Dit was óns 2017

    Van Henry Keizer tot de besteding van de ECB-miljarden; van de Rotterdamse steenkoolhaven tot perverse prikkels in de zorg. Wat waren Follow the Money's hoogtepunten van het afgelopen jaar? Plus: wat we volgend jaar gaan doen.

    Er is geen enkele twijfel over mogelijk: het meest spraakmakende artikel in het bijna achtjarige bestaan van Follow the Money was dat over voormalig VVD-voorzitter Henry Keizer, van de hand van Kim van Keken en Eric Smit. Wat op 22 april begon met het artikel 'De ‘rücksichtslose zelfverrijking’ van een politiek zwaargewicht’ is uitgegroeid tot een diepgaand dossier van 30 artikelen dat grote impact heeft gehad. De reconstructie van de transactie die Henry Keizer tot een vermogend man maakte leidde na enkele weken tot diens aftreden als voorzitter van de VVD.

    Mede dankzij de aandacht die ons verhaal in andere media kreeg, konden tienduizenden nieuwe lezers kennis maken met Follow the Money. Het artikel over de geslepen crematie-ondernemer was dan ook zonder meer een spannend verhaal, dat bevestigde waar veel Nederlanders zich boos over maken: de integriteit van politieke partijen en de schaamteloze zelfverrijking waarmee dat gepaard gaat. 

    Ons artikel gaat echter over veel meer dan een politicus die zichzelf op twijfelachtige wijze heeft verrijkt. De zaak Henry Keizer gaat in wezen over ongebreidelde hebzucht, cynisch opportunisme, gebrek aan moreel besef en gecorrumpeerd toezicht. Het is zo ook een tijdsbeeld dat ernstige tekortkomingen laat zien bij politici, commissarissen en controlerende accountants. Daarover is het laatste woord overigens nog lang niet gezegd, ook niet door Follow the Money.

    Wat dit dossier ook laat zien is hoezeer politiek en bedrijfsleven in Nederland verweven zijn. Bij FTM maken we ons daar zorgen over. Als een paar kattenbelletjes van Unilever en Shell voldoende zijn om premier Mark Rutte te bewegen om 'tot in zijn diepste vezels' te voelen dat de toekomst ons land alleen zeker kan worden gesteld door de dividendbelasting af te schaffen, dan roept dat vragen op over zowel diens beoordelingsvermogen als over de onafhankelijkheid van zijn partij. Wie heeft het daar eigenlijk voor het zeggen? En voor wiens belangen komt zij eigenlijk op?

    Zelfs een CV was niet te vinden

    Als VVD-voorzitter profileerde Keizer zich als de hoeder van de integriteit binnen de partij. Toen de artikelenreeks van Kim en Eric vraagtekens plaatste bij zijn eigen integriteit, schoot de partij in een oude reflex van ontkenning, vergoelijking en het zwart maken van de boodschapper. Met name premier Rutte en Annemarie Jorritsma, voorzitter van de VVD-senaatsfractie, maakten zich daaraan schuldig. Verblind door het zakelijk succes van Keizer, bleek hun partij zich niet te hebben verdiept in de antecedenten van haar voorzitter. Zelfs een CV was niet te vinden. Opmerkelijk, gezien de reeks van zuurruikende integriteitskwesties die de partij net achter de rug had. Het gebrek aan beoordelingsvermogen en zelfkritiek is zorgelijk: de VVD is immers de machtigste politieke partij in Nederland. 

    Betrokkenheid lezers

    FTM-lezers laten zich over het algemeen niet zomaar iets op de mouw spelden. Er is geen artikel dat we publiceren, of er is wel een lid dat het er niet mee eens is, vindt dat we de plank volledig misslaan, dan wel bevooroordeeld zijn. Als dat wordt onderbouwd: prima. Maar onze lezers zijn ook constructief: ze delen hun kennis met ons en andere FTM-lezen en leveren op die manier een bijdrage aan kennis-en meningsvorming. 

    Een mooi voorbeeld van een dossier waarin lezers zeer actief zijn, is het dossier 'Van wie is ons geld?'. Dat bevat intussen 44 artikelen over monetaire onderwerpen, uiteenlopend van bitcoin, de nieuwe ‘gulden’ tot de manier waarop ons geld wordt gecreëerd. Redacteur Thomas Bollen coördineert dit dossier en is sinds hij bij FTM begon ook een van de belangrijkste leveranciers.

    Thomas stortte zich ook op een ander onderwerp, de ECB-miljarden. Bij wie komen de miljarden aan publiek geld die de Europese Centrale Bank creëert terecht? Welke gevolgen heeft het ECB-beleid, met zijn zeer lage rentes en aankoop van bedrijfsobligaties, voor de burger? Een van de best gelezen artikelen in dat dossier was ‘De 101 miljard die Nederland nooit meer terugziet’. Thomas legt daarin uit hoe het internationale betalingssysteem achter de euro (Target-2) werkt en wat de binnen de eurozone opgebouwde ‘schulden’ voor de Nederlandse belastingbetaler kan betekenen.

    "Was Follow the Money soms overgestapt naar het ‘fossiele kamp’?"

    Onder economen is er veel verschil van mening over de risico’s waarmee dat gepaard gaat. Uit betrouwbare bron hebben we vernomen dat Thomas’ artikelen over dat onderwerp gewaardeerd wordt door medewerkers van De Nederlandsche Bank. Het verleidde ook veel FTM-lezers om hun gedachten over de euro met ons te delen. De kennis die daarmee ten toon werd gespreid was soms indrukwekkend. Het gaf onze analyse een extra dimensie die er zonder die inbreng niet was geweest. 

    Dat gold ook voor het op 1 april gepubliceerde opinie-artikel ‘Stop met ontkennen: de opwarming van de aarde is géén 1 aprilgrap’ van redacteur Bart Crezee. Hierin analyseert hij de argumentatie van zogeheten klimaatsceptici om die vervolgens te weerleggen. Ook onder FTM-lezers zijn er die vraagtekens zetten bij de opwarming van de aarde, dan wel de rol van de mens daarin. Daar hebben we niets op tegen, zolang het debat met argumenten wordt gevoerd in plaats van het smijten met modder en verdachtmakingen. 

    Niet lang na dat artikel schreef onafhankelijk analist Roel Gooskens het geruchtmakende stuk ‘Elektrische auto’s laten rijken lachend rijden’ Daarin laat hij zien dat de subsidie voor elektrische auto's vooral terecht komen bij de — toch al rijke — kopers van het merk Tesla. Die subsidie brengt het doel van CO2-reductie niet dichterbij; en is in de ogen van Gooskens dus niet doelmatig.

    Gooskens' analyse bracht sommige lezers in verwarring: was Follow the Money soms overgestapt naar het ‘fossiele kamp’? Natuurlijk niet. Maar juist omdat wij ons zorgen maken over klimaatverandering  richten we ons vergrootglas ook op zaken die bedoeld zijn om die tegen te gaan, ook als de uitkomst van ons onderzoek niet strookt met onze eigen opvatting of die van onze lezers. Feiten gaan bii FTM voor, altijd. Het gaat tenslotte om geld dat van ons allemaal is. En we praten niemand naar de mond.   

    Armoedeval 

    Het artikel dat in 2017 de meeste reacties kreeg was dat van gastauteur Wouter Keller. In zijn bijdrage ‘De oplossing voor de armoedeval’ keert Keller zich tegen een van de onrechtvaardigste kanten van het Nederlandse fiscale stelsel: dat als je meer gaat verdienen, de kans groot is dat je er netto op achteruit gaat. Hij laat zien hoe een onderwijzeres er dankzij een salarisverhoging van het vorige kabinet er bruto weliswaar 100 euro per maand bij krijgt, maar er netto 25 euro op achteruit gaat. Kellers oplossing: een basisinkomen met een vlaktax, afschaffing van alle toeslagen en de bijstand. Zijn artikel maakte veel los bij FTM-lezers. Bijval, maar uiteraard ook kritiek, suggesties en nieuwe voorbeelden.

    Bijdragen van onze lezers maken ons platform ongelooflijk veel rijker en veelzijdiger

    Dergelijke discussies en bijdragen van onze lezers maken ons platform ongelooflijk veel rijker en veelzijdiger. Ook al voelt niet elk FTM-lid de drang om in de pen te klimmen – en dat hoeft ook helemaal niet – zijn die bijdragen onmisbaar voor onze gezamenlijke waarheidsvinding. 

    Enkele andere hoogtepunten

    Samen met radioprogramma Argos deden we onderzoek naar de even opmerkelijke als plotselinge ondergang van CASA, een keten van abortusklinieken. Het faillissement zou veroorzaakt zijn door fraude met declaraties. Als enige medium sprak Follow the Money met alle betrokken (ex-)bestuurders en toezichthouders. Het onderzoek is overigens nog niet afgerond. Redacteur Jeffrey Stevens werkt hard om de onderste steen boven te krijgen.

    Zorgredacteur Eelke van Ark schreef in september het artikel ‘En dan pakt de kinderbescherming ineens je kind af’. Het gaat over de problematiek van tientallen ouders die door Veilig Thuis, het voormalige Meldpunt Kindermishandeling, ervan zijn beticht zich schuldig te hebben gemaakt aan mishandeling van hun eigen kinderen. Uit de vele gesprekken die Eelke met ouders en experts voerde en analyse van verschillende dossiers blijkt dat er nogal wat schort aan de zorgvuldigheid waarmee Veilig Thuis heeft gehandeld. Er zijn tuchtklachten tegen een van de artsen van deze instelling ingediend. We werkten hiervoor samen met tv-programma EenVandaag. Ook Zembla wijdde er een uitzending aan.

    Het issue maakte emotionele reacties bij onze lezer los en leidde tot discussie over de vraag of we in onze angst om fouten te maken niet zijn doorgeschoten bij de bescherming van kinderen. Daarnaast bleek er ook in dit geval sprake van een zakelijke prikkel: het product ‘intimidatie’.

    Als het niet zo triest was, zou je je erom kunnen bescheuren

    We maakten in 2017 tientallen interessante, onthullende en leerzame verhalen; bij het schrijven van dit artikel heb ik uren ’verspild’ met het herlezen ervan. Enkele pakten me opnieuw.

    Ik wil een persoonlijke favoriet nogmaals onder je aandacht brengen: de longread die Pieter van der Lugt schreef over topambtenaren die als een soort elite-huurlingenleger worden ingezet om bestuurlijke problemen op te lossen. Dankzij hun deskundigheid, ervaring en politieke fingerspitzengefühl liquideren ze elk issue, zo profileert de organisatie ABDTOPConsult die ze detacheert zich. Maar in de praktijk blijken die peperdure consultants vooral te worden ingezet om ministers uit de wind te houden, op een manier die herinneringen oproept aan de briljante BBC tv-serie Yes Minister.

    Een deel van die ‘top guns’ ontpopt zich ook nog eens als een brokkenpiloot en heeft bij onmisbare overheidsdiensten zoals de Belastingdienst en de Voedsel- en Warenautoriteit een spoor van bestuurlijke ellende achtergelaten. Pieters verhaal laat een aaneenschakeling zien van verbijsterende incompetentie, politiek gekonkel en geraffineerde zakkenvullerij. ‘De verantwoordelijke ambtenaren worden nauwelijks afgerekend op grote fouten binnen hun organisatie: het opstappen van een topambtenaar is vooral aanleiding voor een stoelendans waar geen zetel uit verdwijnt.’ Als het niet zo triest was, zou je je erom kunnen bescheuren. Yes Minister is er niets bij. 

    Nieuwe dossiers

    Follow the Money telt nu 51 dossiers over zeer uiteenlopende onderwerpen. Niet elk dossier is even actief, maar de meeste worden regelmatig geupdate. Hieronder een kleine selectie van de dossiers die we afgelopen jaar zijn begonnen.

    De nieuwe woningnood

    Tijdens de economische recessie daalden niet alleen de huizenprijzen, maar kwam ook de nieuwbouw praktisch stil te liggen. De werkgelegenheid in de bouw kromp en jongeren dachten wel twee keer na voordat ze een opleiding voor een loopbaan in die sector kozen. Die trend werd versterkt door het pro-cyclische economische beleid van het kabinet-Rutte II. Ook toen was het echter duidelijk dat de Nederlandse bevolking verder zou groeien en daarmee het tekort aan met name betaalbare, ongesubsidieerde huurwoningen.

    En nu zitten we met een groot probleem: er moeten de komende jaren 500.000 nieuwe woningen worden gebouwd in de steden, maar door wie? Op dit moment is er zelfs een tekort aan heipalen. Intussen verlaten jonge gezinnen die niet in aanmerking komen voor een sociale woning de steden omdat ze het zich eenvoudigweg niet meer kunnen permitteren om er te wonen. De huizenprijzen stijgen, maar is dat wel goed nieuws? In ons dossier De nieuwe woningnood ontrafelen we niet alleen de oorzaken en gevolgen, maar gaan we ook op zoek naar oplossingen voor dit maatschappelijk probleem.

    "Volgend jaar willen we laten zien dat we veel hebben geleerd in en van 2017"

    Referendum Sleepwet

    Op 21 maart – in wat waarschijnlijk het voorlopig laatste referendum is – mag de kiesgerechtigde Nederlandse burger stemmen over de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, in de volksmond ook wel de Sleepwet genoemd. Moet ik voor of tegen zijn, vraagt redacteur Harry Lensink zich af. Gemakkelijke antwoorden zijn er niet. Wie moet je geloven, de veiligheidsprofeten of de privacy-huggers? ‘Krijg ik bloed aan mijn handen als ik tegen stem?’, piekert Lensink. ‘Ik heb besloten het zelf uit te zoeken. De afgelopen weken heb ik me ingelezen en afspraken gemaakt. Ik ga praten met voor- en tegenstanders van de wet. Met de mensen van Bits of Freedom, met parlementariërs, met historici, ondernemers, ex-generaals en oud-spionnen. En natuurlijk met de AIVD zelf: wat hopen de ‘spooks uit Zoetermeer’ dat de Wiv hun brengt? En wat is dat nieuwe wondermiddel eigenlijk, die vermaledijde ‘onderzoeksopdrachtgerichte interceptie’?’ De komende maanden neemt Harry je mee op zijn persoonlijke zoektocht. Wil je meedoen aan de discussie of ben je ook op zoek naar een antwoord, volg dan het dossier Referendum Sleepwet.

    Verwant aan dit thema is ook het dossier Hoe kwetsbaar zijn we online? Hierin duiken Harry Lensink en Dieuwertje Kuijpers in het speelveld van de cyberindustrie. Eerste publicatie in dit dossier was de door hen samengestelde lijst van de 50 invloedrijkste experts op het gebied van de cybersecurity. Dat artikel bood een informatief inkijkje in de wondere wereld van een snelgroeiende, maar nogal wazige industrie. Tegelijk was de CyberSec 50 voor FTM ook de start van een nieuwe manier om informatie te organiseren en ordenen. We hebben daarvoor samen met onze technologiepartner Frontwise een innovatieve netwerkdatabase ontwikkeld waarmee we netwerken en relaties tussen personen en organisaties op een journalistieke manier in kaart gaan brengen.

    Met het artikel ‘Mailen uit naam van Mark Rutte? Geen probleem’ haalden we het NOS-journaal. We wilden hiermee laten zien dat er nogal wat schortte aan de e-mailbeveiliging van de Tweede Kamer. Lees vooral nog eens de hilarische mails die we als illustratief grapje uit naam van verschillende politici hebben verstuurd. 

    Klimaatverandering en de Rotterdamse haven

    Het economisch van belang van de haven in Rotterdam is groot, maar met 3,1 procent van het BBP niet zó groot als veel mensen denken. Wat daarentegen veel groter is, is de bijdrage die de haven en de industrie die er is gevestigd leveren aan de nationale uitstoot van broeikasgas CO2: zo'n 19 procent. Indirect is de bijdrage van de haven nóg groter: Rotterdam is de grootste steenkooloverslaghaven van Europa. Hoe lang nog? En welke gevolgen heeft het klimaatakkoord van Parijs voor de haven? De Rotterdamse haven staat, zo stelt redacteur Ties Joosten, voor een grote opgave. In dit dossier doet hij onderzoek naar de transitie die de haven de komende jaren zal ondergaan.

    Het Nieuwe Ondernemen

    Als journalist ben je vaak zo gericht op misstanden – goed nieuws is geen nieuws – dat je over het hoofd ziet dat er ook voor maatschappelijke problemen worden opgelost. In het dossier Het Nieuwe Ondernemen zijn we op zoek gegaan naar ondernemers die niet zo snel mogelijk zo rijk mogelijk willen worden, maar hun ondernemerschap aanwenden om iets op te lossen, of de leefomgeving te verbeteren. Dat kan inspirerende en leerzame verhalen opleveren, laat deze reeks zien. Ze vertellen iets over misstanden én de aanpak ervan. 

    Die manier van kijken naar de werkelijkheid heeft ook ons aan het denken gezet. Houdt een journalistiek onderzoek op met blootleggen van een misstand, het beschrijven van een probleem of het aanwijzen van schuldigen? Prima als dat is gelukt. Maar wat dan? Die vraag kunnen we niet alleen beantwoorden. We kunnen dat niet niet zonder de hulp en expertise van onze leden. 

    Jíj. 

    Namens ons hele team willen Eric en ik, oprichters van Follow the Money, je bedanken voor je steun, je feedback, je tips, je ideeën en je bereidheid om je kennis met ons te delen, je wil om ons verder te helpen. Volgend jaar willen we laten zien dat we veel hebben geleerd in en van 2017. Er zitten opnieuw spraakmakende verhalen en onderzoeken in onze pijplijn.

    Vanzelfsprekend gaat inhoud boven de vorm bij Follow the Money. Toch zijn we van plan om onze grote onderzoeken en dossiers nog aantrekkelijker en toegankelijker voor je te maken. Ook zullen we enkele nieuwe mogelijkheden op ons platform introduceren waarmee je mede kunt bepalen waar we onderzoek naar gaan doen. 

    We wensen je een goed 2018!

    Over de auteur

    Arne van der Wal

    Gevolgd door 292 leden

    Mede-oprichter van Follow the Money. Houdt zich onder meer bezig met technologie-ontwikkeling en de voedingsindustrie.

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren