'Dood en verderf' met bewapende drones

2 Connecties

Relaties

Drones

Organisaties

Ministerie van Defensie

Nederland heeft met de Reaper zicht op een bewapende drone. Maar vredesorganisatie IKV PaxChristi betwijfelt of ze wel bijdragen aan de bescherming van burgers in gewapend conflict. 'Drones kunnen op lange termijn juist een tegengesteld strategisch effect hebben.' [Interview]

Drones hebben een chirurgische precisie. Dixit de Amerikaanse president Barack Obama. Het onbemande luchtwapen bewees deze maand haar kunsten weer in Yemen. Het doelwit was een groep van elf voertuigen, volgeladen met mogelijke Al Qaeda leden. De aanval was tactisch goed uitgevoerd, maar de informatie over het doelwit bleek niet helemaal te kloppen. Naast vijf personen met vermeende banden met Al Qaeda vielen er meer slachtoffers. Het was een bont gezelschap op weg naar een bruiloft. De zeventien doden en een twintigtal gewonden bereikten de feestelijkheden niet. De 'chirurgische werkwijze' leek meer op die van een slager. Nederland kan in de toekomst ook met chirurgische precisie opereren in ver gelegen oorden. Per 2016 beschikt Nederland over de Reaper. ‘Vrij vertaald als Magere Hein, de personificatie van de dood, is de Reaper de opvolger van de MQ-1 Predator drone,’ schrijft Wim Zwijnenburg beleidsmedewerker bij vredesorganisatie IKV Pax Christi in zijn rapport Armed and Dangerous over bewapende drones. ‘Deze drone is bekend van de vele aanvallen in Jemen, Irak, Pakistan, Afghanistan, Somalië en Libië, die vaak dodelijk uitvallen.’ Nederland koopt de Reaper vooralsnog onbewapend. Maar het ligt voor de hand dat deze op korte termijn bewapend worden. Lees in dit kader ook een eerder stuk van Follow The Money. Zwijnenburg (IKV Pax Christi) onderschrijft die lezing. ‘De Predator is een Killer Drone, specifiek ontwikkeld voor bewapende taken, terwijl er genoeg onbewapende opties zijn.’ De ontwapenings- en veiligheidsanalist van de vredesorganisatie noemt het een ‘strategische zet’ van defensie om de drones onbewapend te kopen. ‘Dat is een zoethoudertje. Als je ze eenmaal hebt, zijn ze makkelijk te bewapenen met bijvoorbeeld Hellfire raketten.’ Follow The Money interviewde Zwijnenburg over de inzet van bewapende drones.  

Zijn er volgens u eigenlijk voordelen te noemen van bewapende drones?

‘Het gebruik van bewapende drones als vuurondersteuning voor grondtroepen, zoals nu gebeurt door F-16 jachtvliegtuigen en Apache helikopters, kan voordelen hebben, omdat drone-piloten over meer informatie en tijd beschikken. Ze kunnen dan een meer afgewogen keuze maken.’

Wat heeft IKV Pax Christi tegen bewapende drones?

‘We zijn terughoudend. Het is de vraag of bewapende drones wel zúllen en kúnnen bijdragen aan de bescherming van burgers in een gewapend conflict. Als zij niet in dienst staan van een lange termijn oplossing van een complex conflict, draagt de inzet van bewapende drones niet bij aan een constructieve oplossing. Ondanks militair tactische effectiviteit van drones in militaire operaties, kunnen deze op de lange termijn juist een tegengesteld strategisch effect hebben.’

Hoe ziet dat er in de praktijk uit?

‘In gebieden waar met drones intensief wordt gepatrouilleerd, worden ze door de bevolking vooral geassocieerd met dood en verderf. In Jemen, Pakistan en Gaza, waar drones continu rondcirkelen, leven burgers in angst omdat ze niet weten wanneer de volgende aanval komt. Juist die voortdurende aanwezigheid en het dreigende gevaar heeft een negatief effect op de bevolking, en leidt tot wraakgevoelens, verzet en aanwas voor gewapende groepen en terroristen.’

In het rapport wordt gesproken over nieuwe morele en ethische vragen die bewapende drones met zich meebrengen. Wat zijn de belangrijkste?

‘Dat zijn met name vragen over rechtvaardige oorlogsvoering, de manier waarop wapens ingezet worden en welke morele vraagstukken het doden op afstand oproept. Oorlogsvoering op afstand verlaagt de drempel om geweld te gebruiken. Zo is er bijvoorbeeld sprake van dehumanisering.’

Dehumanisering?

‘Dehumanisering van de tegenstander lijkt toe te nemen doordat bestuurders van drones de ‘realiteit’ observeren met camera’s en sensoren. Beelden van mensen worden zelfs vervangen door stipjes om zo de stress van de drone-bestuurder te verminderen.’

Wat is het alternatief?

‘Om de hearts and minds van de burgerbevolking te winnen, maar ook om informatie te krijgen voor militaire operaties, is het nodig om het contact ter plekke aan te gaan.’

Pleit de vredesorganisatie nu voor boots on the ground?

‘Op lange termijn lijkt directe militaire aanwezigheid in het veld meer vruchten af te werpen. Dat is geen populaire positie onder politici, aangezien slachtoffers, bij het eigen personeel, het maatschappelijk draagvlak voor een missie kan ondermijnen.’

Drones hebben een politiek voordeel?

‘Juist omdat gebruik van bewapende drones minder risico op eigen militaire slachtoffers met zich meebrengt, kunnen drones voor politici een verleidelijk militair middel vormen in een conflictsituatie. Daar zijn recente voorbeelden van in Jemen en Somalië. Maar, als je alleen een hamer hebt, lijkt alles op een spijker.’

U twijfelt aan de doeltreffendheid?

‘Het ontbreekt aan de cruciale informatie om een correcte analyse te maken over de doeltreffendheid van het gebruik en de aansprakelijkheid van de krijgsmacht in het geval van burgerslachtoffers. Staten geven geen, of weinig informatie over de plekken waar de drones zijn ingezet. Over welke overwegingen er meespeelden voor het gebruik ervan en hoeveel burgerslachtoffers er zijn gevallen. De ontoegankelijkheid tot deze conflicthaarden maakt het moeilijker om de effectiviteit van deze aanvallen te analyseren en politici aansprakelijk te stellen voor de beslissing om drones in te stellen. Mede daarom is het van belang dat de inzet van drones altijd onder democratische controle staat om situaties zoals in de VS, waar drone aanvallen door de CIA deels achter de schermen worden gehouden, te voorkomen.

Welke juridische vragen kunnen nieuwe wapensystemen oproepen?

‘Drones worden door de Verenigde Staten, maar ook door Israël en het Verenigd Koninkrijk ingezet voor buitenrechtelijke executies. Opstandelingen en rebellen worden van afstand gedood, wat op veel punten in kan gaan tegen het internationaal humanitair recht. Door het gebruik van drones zijn definities van legitieme doelwitten opgerekt waardoor groepen met bepaalde karakteristieken worden aangevallen (signature strikes, red.) zonder dat daar een dreiging van uitging. Dat zijn bijvoorbeeld gidsen en mensen die financiële ondersteuning verlenen.’

IKV Pax Christi is kritischer dan de Commissie van Advies Inzake Volkenrechtelijke Adviezen (CAVV) die het kabinet adviseerde over de inzet van gewapende drones?

‘De conclusie van de CAVV luidde dat zolang voldaan wordt aan de eisen van het volkenrecht en het humanitair oorlogsrecht, er geen specifieke nieuwe voorwaarden gesteld hoeven te worden aan het gebruik van gewapende drones. Wij zetten wel juridische kanttekeningen. De juridische standaarden vervagen en het internationaal humanitair recht wordt geschonden.’

Waar schuilt die vervaging in?

‘Volgens de CAVV is categorisering op basis van leeftijd onvoldoende om een persoon als terroristisch strijder aan te duiden, maar aanvallen op burgers die wapens vervoeren of een aanval plannen is volgens de commissie wel gerechtvaardigd. Informatie over de totstandkoming van de conclusie of burgers al dan niet dergelijke schadelijke activiteiten ondernemen, en in welke mate, is niet beschikbaar en de scheidslijn tussen volledige en tijdelijke deelname kan zeer lastig zijn.’

Waar pleit u voor?

‘Er moet te allen tijden openheid zijn over de inzet, afwegingen en noodzaak. Is de inzet in lijn met de missie en heeft het gebruik een strategische meerwaarde op lange termijn? Er moeten duidelijke criteria komen ten aanzien van de vraag waar, wanneer en waarin bewapende drones ingezet mogen worden. Daarnaast moeten er specifieke internationale richtlijnen komen voor de inzet van bewapende drones. Te denken valt aan een internationale norm met de verplichting tot democratisch toezicht op het gebruik van gewapende drones. Bovendien moet de inzet van drones onderdeel zijn van een brede strategische visie op het beslechten van een conflict.’

IKV Pax Christi vindt een breed maatschappelijk en politiek debat over de wenselijkheid van oorlog op afstand cruciaal. Staat u daar alleen in?

‘In verschillende landen, waaronder Groot-Brittannië en Duitsland, vindt al veel discussie plaats. En de speciale rapporteurs van de VN op het gebied van antiterrorisme en buitenrechtelijke executies, Emmerson en Heyns, dringen aan op meer transparantie en aansprakelijkheidsmechanismen van overheden die deze wapens inzetten.’

En in Nederland?

‘We krijgen signalen dat het rapport gewaardeerd wordt door Buitenlandse Zaken en Defensie. Naar aanleiding hiervan vindt binnenkort een rondetafelgesprek plaats tussen Buitenlandse Zaken en verschillende NGO’s.’

Ons land beschikt op termijn over Killer Drones. Wat staat ons mogelijk te wachten?

‘Wij zien Nederland niet zo gauw standrechtelijke executies uitvoeren. Drones vergroten wel het slagveld, want in principe zijn drone-piloten legitieme doelwitten voor de tegenstander. In theorie zou het gerechtvaardigd zijn om een aanval te plegen op een militaire basis in Nederland als Nederland bewapende drones inzet in een conflictgebied.’