Donner overhandigt zijn eindrapport aan staatssecretarissen Van Huffelen (Financiën) en van Ark (Sociale Zaken)
© ANP / Sem van der Wal

Commissie-Donner houdt verantwoordelijke politici buiten schot in toeslagenaffaire

Tienduizenden ouders die getroffen zijn door het hardvochtig terugvorderen van kinderopvangtoeslag, hebben recht op compensatie. Dat heeft de commissie-Donner donderdag 12 maart bekend gemaakt. Voorzitter Donner houdt de verantwoordelijke politici uit de wind. Follow the Money onthulde afgelopen weekend dat de politieke top al in 2014 uitgebreid is gewaarschuwd, maar desondanks de noodkreten van de Belastingdienst heeft genegeerd.

Het was een veelzeggend moment op de persconferentie donderdag: Piet Hein Donner – voorzitter van de Adviescommissie Uitvoering Toeslagen die haar eindrapport uitbracht – gaf zijn eigen visie op het ontstaan van de doorgeslagen fraudejacht en de snoeiharde terugvordering van toeslagen. Wie is verantwoordelijkheid voor dit beleid, dat tienduizenden ouders heeft getroffen?

Het terugvorderen van de gehele kinderopvangtoeslag bij een klein verzuim ging nog jaren door, waardoor nu honderden miljoenen compensatie nodig zijn

De verwachting was dat Donner zou ingaan op de noodkreten van de Belastingdienst, die al in 2014 waarschuwde voor de gevolgen van het disproportionele terugvorderen. Hoewel notities hierover indertijd op het bureau van voormalig staatssecretaris Eric Wiebes (VVD) van Financiën belandden, deed die er niets mee, zo onthulde Follow the Money afgelopen weekend. Uit de notities bleek eveneens dat ambtenaren de noodkreet bij de eindverantwoordelijke minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), Lodewijk Asscher (PvdA), onder de aandacht zouden brengen. Het terugvorderen van de gehele kinderopvangtoeslag bij een klein verzuim ging nadien nog jaren door, waardoor nu honderden miljoenen compensatie nodig zijn.

Donner zei in antwoord op een vraag van journalist Pieter Klein van RTL Nieuws – samen met Jan Kleinnijenhuis van Trouw de aanjager van de toeslagenaffaire – wel dat er binnen de Belastingdienst ‘vragen waren gerezen’ en dat die zijn besproken met SZW. ‘Maar op het moment dat men zei: misschien moeten we er iets aan doen, stond er weer een groot fraudeverhaal in de krant. En was het punt dat de politiek zei: nou, liever niet op dit moment. Het grote gevaar in dit soort zaken is dat je van hypes afhankelijk bent.’

Fragment persconferentie Commissie-Donner, waarin Donner een vraag van journalist Pieter Klein beantwoordt.

Met andere woorden: de bewindslieden hadden wel begrepen dat ouders met een laag inkomen in grote problemen kwamen als zij 25 duizend euro moesten terugbetalen, maar konden dat probleem niet in alle rust oplossen omdat RTL Nieuws zijn journalistieke werk deed. Politici zijn voor het maken van beleid nu eenmaal ‘afhankelijk’ van ‘hypes’. Daarmee lijkt Donner te suggereren dat Pieter Klein en Jan Kleinnijenhuis de verantwoordelijke bewindslieden hebben aangezet om fraude hard te bestrijden, waardoor die de slachtoffers uit het oog verloren.     

De essentiële vraag

In deze context is het van belang te weten dat terugvordering in veel gevallen niets met fraude te maken had. Dat zit zo: wie kinderopvangtoeslag wil hebben, is verplicht een zogeheten eigen bijdrage te betalen. Betaal je de eigen bijdrage niet, of niet helemaal – waarvoor allerlei onschuldige redenen kunnen zijn – dan vervalt je recht op toeslag volledig en vordert de Belastingdienst alle ontvangen toeslagen over een jaar terug. Daarom is de essentiële vraag: waarom wordt de roep om fraudebestrijding aangevoerd als argument om vast te houden aan terugvordering in (tienduizenden) gevallen die niets met fraude te maken hebben?

Donner erkent in zijn rapport dat de ‘schrijnende gevolgen van handhaving niet noodzakelijkerwijs samenhangen met bestrijding van fraude en georganiseerd misbruik’, zoals in het kader van de CAF-dossiers. Zij doen zich evenzeer voor bij ‘reguliere handhaving’, waardoor ‘ook al lang voor 2013 [..] veel toeslaggerechtigden geconfronteerd zijn met hoge terugvorderingsbesluiten, waardoor zij in financiële moeilijkheden kwamen.’

Volgens Donner is er niet ingegrepen omdat slechts ‘heel weinigen’ binnen SZW ‘werkelijk zicht hadden op de sociale gevolgen van de strikte handhaving’

Waarom is er dan niet ingegrepen? Volgens Donner omdat slechts ‘heel weinigen’ binnen SZW ‘werkelijk zicht hadden op de sociale gevolgen van de strikte handhaving’. Maar toen die informatie wel voorhanden was, is er evenmin iets van ander beleid terecht gekomen, ‘omdat de politieke en maatschappelijke roep om fraudebestrijding steeds luider werd door nieuwe gevallen van fraude’. Daardoor kreeg de ‘vrees om te “soft” op het fraudedossier te lijken’ de overhand. ‘Bovendien lag onmiddellijk de vraag op tafel wie dan wel voor dat soepeler beleid zou gaan betalen.’

Kortom, bij SZW wist bijna niemand hoe erg het was, en door al die fraudeverhalen in de media sloot men de ogen voor de sociale gevolgen, stelt de commissie-Donner. En verder was soepeler beleid vooral een budgettaire kwestie – proportionele terugvordering levert nu eenmaal veel minder op.

Over de manier waarop voormalig minister Asscher is ingelicht en heeft gereageerd, zegt de commissie geen woord. Onderzoek van Follow the Money toonde aan dat de oplossing op het bureau van Wiebes terecht kwam en dat een notitie hierover eind 2014 in de ‘kersttas’ van minister Asscher zou zijn beland.

Asscher ontkent het stuk uit zijn tas te hebben gezien, en wordt daarin gesterkt door een brief van Tamara van Ark (VVD), de staatssecretaris van SZW, van 12 maart aan de Kamer. Daarin wordt erkend dat het stuk aan Asscher zou worden voorgelegd, maar: ‘Uit de zoektocht naar stukken kan op dit moment niet vastgesteld worden dat dit daadwerkelijk is gebeurd.’

Van Ark laat ook weten dat er een gesprek is geweest tussen de directeur-generaal van Financiën en de directeur-generaal van SZW over terugvordering. Een ‘terugkoppeling’ van dit gesprek is binnen SZW aan Asscher aangereikt via een zogeheten ministerstafbericht. Maar er kan niet worden vastgesteld of de minister hier destijds kennis van heeft genomen, stelt Van Ark. Datzelfde geldt voor een concept-nota van SZW uit 2015 over dit onderwerp.

Die nota is gisteren gepubliceerd in een wob-besluit. Daarin kwamen de geschetste problemen rond de eigen bijdrage plus de oplossing inderdaad aan de orde. SZW liet in haar ‘zienswijze’ op dat wob-besluit weten dat uit de ‘archiefsystemen’ van het ministerie blijkt dat het document Asscher niet heeft bereikt – stelliger dus dan de brief van de minister die alleen zegt dat ‘niet kan worden vastgesteld’ of de PvdA’er het stuk onder ogen kwam.

Fraudeverhalen in de media

Wat Donner eveneens achterwege laat, is dat de noodkreet van de Belastingdienst ook ex-staatssecretaris Wiebes (thans minister van Economische Zaken en Klimaat) bereikte. Dat is nogal een contrast met de bevindingen van de Auditdienst Rijk (ADR), die gisteren eveneens haar rapport presenteerde. De ADR schrijft dat al in 2012 is gewaarschuwd voor het ‘ontbreken van proportionaliteit’ en dat zulks opnieuw gebeurde in 2014. ‘Dan wordt de staatssecretaris van het ministerie van Financiën [Wiebes, red.] inzake De Parel geïnformeerd over de grote impact van het volledig terugvorderen van de kinderopvangtoeslag bij het niet (volledig) voldoen van de eigen bijdrage.’ Dit bleek ook al uit de vertrouwelijke notities waarover FTM publiceerde.

Waarom heeft Donner deze zaken niet helder benoemd in zijn rapport? En waarom verschaft hij niet meer duidelijkheid over de rol van Asscher? Vooralsnog wijst Donner vooral de media als schuldige aan. Zij zouden het hoofd van politici zo op hol hebben gebracht dat ze niet helder meer konden denken, en er nog nauwelijks aandacht was voor het grote leed dat al die ouders is aangedaan.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Jan-Hein Strop

Gevolgd door 2096 leden

Freelance financieel-economisch journalist met grote belangstelling voor de werking, macht en gedrag van bank & verzekeraar.

Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren