Moneyland Nederland

Belastingontwijking: leuker kunnen ze het op de Zuidas niet maken. Wel makkelijker. Lees meer

Er bestaat een wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, geld kan oppotten en ongestoord kan uitgeven, zonder ooit gepakt te worden.

 

Schrijver en journalist Oliver Bullough doopte deze wereld ‘Moneyland’ en schonk ons daarmee een fantastisch concept om de schimmige offshore-wereld beter te begrijpen. Follow the Money zoekt uit welke rol Nederland speelt bij doorgeleiden van schimmige en ongeoorloofde geldstromen. Welke bankiers, fiscalisten en advocaten steken corrupte regimes, fraudeurs en oligarchen de helpende hand toe?

34 Artikelen

Beeld © JanJaap Rypkema

DiscoLeaks: Hoe ABBA, Julio Iglesias, twee Beatles en tientallen andere sterren via Nederland belasting ontweken

Dat U2, Rolling Stones en AC/DC de rechten op hun muziek in Nederland hebben gestald, is bekend. Maar geldt dat ook voor andere artiesten die miljoenen platen wisten te verkopen? Ja! Van crooner Julio Iglesias en synthpop-band Eurythmics tot operazanger Placido Domingo, zangeres Vaya Con Dios en de Taiwanese popster Teresa Teng: allemaal wisten ze Nederland en Curaçao te vinden, blijkt uit onderzoek van Follow the Money.

‘Waar woont u?’ Het lijkt een eenvoudige vraag, maar de Griekse synthesizer-virtuoos Vangelis weigerde in 2019 een helder antwoord toen een journalist van de Los Angeles Times ernaar informeerde. ‘In Parijs,’ mompelde hij, maar alleen als hij niet in Londen, Athene of elders verbleef.

Voor een superster die miljoenen platen heeft verkocht, kan het gevaarlijk zijn te laten weten waar hij of zij het meest verblijft. Belastingdiensten lezen namelijk mee. Vraag maar aan Björn Ulvaeus van ABBA. Die had, vermoedelijk al halverwege de jaren zeventig, een bv laten opzetten in Nederland, plus een nv op Curaçao.

Dat zijn de vaste ingrediënten van de tot 2006 veelgebruikte ‘Antillenroute’. Deze belastingontwijkingsconstructie gaf Ulvaeus weinig problemen, omdat hij in Londen woonde. Engeland kent een ‘non-dom regeling’ die aantrekkelijk is voor rijke buitenlanders. De regeling komt erop neer dat de Britse fiscus weinig vragen stelt over hun inkomsten en de herkomst daarvan. Maar toen Ulvaeus weer in zijn geboorteland Zweden ging wonen, ging het mis: de Zweedse fiscus eiste 87 miljoen Zweedse kronen (omgerekend zo’n 8,5 miljoen euro) aan achterstallige belasting en rente op. Uiteindelijk werd Ulvaeus vrijgesproken, zo claimde hij jaren later.


Jonathan King, muziekproducent

"Ik ‘volgde het geld’. Helaas deed de Britse Belastingdienst dat ook"

Ook de offshore-constructie van producent Jonathan King viel in duigen. De Britse hitmaker had een bv in Soest, King of England geheten. ‘Helaas heeft de Britse regering later nieuwe wetgeving met terugwerkende kracht ingevoerd, wat betekende dat al mijn spaargeld naar de schatkist ging,’ laat King per e-mail weten. ‘Dat kostte me een fortuin. Ik “volgde het geld”. Helaas deed de Belastingdienst dat ook.’

King had de structuur opgezet op advies van een Amerikaanse advocaat. Hij moest meerdere keren per jaar naar Nederland komen, omdat hij zelf het bestuur van zijn bv vormde. Hij ondernam die reisjes met veel plezier. ‘Eigenlijk moest ik naar Soest, waar de bv officieel gevestigd was, maar meestal ging ik naar Amsterdam om documenten te ondertekenen. Ik verbleef in het Hilton en deed tv-shows zoals Eddy Ready Go en Top Pop.’

De Antillenroute

Curaçao heft amper belasting, en had met vrijwel geen enkel land een belastingverdrag. Daardoor hieven andere landen op voorhand belasting wanneer een rechtspersoon geld naar Curaçao sluisde. Dat was te omzeilen door het geld eerst naar Nederland te sturen.

Nederland heeft met bijna elk land ter wereld een belastingverdrag, waardoor geld uit het buitenland tegen gunstige tarieven naar een hier gevestigde bv kan worden overgemaakt. Nederland had bovendien een voordelig belastingverdrag met de Antillen, die tot het koninkrijk behoorden, waardoor geld zonder extra heffingen van Nederland naar de Antillen kon worden gezonden. Nederland heft daarnaast geen belastingen op uitgaande rente en royalty's, dus die konden belastingvrij naar Curaçao.

Hoe krijgt een muzikant zijn royalty’s uit bijvoorbeeld Duitsland of Frankrijk naar Willemstad? Dat werkt zo. De nv op Curaçao heeft de intellectuele eigendomsrechten, en geeft die in licentie aan de Nederlandse bv. De Nederlandse bv geeft weer een sublicentie aan een platenmaatschappij die de muziek in Duitsland en Frankrijk verkoopt. Het deel van de opbrengst dat voor de artiest is, betaalt de platenmaatschappij als royalty aan de houder van de licentie, de bv, die het weer als royalty betaalt aan de eigenaar, de nv.

In de jaren tachtig en negentig kwam de Antillenroute onder druk te staan, en langzaam maar zeker verdween die. In 1999 dwongen de Verenigde Staten en de Europese Unie de Antillen om hun voordelige fiscale constructies af te bouwen. Er kwam een overgangsperiode van 20 jaar, maar na de aanslagen van 11 september 2001 eiste Washington een snellere afbouw van ondoorzichtige fiscale constructies. ‘Na 2006 werkte een route via de Antillen helemaal niet meer,’ stelt een anonieme trustmedewerker.

Lees verder Inklappen

Exodus

Björn Ulvaeus had in Zweden toegang tot zijn offshore gestalde vermogen via een verzekeraar, aldus Zweedse media. Zijn portfolio was ‘verpakt’ als levensverzekering. Zulke ‘insurance wrappers’ zijn een relatief nieuw stuk gereedschap in de kist van gehaaide bankiers en juristen die belastingontwijking faciliteren. Maar niet elke belastingdienst gaat daarmee akkoord. Vandaar de Zweedse miljoenenclaim aan het adres van Ulvaeus. 

ABBA’s Björn is niet de enige ster die een fiscale constructie via Nederland heeft gehad. Uit onderzoek van Follow the Money blijkt dat er een fenomenale all-stars band is te formeren van artiesten met een bv in Nederland: Julio Iglesias, George Harrison, Ringo Starr, Robert Palmer, Eurythmics, Vaya Con Dios, Natasha St-Pier, de erven Jimi Hendrix, de erven Bob Marley, liedjesschrijvers Riccardo Cocciante, Andy Hill en Peter Sinfield, Eurodisco-koningen Giorgio Moroder en Pete Bellotte, Placido Domingo, Teresa Teng en de new age-band Era.

Bovengenoemde artiesten vonden we door alle rechthebbende bv’s en nv’s die op Discogs vermeld staan, te schrapen. Discogs is een online database van artiesten en hun albums; gebruikers kunnen er ook lp’s, cd’s en cassettes verkopen. De site spoort gebruikers aan om bij het invoeren van elke release zoveel mogelijk metadata te noteren, waaronder de houder van de diverse muziekrechten (zie de infographic verderop).


David Japp, oud-artiestenmanager

"Een platenmaatschappij maakt zo alles ondoorzichtiger, en kan artiesten dan een groter deel van hun inkomsten afhandig maken"

We vonden langs deze weg niet alle artiesten die op papier in Nederland hebben gehuisd. Zo vertelden insiders dat ook UB40 en Paul Simon een Nederlandse uitvalsbasis hebben (of hebben gehad), maar die konden we zo niet traceren.

Bekend is dat grote muziekuitgevers als Universal en Sony/ATV in Hilversum kantoor houden. Artiestenmanager David Japp was vroeger actief in de Britse muziekindustrie en weet nog dat zijn toenmalige werkgever alle rechten van zijn artiesten liet lopen via het Hilversumse bedrijf Intersong. ‘Dat was onderdeel van Polygram,’ vertelt hij over de telefoon. ‘Dergelijke partijen ertussen schuiven zal met fiscale voordelen te maken hebben, maar een platenmaatschappij maakt zo alles ook ondoorzichtiger, waardoor zij artiesten een groter deel van hun inkomsten afhandig kan maken.’

Enkele muzikanten-bv’s in Nederland zijn nog actief, zoals die van de Rolling Stones, U2, AC/DC en Riccardo Cocciante, maar de meeste zijn inmiddels opgeheven. Nederland wordt nog wel gebruikt voor offshore-constructies van muzikanten, maar de laatste jaren duiken in dit verband vooral belastingparadijzen als Engeland, Luxemburg, de Bahama’s, Jersey, Guernsey en Cyprus regelmatig op.

Money, money, money

De houders van de (sub)licentie worden gewoonlijk vermeld in de kleine lettertjes op de platenhoes of in het cd-boekje. Zo kunnen rechtenorganisaties als Buma/Stemra en Sena nagaan welke royalty’s ze aan welke rechthebbende moeten uitkeren. Ook komt het van pas wanneer iemand de rechten wil kopen of huren voor een film, een sample of een reclamespotje.

Diagram auteursrechten in de muziekwereld Diagram auteursrechten in de muziekwereld Diagram auteursrechten in de muziekwereld

Door de namen van de bv’s en nv’s op Discogs te kruisen met informatie uit de handelsregisters van Nederland en Curaçao, is vast te stellen welke routes werden gebruikt en wie ze faciliteerden. Een probleem is wel dat het archief van het Handelsregister aan het ‘dementeren’ is, iets waar meer overheidsarchieven aan lijden. Van niet elke bv was nog vast te stellen waar die precies vandaan kwam. Handelsregisterhistorie, jaarverslagen en oprichtingsaktes zijn vaak niet meer te vinden, ook niet na een handmatige zoektocht door KvK-medewerkers.

Uit wat wel is te zien, wordt duidelijk dat de Antillenroute het populairst was. De helpende hand werd vaak uitgestoken door een trustkantoor, zoals MeesPierson Trust bij ABBA-lid Björn Ulvaeus deed. ‘MeesPierson was er vroeg bij, ik denk dat ze de eerste waren die deze dienst aan buitenlandse muzikanten aanbood,’ vertelt Willem van Kooten. Hij begon als radio-dj Joost den Draaijer en richtte later een platenmaatschappij op, Red Bullet, die onder meer de muziek uitbracht van Golden Earring, Shocking Blue en Bolland & Bolland.

Naast MeesPierson duikt ook de naam Intertrust geregeld op. Dat bedrijf is opgericht door de in het trustwezen wereldberoemde pioniers Eppo Koopmans (Amsterdam) en Gregory Elias (Curaçao). Intertrust was gespecialiseerd in sporters en muzikanten. Zo was het Koopmans zelf die Spheric bv, de exploitant van de rechten van Vangelis, in Nederland liet inschrijven, terwijl Elias bestuurder werd van Cymbalex nv, de enig aandeelhouder van Spheric op Curaçao.


Voormalig trustman

"Nederland heft geen bronbelasting op royalty’s, dus die vermijd je zo. De enige reden om dit zo op te zetten, is fiscaal"

Elias geniet tegenwoordig vooral bekendheid als de man die de Rolling Stones op Cuba liet optreden. Curaçao is een van de weinige landen dat een belastingverdrag heeft met Cuba, vandaar. ‘Gregory wil zaken gaan doen op Cuba, dus zag hij het belang van een gratis concert in,’ vertelde Elias’ vriend Johan Derksen in 2016 over het optreden van de Rolling Stones in Havana.

Andere facilitators die geregeld opduiken bij Nederlandse vennootschappen van popsterren zijn (voorlopers van) trustkantoren TMF, JTC en Vistra. In twee gevallen – bij Placido Domingo en de Oostenrijkse zanger en liedjesschrijver Rainhard Fendrich – liep de constructie via Liechtenstein. ‘Meestal liep zoiets via de Antillen, maar Luxemburg kwam ook voor,’ vertelt een oud-trustman die indertijd muzikanten bijstond. ‘Mijn klant ontving zijn royalty’s in Nederland, die kwamen vooral via zijn platenmaatschappij. Nederland heft geen bronbelasting op royalty’s, dus die vermijd je zo. De enige reden om dit zo op te zetten, is fiscaal, dat kun je gerust stellen.’

‘Een royaltystroom van een buitenlandse artiest gaat een Hollandse bv ongemoeid in en uit,’ bevestigt Willem van Kooten. Zijn vennootschap Red Bullet was jarenlang directeur van Ganga Publishing, de Nederlandse bv van oud-Beatles-lid George Harrison. ‘Ik kreeg de rechten van Ganga voor de Benelux, in ruil daarvoor moest ik een paar keer per jaar mijn handtekening onder een document zetten. Harrison heb ik één keer gezien, in Blokker in 1964. Een zakenlunch met Harrison heeft er nooit ingezeten, helaas.’

Gimme, gimme, gimme

Vaak zijn de gevonden bv’s en nv’s officieel geen eigendom van de muzikanten; zij zijn meestal alleen de beneficiair ervan. Doordat ze niet zelf eigenaar zijn, is het moeilijker hen te belasten. Zo was Ulvaeus alleen indirect eigenaar van de nv op de Antillen, meldden Zweedse media naar aanleiding van de rechtszaak van de fiscus tegen het ABBA-lid. Dat gold ook voor Vangelis en Spheric bv, stelt oud-Intertrust-medewerker Adriaan Brouwer. Hij was bestuurder van deze bv. ‘Spheric, voor uw informatie, is nooit eigendom geweest van Vangelis of de andere artiesten waarvan wij de rechten vertegenwoordigden.’

Dossier

Dossier: Moneyland Nederland

Follow the Money doet verslag van de wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, ongestoord geld kan oppotten en uitgeven.

Volg dit dossier

Het was dus zaak om met betrouwbare trustkantoren te werken, anders kon iemand met de muziekrechten aan de haal gaan. Dat overkwam Rusty Egan, een legendarische Londense nachtclubeigenaar en artiest die een muziekuitgeverij had, met als grootste band Soft Cell. ‘Rusty heeft niets meer, daarvan is hij erg van streek,’ vertelt zijn manager David Japp. ‘Zijn inmiddels overleden zakenpartner was een boef en een oplichter, die Rusty zijn aandelen afhandig heeft gemaakt. Dat is helaas lastig te bewijzen. Ik probeer uit te zoeken wat precies is gebeurd, maar dat is lastig, omdat het zo lang geleden is.’

De vader van Jimi Hendrix, Al Hendrix, las in 1993 tot zijn schrik in de krant dat zijn voormalige advocaat de rechten van Jimi’s muziek voor 30 miljoen dollar probeerde te verkopen. Na Jimi’s dood had Al de advocaat aan het werk gezet om voor het rechtenbeheer een offshore-constructie op te tuigen met vennootschappen in Panama, Nederland en op de Britse Maagdeneilanden. Het Nederlandse onderdeel in dit offshore-bouwwerk is het Licentie Bureau voor Muziekrechten (Elber) bv. Vader Al wist helemaal niet dat hij die rechten had ‘weggetekend’, claimde hij. Microsoft-oprichter en Hendrix-fan Paul Allen stond Al financieel bij in de daaropvolgende rechtszaak.

The winner takes it all

Brouwer benadrukt dat de fiscus wist wat Intertrust voor muzikanten deed. ‘Voor de goede orde: het toenmalige recept van vennootschappen voor de doorstroom van dividenden en royalty’s is genoegzaam bekend en alles geschiedde onder het toeziend oog van de fiscus.’ De anonieme oud-trustman bevestigt dat. ‘Voor onze bv’s kregen we altijd een advanced tax ruling van de Belastingdienst.’ 

Dat is des te opmerkelijker omdat de Nederlandse Belastingdienst behoorlijk streng kan zijn voor Nederlandse muzikanten. Volkszanger Guus Meeuwis werd rond 2000 al teruggefloten toen hij probeerde royalty’s via de vennootschap Kedeng Kedeng nv op Curaçao te laten lopen. Een reeks bekende dj’s, waaronder Afrojack, Tiësto en Headhunterz, hebben het aan de stok (gehad) met de fiscus vanwege hun offshore-constructies. Afrojack (echte naam: Nick van de Wall) is inmiddels verhuisd naar Dubai.


Willem van Kooten, dj en producer

"De Nederlandse fiscus is aardiger voor buitenlandse artiesten dan voor Nederlandse"

‘Voor Nederlanders heeft zo’n constructie weinig zin, de fiscus hier belast het hele wereldinkomen,’ vertelt een dienstverlener in deze sector. ‘De Nederlandse fiscus is aardiger voor buitenlandse artiesten dan voor Nederlandse,’ stelt platenbaas Willem van Kooten. ‘Ik begrijp wel dat Afrojack wegtrekt. Buitenlandse sterren worden met open armen ontvangen, want dat is zogenaamd goed voor de advocaten en accountants op de Zuidas. Ondertussen jaagt de fiscus Nederlandse artiesten het land uit. Ik vind dat een schande.’

Andere facilitators zijn minder spraakzaam dan Van Kooten. ‘Dat weet ik niet meer, het is dertig jaar geleden, je kunt beter iemand anders bellen,’ is het enige dat George Nicolai wil zeggen als we hem vragen naar zijn betrokkenheid bij de stichting Bob Marley en Ganga Publishing van George Harrison. Tony Izelaar, betrokken bij de Curaçaose vennootschap van Ulvaeus, laat weten dat hij er de voorkeur aan geeft ‘niet over cliënten en cliënt-entiteiten te spreken’. ‘Ik ga er vanuit dat u mijn standpunt kunt begrijpen.’

Exile on Mainstreet

Opvallend is de grote hoeveelheid Britse artiesten die naar Nederland is getrokken, in het voetspoor van de Rolling Stones. Tegenwoordig mag het Verenigd Koninkrijk een belastingparadijs voor de rijken zijn, in de jaren zeventig waaide er een behoorlijk gure fiscale wind. Hoge toptarieven en stapeling van heffingen zorgden ervoor dat de belastingdruk soms zelfs boven de 100 procent kwam.

‘Het was echt erg in Engeland in de jaren zeventig,’ weet Van Kooten nog. ‘De eerste artiesten trokken in de jaren zestig al weg. Songschrijver Mitch Murray verhuisde een deel van het jaar naar Amsterdam, zodoende kwam ik hem wel eens tegen. Hij vertelde me dat hij was vertrokken omdat zijn tarief door stapeling van verschillende belastingen in Engeland op 110 procent was uitgekomen.’

De Stones hadden, mede door een lakse manager, te maken met een achterstand bij de Britse fiscus, en ontdekten dat ze die niet konden inlopen door normaal te blijven werken: de tarieven waren te hoog. Noodgedwongen verhuisden de bandleden naar Zuid-Frankrijk, waar ze het album Exile on Mainstreet opnamen. 

"Bedrijven en rijken trokken uit Zweden weg. Ikea streek bijvoorbeeld in Nederland neer. En ABBA dus ook"

Zakelijk streken de Rolling Stones neer in Amsterdam. Het bedrijf dat hun zaken afhandelt, Promotone, is gevestigd aan de Herengracht en is eigendom van een stichting waarvan de vaste bandleden bestuurder zijn, zo blijkt uit het Handelsregister. Het is – anders dan de meeste hier genoemde bv’s – een echt bedrijf en geen brievenbusfirma. Promotone werkt ook voor het Ierse U2, de Ierse zangeres Sinéad O’Connor, en eerder voor reggae-ster Peter Tosh en voor Cat Stevens. Stevens had voor zijn enorme oeuvre een reeks bv’s in Nederland.

In Zweden voerde de regering in de jaren zeventig ook een fiscaal schrikbewind, waardoor bedrijven en rijke individuen er wegtrokken. Ikea streek bijvoorbeeld in Nederland neer. En ABBA dus ook, weten we nu.

Conquest of Paradise

In onderstaande tabel staan buitenlandse artiesten met een Nederlandse bv, en eventueel een Curaçaose nv. Waar mogelijk geven we een korte uitleg over de onderliggende fiscale constructie. Let wel: de bv of nv hoeft niet op initiatief van de betrokken artiest te zijn opgericht. Er is een levendige handel in muziekrechten; de bv’s kunnen van een investeerder zijn.

Links onder de artiestennaam leiden naar de Engelse versie van Wikipedia; afbeeldingen van de betrokken artiesten zijn afkomstig van Wikipedia / Wiki Commons, en wanneer die daar ontbrak, van Discogs. Waar twee trustkantoren genoemd staan, is de eerste betrokken bij de oprichting, en is de tweede de laatst bekende.

Noot: er is een enkele keer sprake van het phonographic copyright, aangegeven met ℗. Anders dan het klassieke copyright, aangegeven met ©, is het fonografisch auteursrecht gebonden aan een specifieke opname van een auteursrechtelijk beschermd werk.