Hoe lang kan Draghi nog aanmodderen?

Al meer dan vijf jaar sukkelt de eurocrisis door en er is nog niet eens een begin van een oplossing in zicht. Intussen is de instrumentenbox van ECB-president Draghi uitgeput. Gastauteur François Goedhart velt een genadeloos oordeel.

Op 27 november j.l. hield Mario Draghi een toespraak voor de Finse studenten aan de Universiteit van Helsinki. Ik werd er opmerkzaam op gemaakt door een artikel in de Financial Telegraph dat mijn belangstelling trok. Ik las daarna ook de summary ervan en tenslotte de gehele lezing zelf.

Belangwekkende lezing

Ik vind de lezing zo belangwekkend, omdat Draghi daarin nauwgezet de fouten van de eurozone analyseert en met zijn oplossingen ervoor komt en er zo een totaal toekomstbeeld voor de Europese Unie ontstaat. Een analyse die aantoont, dat het visioen van de eurozone en de actuele realisatie tot nu toe mijlenver uit elkaar liggen en de vraag oproept of het verwezenlijkt kan worden zoals Draghi voor ogen staat. En of het - gezien de economische verschillen tussen de lidstaten - haalbaar zou zijn, en tenslotte of de lidstaten en hun bevolkingen het zouden willen.
Volgens Draghi is een economische unie automatisch een politieke unie
Draghi begon zijn betoog in Helsinki met de verklaring dat het een misverstand is als men de Europese Unie en de eurozone ziet als economische unie's zonder onderliggende politieke unie. Dit geeft een diep wanbegrip aan van wat een economische unie betekent: hij is van nature politiek. Zijn verdere betoog werkte vervolgens eigenlijk uit waar het aan schort en wat niet werkt.

De context

Natuurlijk heeft Draghi gelijk. Een economische unie zonder gezamenlijke wetgeving op het gebied van loon, pensioen(leeftijd), werkloosheiduitkering, ouderdomspensioen, belastingwetgeving, munt, en verdere sociale wetgeving is geen uitgebalanceerde economische unie, maar een op basis van sommige punten van overeenkomst samengevoegd aantal landen. De Europese Unie voldoet in zijn huidige vorm aan geen van de eisen en toont op bovengenoemde gebieden een zeer grote divergentie, de eurozone voldoet alleen aan de eis van fiscale overeenkomst (deficit en staatsschuld) die in de theorie dan wel aanvankelijk deels bestond maar nu in de praktijk allang niet meer bestaat en die van een gezamenlijke munt. De Europese Unie bestaat op gezag van een verdrag dat van alles regelt, maar heeft geen gekozen parlement met volledige wetgevende bevoegdheid, maar een dat zijn macht beperkt ziet tot een goed- of afkeuren; een door de regeringsleiders benoemde commissie, per lidstaat één commissaris; een Centrale Bank met een beperkter mandaat dan de Centrale Banken van echte staten, en een Europees gerechtshof.  Geen democratisch geregeerde staat dus, zoals bijvoorbeeld de Verenigde Staten die zo graag als lichtend voorbeeld worden gesteld. Op het scherp van de snede kan men stellen dat de wetgevende macht van de EU in handen ligt van de regeringsleiders die elk eerst naar het belang van het eigen land kijken.
Maar de EU voldoet aan geen enkele van de eisen die aan zo'n unie gesteld zouden moeten worden
In de EU bestaat dus geen enkele van de eisen die aan zo'n unie gesteld zou moeten worden. Men dient zich zelfs af te vragen of inderdaad die wens om echt tot een politieke unie te komen wel bestaat bij de regeringen en, wat in feite belangrijker is, bij de bevolkingen. De eurozone hangt aan elkaar door het bezit van een gezamenlijke munt en een illusoire samenhang in begrotingsdiscipline en staatsschuldbeperking. De regels voor de laatste twee gelden theoretisch voor de gehele Europese Unie maar zijn voor de lidstaten van de eurozone apart vastgelegd in een onderling verdrag. Dat zijn ook de enige lidstaten die aan die eisen voldoen, want alle EU lidstaten die er aan gaan voldoen (met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, die bij het Verdrag van Lissabon een voorbehoud hebben bedongen en dus van de euro vrijgesteld zijn) moeten zich verplicht bij de eurozone aansluiten zodra zij aan die criteria voldoen.

Het Stabiliteits- en Groeipact en de No-Bail Out-clausule, de twee draagmuren van de euro

Het Stabiliteits- en Groeipact (S&G Pact) geeft de kaders aan waaraan de eurozone lidstaten zich dienen te houden wat betreft maximaal begrotingstekort, dus maximaal bedrag per jaar te lenen als percentage van het Bruto Binnenlands Product zonder ingrijpen van Brussel. Dat percentage is op 3% gesteld. Daarnaast mag de staatsschuld niet hoger oplopen dan tot 60% van dat BBP. Bij overtreden van een of beide regels grijpt de eurozone in, hierna voor het gemak Brussel genoemd. Die 3%-regel voor ingrijpen door Brussel heeft tot veel wanbegrip geleid, want door deze als norm te gaan gebruiken liepen en lopen de staatsschulden elk jaar onhoudbaar op. In het verdrag staat in werkelijkheid een maximaal te hebben tekort van 0,5% van het BBP, maar niemand die zich daaraan houdt. Voor de landen die meer dan 60% schuld hebben en/of te grote begrotingstekorten wordt - in overleg met Brussel - een middellange termijn plan opgesteld om weer op het juiste spoor te komen.
De no-bail out-clausule verbiedt nadrukkelijk directe staatssteun
In het verdrag van Lissabon is speciaal opgenomen een "no bailout" clausule die het de lidstaten verbiedt  andere lidstaten financieel direct te steunen en ook de ECB heeft dat verbod. Iedere lidstaat heeft dus de eigen verantwoordelijkheid voor zijn financiële gezondheid en het S&G Pact gaf Brussel het toezicht erop en de macht in te grijpen om ontsporingen te voorkomen. In zijn betoog in Helsinki (en daarvoor ook in Jackson Hole) haalde Draghi dit S&G Pact aan als robuuste waarborg voor de fiscale stabiliteit van de eurozone. Maar de werkelijkheid is dat dit S&G Pact in de praktijk een dreigend vingertje is. In 2003 kwamen Duitsland en Frankrijk in begrotingsproblemen en overschreden de 3% norm. Brussel besloot niet in te grijpen. Het S&G Pact werkte niet. Dit niet bestraffen werkte als 'lichtend' voorbeeld, de begrotingsdiscipline was een wassen neus geworden. In 2012 kwamen Griekenland, Portugal en Ierland in zulke ernstige problemen dat zij alleen nog maar tegen exorbitante onhoudbare rentetarieven op de kapitaalmarkt konden lenen. Faillissement dreigde. De Lehman-crisis had daaraan meegewerkt, maar ook het toezicht uit Brussel had gefaald. Het bail out verbod in het verdrag van Lissabon werd omzeild via een noodprocedure en liquiditeitsleningen werden vervolgens verstrekt aan de drie landen. De tweede pilaar onder de eurozone, geen onderlinge directe hulp, werd bij de vuilnisbak gedeponeerd. Het S&G Pact genegeerd, no bail out genegeerd, in feite de basis onder de zekerheden van de euro onderuit gehaald. Om verdere bail outs een legaal tintje te geven werd het European Stabiliteits Mechanisme, het ESM, opgericht door de eurolanden. Zij namen deel in dat fonds met een pro rate parte percentage garantiestelling per land. Door de hulp door dat permanente 'noodfonds' te laten verlopen was zij niet direct van land tot land en dus niet verboden. Zowel het no-bail out principe als het S&G Pact, de twee 'draagmuren' van de eurozone zijn zo een loos gebaar geworden. Draghi_in_context Ook dit jaar zijn er weer onregelmatigheden. Zowel Frankrijk als Italië ontgaan sancties, ondanks hun zware  overtredingen van het S&P Pact; Brussel schuift de zaak weer door naar maart volgend jaar alvorens een besluit te nemen. Dan zijn er ongetwijfeld weer zoveel andere zaken die de aandacht van Brussel vragen en de aandacht hiervan afleiden.Bovendien is het dan toch niet meer terug te draaien. Misschien is het nuttig om wat cijfers te laten zien over de ontwikkelingen in de Eurozone. Hieronder een tabel over de stand van zaken in het jaar 2000, het jaar waarin de euro de praktijk in werd gebracht en het jaar 2012, na  een dozijn jaren eurozone. Toets de percentages begrotingstekort en staatsschuld aan de eisen van het S&G Pact. inflatie Vergeleken wordt het begrotingstekort, deficit, het percentage staatsschuld , het percentage slink/groei van het BBP tussen 2000 en 2012  de werkloosheidspercentages tussen 2000 en 2013 en tenslotte het mediaan inkomen in 2012 vermeld. Zo kan de beginsituatie en de tussenstand in 2012 vergeleken worden. Het is duidelijk dat er geen vooruitgang is geweest in die jaren, dat de begrotingstekorten zijn opgelopen, evenals de schuldpercentages en de werkloosheidspercentages. Ook de inkomsten vertonen grote verschillen. In 2013 is er zeker geen verbetering in de toestand gekomen en ook 2014 vertoont geen opgaande lijn.

Visioen of Chimera

Draghi constateert dat er in de eurozone geen 'fiscal transfer', dus geen publieke geldstromen van rijk naar arm, dik bevolkt dun bevolkt bestaan tussen de lidstaten (hetgeen ook de oorspronkelijke opzet was, geen directe hulp) zoals die wel bestaat in de Verenigde Staten, in Duitsland tussen de deelstaten en dat dat manco op andere manieren moet worden opgevangen. Die vermelding door Draghi wekt de suggestie, dat de eurozone met de VS of Duitsland vergeleken zou kunnen worden. Met andere woorden: of de eurozone één staat is. Maar in de Verenigde Staten heeft iedere legale inwoner of tewerkgestelde een unieke social security number card, is er een vrijwel overal geldend minimum loon (alleen in bijvoorbeeld Californië en Washington ligt het tot 2 dollar per uur hoger), zijn de diploma's overal geldig, zijn er federale pensioenen en uitkeringsregels. In Duitsland geldt dat eveneens. In Duitsland is er één taal, net als in de VS (dat er vooral in het zuiden ook veel Spaans wordt gesproken doet niets af aan die éne overal gesproken taal). Uitkeringstoerisme bijvoorbeeld komt er daardoor niet voor.
De eurozone of EU met de VS vergelijken snijdt geen hout
De eurozone, of nog erger de EU, met de VS vergelijken is volslagen onmogelijk. Die vergelijking snijdt dus geen hout. Om dat manco aan geldstromen van hoog naar laag op te vangen geeft Draghi twee oplossingen. De ene is dat alle lidstaten onafhankelijk van elkaar moeten kunnen gedijen om zo van de Single Market te profiteren. Door middelen slim toe te wijzen een dynamisch zakensysteem te scheppen, zodat kapitaal kan worden aangetrokken en voldoende banen kunnen worden geschapen. De andere is, dat zij flexibel genoeg moeten zijn om schokken van korte duur door salaris aanpassingen of herschikken van middelen op te vangen. Ik geloof dat dat juist de opzet was van de EEG, de Europese Economische Gemeenschap, maar dat de EU of eurozone juist verder gingen dan dat stadium. De implicatie is wel, zegt Draghi vervolgens, dat er mechanismen moeten komen om andere schokken op te vangen en dat kan niet via wisselkoersen door de gemeenschappelijke munt en dus is er een vorm van grensoverschrijdend risicodelen nodig, meer geïntegreerde kredietmarkten en uiteenlopende financiële portfolio's. Draghi gaat de komende maanden verder met het uitwerken hiervan. Terwijl de monetaire politiek Europees werd, bleven andere delen van de economische activiteit op het nationale niveau, vanzelfsprekend, want vele ervan - arbeidsmarkt instellingen of sociale zekerheid- zijn diep geworteld in het sociale model en tradities. Zijn recente ervaring maakt hem nu echter sceptisch hierover. Langzamer aanpassen betekent grotere werkloosheid die structureel kan worden. Gebrek aan structurele hervormingen kan leiden tot blijvend economisch uiteenlopen van de leden. Dit is potentieel bedreigend voor alle leden, want het bedreigt de essentiële samenhang. Daarom is er een sterke reden voor gezamenlijke zeggenschap over relevante economische politiek. Daar zijn die structurele hervormingen voor nodig.
Draghi bevestigt in feite waarom de eurozone niet kan functioneren
Ook met deze constatering haalt Draghi terecht weer een reden aan waarom de eurozone na 15 jaar niet kan functioneren. Maar eveneens wordt het duidelijker, dat noch de eurozone, noch de EU, een echte politieke unie kan zijn ook al stelt Draghi dat. Want al de aspecten die hij tot zover aanroert eisen een politieke eenwording en dat ligt nationaal uiterst gevoelig. Kijk naar de reacties van Italië en Frankrijk. En ook in de meeste andere lidstaten leeft het nationale bewustzijn juist weer op. Waar Draghi steeds op aandringt -ook in zijn verdere betoog- is dat verdere integratie of liever gezegd centralisatie tot stand zou moeten komen, waarbij hij als bouwstenen het European Stability Mechanism, de Bankenunie, het Single Supervisory Mechanism, het Single Resolution Fund noemt om uit te komen bij de Fiscal Union. Dat wil zeggen: een gezamenlijke begroting en dus allocatie van de geldmiddelen aan de verschillende lidstaten, gezamenlijke belastingen, gezamenlijke schulden. De allocatie van middelen zijn de politieke keuzes, de politieke unie. Niet via een rechtstreekse democratische weg, want de EU kent geen gekozen regering. De eurozone wordt gebruikt als hefboom om een sluipende weg naar een volledige politieke unie in te slaan.

Of deze weg realistisch is?

Als illustratie een voorbeeld van slechts één van de knelpunten die uit de weg geruimd zou moeten worden, de loonvorming. Frankrijk met name ijvert voor een Eurozone minimumloon. Uiteraard ook een van die aspecten van economische eenwording via politieke weg en noodzakelijk voor grensoverschrijdend werk. Hieronder een lijst van de huidige minimum maandlonen in Europa. Er is een aantal landen dat geen minimum loon heeft. Draghi_in_context_doc_-_Google_Documenten Als er één zonneklaar bewijs is dat een politieke eenwording van Europa en een volledige economische unie een utopie zijn dat is dat deze tabel. Verschillen van tussen om en nabij de 200 euro per maand tot 1500 euro, met Juncker's Luxemburg als uitschieter tot bijna 1900 euro. Probeer bij deze astronomische verschillen een gezamenlijk minimum te scheppen. De conclusie moet zijn dat een eurozone breed minimumloon de economie van alle lidstaten in elkaar zou doen storten. Deze verschillen bestaan ook bij het mediale loon zoals in de vorige tabel en bij vrijwel alle aspecten van de sociale zekerheid. De tabel maakt ook duidelijk dat de volledige vrijheid van bewegen, werken en vestigen binnen de EU als resultaat heeft, dat de mensen die nodig zijn voor de opbouw van eigen achtergebleven land, kunnen uitwijken naar landen waar zij graag voor het minimum loon daar zelfs hoogwaardiger werk willen doen. Slecht voor de stabiliteit van zowel ontvangend als vertrekland. Is Draghi's schets van de toekomst van de EU en eurozone  nu een visioen of een chimera? ________________________________________________________________________________________ François Goedhart is ‘pensionado in ballingschap’ (la douce France) en voormalig docent fonetiek aan de Schotse University of St Andrews Linguistics Department. In zijn (schaarse) vrije tijd is hij een liefhebber van zeezeilen en (ijs-)hockey. Zijn motto: ‘niets en niemand zomaar geloven, maar altijd zelf willen uitzoeken’. europeseunie.blogspot.fr

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Gastauteur

Gevolgd door 338 leden

FTM.nl biedt opiniemakers de gelegenheid om – op uitnodiging – een bijdrage aan maatschappelijke discussies te leveren.