onbetrouwbaar is en voor een groot deel uit opportunistische pluchepakkers bestaat, eist het gebruik van het opgeheven vingertje weer op. Interessant. Ook Wouter Bos refereerde enkele jaren geleden nog even aan de door Spekman genoemde kwaliteit waar de sociaal-democraten ooit het predikaat op meenden te hebben. Bos begon in januari 2010 de eenentwintigste Den Uyl-lezing "De Derde Weg Voorbij", met een herinnering aan Joop. Vroeger stond in het gezin Bos het mythische boegbeeld van de Rode Familie model voor alles wat deugde. Hij vertelde zijn publiek ook dat hij nog altijd diep werd geraakt als de dochter van Joop – Saskia – na afloop van een speech of een debat hem zei wat haar vader ervan zou hebben gevonden. De Den Uyl-lezing van Bos. Klik hier voor de volledige transcriptie van de lezing

“Ontketend monster”

Bos blikte in zijn redevoering uitgebreid terug op de wat de sociaal-democraten ‘De Derde Weg’ zijn gaan noemen. Links leerde begin jaren negentig omgaan met het succes van het neoliberalisme. In de woorden van Bos: "Marktwerking en geld verdienen kwamen uit het linkse verdomhoekje en kregen ruim baan. Maar de markt en het grote geld moesten wel worden getemperd door beleid voor sociale rechtvaardigheid." De PvdA vervulde in die dagen internationaal zelfs een voortrekkersrol. De sociaal-democraten bleken mede om die reden in 1994 in staat om met de VVD en D66 een kabinet te vormen. Paars I, dat onder leiding kwam te staan van premier Wim Kok, was een feit. Een jaar later – het jaar waarin de internethype met de beursintroductie van Netscape spectaculair aanvang nam - schudde Kok in zijn beroemde Den Uyl-lezing “de ideologische veren” af. De sociaal-democratie had zichzelf opnieuw uitgevonden en de rest is geschiedenis.
"De derde weg-progressieven sliepen in met een voorheen redelijk getemde vrije markt maar werden wakker met een ontketend monster.”
In september 2008 bleek de wereld opnieuw te zijn veranderd. De kredietcrisis brak uit en opeens bleek de financiële industrie, die in Nederland decennialang op onvoorwaardelijke politieke steun had kunnen rekenen, niet zo deugdzaam meer te zijn. Bos stelde in zijn lezing vast dat De derde Weg uiteindelijk “vast liep in het moderne kapitalisme.” Of; “Om het maar eens plastisch uit te drukken, de derde weg-progressieven sliepen in met een voorheen redelijk getemde vrije markt maar werden wakker met een ontketend monster.”

Bokito

De vroegere ‘Prins van Paars’ richtte vervolgens zijn pijlen op het marktmodel dat niet alleen in de private sector zegevierde “maar zo bewierookt werd dat het ook in de publieke sector als aansturingsmodel aan populariteit won”. En volgens hem waren daar “de ervaringen, op zijn zachtst gezegd, gemengd.” Bos: “Wat in ieder geval overal blijkt is dat het borgen van publieke belangen in een situatie waarin de markt haar zegenrijke werk mag doen, buitengewoon complex blijkt, tot een ongeëvenaarde regeldichtheid kan leiden en daarmee het risico loopt de doelmatigheidsvoordelen te verspelen waar het eigenlijk allemaal om begonnen was.” Bijzonder is dat Bos in deze context in een voetnoot het zorgverzekeringsstelsel als voorbeeld aanhaalt. Na het noemen van enkele voorbeelden vraagt hij zich hardop af welke "doelmatigheidsvoordelen" er nog over blijven. "Misschien moet de conclusie vooral zijn dat marktwerking maar beperkte voordelen biedt op gebieden waar inkomenspolitiek en toegankelijkheid de publieke belangen zijn die niet in het geding mogen komen; die vragen dan immers om heel veel compenserende regelgeving die de doelmatigheidsvoordelen teniet kunnen doen." Luid en duidelijk. Het marktmodel biedt niet overal een passend antwoord op.  

Alleen greppels graven helpt nog

"Wat doen we met de markt?" vroeg Bos zich dan ook af. Hij vond het "verstandiger om de markt af te schermen, dan haar trachten te temmen". Want, "de markt gedraagt zich soms als Bokito. Je kunt heel lang denken dat je hem onder controle hebt maar op een dag doet hij toch wat zijn reflexen hem ingeven. Uiteindeljk geeft een hele brede diepe greppel meer zekerheid dan een goede dompteur". Hij kwam vervolgens tot de volgende conclusie: "Ik ben er gaandeweg van overtuigd geraakt dat het soms makkelijker en beter is om publieke belangen voor de markt af te schermen dan te pogen de markt te temmen teneinde de publieke belangen niet te schaden". Onthoud deze zin. Afschermen, niet temmen en "de reikwijdte" van de markt zou moeten worden beperkt. De toenmalige leider van de sociaal-democraten eindigde zijn lezing met een citaat van oer-liberaal Adam Smith waarvoor hij halfslachtig vergeving vroeg bij Joop den Uyl: "[The] disposition to admire, and almost to worship, the rich and the powerful, and to despise, or, at least, to neglect persons of poor and mean condition...is...the great and most universal cause of the corruption of our moral sentiments." De linkse filosoof Hans Achterhuis zou later dat jaar in zijn boek De Utopie van de Vrije Markt, meerdere malen hoopvol aan de lezing van Bos refereren. De toespraak maakte hoe dan ook duidelijk dat Bos in eerste aanleg meer inzicht heeft in de achtergronden van de crisis dan zijn opvolger Cohen. Die schoof afgelopen weekeinde de schuld van de crisis zonder blikken of blozen bij rechts in de schoenen.

Greppels dempen

In hetzelfde jaar dat Wouter Bos zijn lezing uitsprak, verliet hij de politiek om bij KPMG adviseur te worden op het gebied van de zorg. Hij ging er met een vierdaagse werkweek vier ton per jaar verdienen, zo berekende Het Financieele Dagblad. Vier ton verdienen met adviezen op het gebeid van de zorg. Adviezen? Nee, Bos bleek zich al snel een weg te banen in het lobbycircuit. Hij werd regelmatig in Den Haag gesignaleerd waar hij zijn uitgebreide netwerk aan het overtuigen was van de oplossingen die marktwerking in de zorg teweeg konden brengen. Bos was geen diepe greppels aan het graven, hij was ze - waar ze nog bestonden - aan het dempen. De laatste maanden durft hij dat ook steeds meer in de openbaarheid te doen. Bos was, tot grote tevredenheid van zijn werkgever KPMG, op 6 november te gast bij Buitenhof. Op oudejaarsdag stond hij met een groot interview in De Volkskrant waarin hij zijn waarde als lobbyist bewijst. Bos heeft gemeende zorgen. "Wil je de collectieve uitgaven aan de zorg beperken tot de groei van het nationaal inkomen, dan betalen we over 20 jaar 40 procent van de zorgkosten uit eigen portemonnee. Hoe gaan we dat oplossen zonder tweedeling te creëren?" Het gaat hem om solidariteit, die moet gewaarborgd blijven. Hoe? Juist, door meer marktwerking toe te laten. Hij pleit voor "meer ruimte voor private investeringen". Want: "Als daar een gunstiger prijs en kwaliteit uit voortkomen, is dat het beste voor de consument".
Bos denkt graag mee met de verzekeraars, de klanten van KPMG
Om die reden adviseert hij minister Schippers van Volksgezondheid om het verbod op de "verticale integratie" in de zorg tegen het licht te houden. Bos denkt inmiddels dat het verstandig is dat de verzekeraars zich met de uitvoering van de zorg gaan bemoeien. Hij is er van overtuigd dat ze de zorg efficiënter kunnen maken en haalt daar het voorbeeld aan van verzekeraar Menzis die "succes onderneemt in apotheken en huisartposten". Bos denkt graag mee met de verzekeraars, de klanten van KPMG: "Daaruit kun je concluderen dat verzekeraars die een belang hebben in een zorginstelling, juist die mogelijkheid aangrijpen om bij te sturen. Dat kan zowel in termen van kwaliteit als in termen van prijs in het belang zijn van de patiënt". Voor dat laatste bestaat echter geen enkel bewijs. Integendeel, de bewijzen dat het tegendeel gaat plaatsvinden - een duurdere zorg die voor steeds minder mensen is te betalen - zijn talrijker. Zie daarvoor de ontwikkelingen in de Verenigde Staten waar het zorgstelsel voor steeds minder mensen betaalbaar is geworden en zorgverzekeraars steeds meer winst boeken. Bos erkent dat gelukkig ook zelf. Hij weet dat marktwerking niet leidt tot lagere prijzen, maar tot meer volume. "Dat komt door [deze] perverse prikkels om zoveel mogelijk te produceren". En: "Marktwerking en kostenbeheersing staan per definitie op gespannen voet met elkaar. Een vrije markt vraagt om overcapaciteit en dat kost geld." Daarbij ziet hij nog even af van de rendementen die iedere participant op een een markt vraagt om zijn aandeelhouders tevreden te kunnen stellen. Hoewel: "Waar nieuwe gespecialiseerde behandelcentra komen, ontstaan onverklaarbare stijgingen in het aantal verrichtingen." Onverklaarbaar? Nee, Wouter heeft ook daarop een antwoord en hij geeft dat in hetzelfde interview. "Dat is nu eenmaal een economische wet: aanbod creëert vraag." Maar als hem gevraagd wordt iets te zeggen over die "economische wetten", dan is zijn antwoord afwijzend. "Je komt geen steek verder als je de discussie beperkt tot de vraag of je voor of tegen marktwerking bent, het ligt zoveel complexer dan dat".

Huzarenstukje

Feitelijk heeft een debat over de marktwerking in de zorg nooit serieus plaatsgehad. Het falen van de vrije markten openbaarde zich pas bij het grote publiek na het failliet van Lehman Brothers. En dat ook nog eens in een zeer destructieve gedaante zoals Bos in zijn Den Uyl-lezing ook treffend onder woorden bracht. Twee jaar eerder had de VVD'er Hans Hoogervorst zijn huzarenstukje al geleverd. Hij wist de ‘gereguleerde marktwerking’ in de zorg vast te leggen in de herziening van het zorgstelsel. Maar goed, wat de voormalige partijleider van de PvdA betreft is het een kwestie van ‘pragmatiek’. Bos: "Als de verzekeraar (dus) iets kan doen wat goed is voor de kwaliteit en voor de betaalbaarheid van de zorg, ben ik daar als PvdA'er helemaal niet bij voorbaat tegen’. Dat is nu juist het punt: Wouter was er bij zijn lezing in 2010 nog WEL tegen, maar sinds hij bij KPMG zit, is dat dus anders. "Wat doe je daar aan?", vraagt hij zich af als de imperfecties van marktwerking aan de orde komen. Zijn antwoord: "Je kunt het alleen maar proberen in goede banen te sturen." Meer ideeën heeft de KPMG’er Bos niet. "In goede banen sturen", en: "leg het bij de verzekeraars", dat is het. "Dat is nu eenmaal de weg waarvoor we met de zorgverzekeringswet hebben gekozen". Het is een van onvermijdelijkheid druipende redering, precies het soort waarvan hij in zijn Den Uyl lezing nog beweerde dat die zo vaak door de neoliberalen werden gedebiteerd. Nee, voor vier honderdduizend euro per jaar, met behoud van wekelijkse vaderdag, zegt Bos liever dit: "zorgverzekeraars moeten nu hun regierol waarmaken...ze zullen hun macht moeten gebruiken om onvolkomenheden uit het systeem te halen". Dit is het neoliberale gedachtegoed in optima forma. De actoren op de markt regelen het zelf, uit welbegrepen eigenbelang. Waar dat toe kan leiden hebben we de laatste jaren kunnen aanschouwen.

Compasloze winstmachines

Bos vertrouwt dus weer op de werking vrije markten. Daar bovenop roept hij de door hem in 2010 nog verketterde financiële industrie op om hun regierol waar te maken. Alsof de verzekeraars ook maar in de verste verten kunnen bogen op een betrouwbare staat van dienst. Niet echt. Het waren deze compasloze winstmachines die op nooit eerder vertoonde schaal miljoenen consumenten hebben misleid. De schade die levensverzekeraars met hun woekerpolissen, vooral tijdens de regeerperiode van Paars hebben aangericht, is ons land nog lang niet te boven. Vele honderdduizenden mensen zullen nog in grote financiële problemen geraken als ze aan het einde van de looptijd van hun beleggingsverzekering tot de conclusie komen dat ze het huis er niet mee kunnen aflossen of dat het beoogde pensioen dankzij het gewoeker is gehalveerd. En wie meent dat de levensverzekeraars een uitzondering waren, heeft niet goed opgelet, een nieuw schandaal dient zich aan; dat van de uitvaartverzekeraars. En nu mogen de zorgverzekeraars van Bos dus laten zien dat ze de verantwoording wel aankunnen. Leegt hij straks zijn ruime KPMG-pensioenpot als het weer misgaat?
In zijn streven naar individuele ontplooiing heeft Bos doelbewust de afslag naar de snelweg van het vrije-markt kapitalisme genomen
Het is alleszins voorstelbaar dat de steeds pragmatischer ingestelde sociaal-democraten in de jaren negentig mee surften op het dankzij de economische groei breed beleefde gevoel van optimisme. Het getuigt van intelligentie als je daar als partijleider in 2010 kritisch op terug kijkt en de ‘ontwrichtende’ gevolgen van meer dan drie decennia neoliberalisme in ogenschouw neemt. Maar waarvan getuigt het als je in dat zelfde jaar nog voor veel geld door KPMG laat inhuren om daarna in alle openheid het evangelie van de marktwerking in de zorg te verkondigen? De ultieme knieval voor dat neoliberalisme? Wouter B. te Nieuwendam is de Derde weg inderdaad voorbij. In zijn streven naar individuele ontplooiing heeft Bos doelbewust de afslag naar de snelweg van het vrije-markt kapitalisme genomen en schakelt hij door naar een hogere versnelling. Hij zou Saskia den Uyl nog eens kunnen vragen of hij daarmee de instemming van Joop den U. te Buitenveldert zou hebben verkregen.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Eric Smit

Gevolgd door 4925 leden

Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren