Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa? Lees meer

Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa?

In dit dossier zoeken we uit wat de geldstromen van en naar Rusland ons vertellen. We analyseren de rol die Nederland speelt in het schaakspel van de Russische machthebbers en schatrijke oligarchen – van Groningen, de Zuidas tot en met Den Haag.

59 Artikelen

Beeld © Follow the Money

Ondanks sancties: export van strategische goederen naar Rusland floreerde ook ná 2014

4 Connecties

Relaties

Wapenexport Douane

Organisaties

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Locaties

Krim
175 Bijdragen

Vanuit Nederland leverden bedrijven aan Rusland voor 2,6 miljard euro aan goederen die niet alleen voor civiele, maar ook voor militaire doelen te gebruiken zijn. Dit roept de vraag op of er voldoende controle is op exportvergunningen, die al verplicht zijn sinds de Russische annexatie van de Krim in 2014.

Dit stuk in 1 minuut
  • Het ministerie van Buitenlandse Zaken schorste alle lopende vergunningen voor de uitvoer van zogeheten dual use-goederen naar Rusland, dat zijn goederen die voor zowel civiele als militaire doelen kunnen worden gebruikt. 
  • Eerder verstrekte vergunningen zijn, ongeacht hun formele vervaldatum, ‘niet meer te gebruiken door exporteurs’. Dit zegt een woordvoerder in reactie op vragen van Follow the Money over de houdbaarheid van export van materialen die de ontvanger, in dit geval Rusland, kan inzetten voor niet-vreedzame doeleinden.
  • De export naar Rusland is sinds 2014, vanwege de annexatie van de Krim, aan beperkingen onderworpen. Bedrijven hebben een vergunning nodig voor de uitvoer van goederen die zowel een vreedzame als niet-vreedzame toepassing kunnen krijgen.
  • Een speciale categorie goederen zijn die voor de digitale infrastructuur. Vooral bij producten als encryptieprogramma's en gezichtsherkenningssoftware is er het risico van ongewenste, militaire toepassingen. Niettemin verstrekte de Nederlandse overheid sinds 2014 in totaal 158 vergunningen voor de export van dit soort producten naar Rusland, voor een totaalwaarde van ruim 2 miljard euro. 
Lees verder

‘Wij zijn een land met echt hoogwaardige kennis, hoogwaardige technologie. Die moet je zoveel mogelijk en zo goed mogelijk beschermen. Je wilt niet dat die in verkeerde handen komt.’

Kajsa Ollongren (D66), toen nog minister van binnenlandse zaken, waarschuwde op 11 december 2020 voor de risico’s van Russische spionage. Nadat de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) alarm heeft geslagen, zijn twee inlichtingenofficieren het land uitgezet. Formeel werkten ze voor de Russische ambassade, maar volgens de minister hadden ze in werkelijkheid hun zinnen gezet op schatten van de Nederlandse hightech-sector

Rusland mikt op een inhaalslag op twee terreinen: de krijgsmacht en de digitale infrastructuur

Het ging ze specifiek om dual use-technologieën, zegt Ollongren. Om specialistische kennis die zowel voor vreedzame als voor militaire doelen gebruikt kan worden. ‘Dat is ernstig en een wake-upcall.’ Rusland was uit op het toe-eigenen van kennis ‘op een wijze die we niet willen’.

Dat Rusland jaagt op hightech-expertise is allang geen geheim meer. De achterstand in technologische ontwikkeling is sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie verder vergroot. Het land mikt op een inhaalslag op twee belangrijke terreinen: het versterken van de krijgsmacht, en de beveiliging van de digitale infrastructuur om zijn greep te verstevigen op het internetverkeer van Russische burgers.

Ironisch genoeg is Rusland daarvoor sterk afhankelijk van de import uit Europa en de Verenigde Staten. Maar wanneer Rusland in 2014 het Oekraïense schiereiland de Krim annexeert, wordt juist de export van dit soort goederen – voor militaire toepassingen en de digitale infrastructuur – door zowel de Verenigde Staten als de Europese Commissie aan banden gelegd. 

Voor de export van goederen en diensten die civiele én militaire doelen kunnen dienen, moeten bedrijven en kennisinstellingen sindsdien een vergunning hebben. Die wordt alleen onder strenge voorwaarden verstrekt. Zo mogen Nederlandse bedrijven geen producten leveren die op de een of andere manier kunnen worden gebruikt voor ‘internationale agressie’. Of dat het geval is, moeten bedrijven zelf vaststellen aan de hand van een internationaal vastgestelde 'vergunningenlijst’ voor dual use-goederen.

Export met ‘ongewenste gevolgen’

De Europese Commissie kwam begin 2021 met nieuwe richtlijnen voor verscherpte controle op de export van dual use-goederen en diensten. Maar bedrijven en instellingen zijn zelf verantwoordelijk voor het screenen van hun internationale samenwerkingsverbanden.

In Nederland hebben bedrijven voor de export naar landen buiten de EU of NAVO een vergunning nodig van de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer (CDIU). Het ministerie van Buitenlandse Zaken beoordeelt de vergunningaanvraag en kan die weigeren of goedkeuren. 

‘Bij de beoordeling wordt gekeken naar het risico op ongewenste gevolgen dat de combinatie van exporteur, goederen, eindgebruik, eindgebruiker en land van eindbestemming met zich meebrengt. Daartoe beoordelen ten minste vier verschillende experts van de Douane en het ministerie de exporteur, de goederen en het eindgebruik,’ zegt een woordvoerder.

Aan het verkrijgen van een vergunning hangt een prijskaartje. Bedrijven betalen een bedrag gebaseerd op de waarde van de te exporteren goederen plus administratiekosten. Meer producten uitvoeren dan vergund, is een economisch delict en strafbaar.

Lees verder Inklappen

De export naar Rusland was al sinds de annexatie van de Krim, en het neerhalen van de MH17 boven Oekraïens grondgebied in 2014, aan strenge EU-criteria onderworpen. Zo is export van apparatuur voor de olie- en gasindustrie zonder vergunning verboden. Ook voor de uitvoer van bestanddelen voor de ontwikkeling van vaccins is vooraf toestemming vereist.

Toch draaide de exportmachine na 2014 gestaag door, ook toen vorig jaar de spanningen rond Rusland en Oekraïne opnieuw hoog opliepen. 

Uit data-onderzoek van Follow the Money blijkt dat het ministerie van Buitenlandse Zaken van januari 2014 tot en met februari 2022 in totaal 389 vergunningen verstrekte voor de export of doorvoer van dual use-goederen naar Rusland. De totale waarde van die goederen: 2.594.420.716 euro. 

Deze exportvergunningen hebben betrekking op bijvoorbeeld materialen die ingezet kunnen worden voor de productie van zaken als kernenergie, olie- en gas, vliegtuigen en onbemande onderwatervoertuigen.

De grootste categorie exportvergunningen is technologie voor ‘informatiebeveiliging’: die vertegenwoordigt een waarde van 2,1 miljard euro – van in totaal 2,6 miljard. In zijn maandelijkse rapportages geeft Buitenlandse Zaken van deze categorie een generieke doelomschrijving: ‘Apparatuur, programmatuur en/of technologie ten behoeve van informatiebeveiliging in Rusland.’

Het gaat bijvoorbeeld om routers, switches, videobelsystemen, modems, computeronderdelen, beveiligingssoftware en encryptieprogramma’s. Veelal zaken die het Kremlin ook in militaire zin kan inzetten.

Buitenlandse Zaken laat desgevraagd weten dat het overwegend gaat om commerciële bulkgoederen voor ‘netwerkbeveiliging die wereldwijd door vrijwel alle grote bedrijven en overheden gebruikt worden. Deze goederen kennen een relatief laag risico op ongewenst eindgebruik, omdat deze alleen voor de beveiliging van informatie en communicatie gebruikt kunnen worden.’ Het ministerie wil ‘gezien de bedrijfsvertrouwelijkheid van deze informatie’ niet zeggen aan welke bedrijven en instellingen die exportvergunningen zijn verleend.

De risico’s van het exporteren van dit soort digitale producten zijn aanzienlijk omdat de scheidslijn tussen civiel en militair gebruik op z’n zachtst gezegd diffuus is. 

‘Het staande beleid is dat Nederland geen vergunningen geeft voor de uitvoer van militaire of dual use-goederen wanneer die bijdragen aan mensenrechtenschendingen, interne repressie, internationale agressie of instabiliteit,’ zegt een woordvoerder van Buitenlandse zaken tegen Follow the Money. Toch gaat het niet altijd goed.

Zo onthulde onderzoeksplatform Argos eind 2021 dat de Brabantse tak van het Amerikaanse bedrijf Super Micro Computer internetservers produceert in samenwerking met het Chinese telecombedrijf Fiberhome Telecommunication Technologies Co. Vervolgens bleek dat Fiberhome deze servers verkocht aan een Chinees overheidsorgaan dat betrokken is bij de onderdrukking van Oeigoeren en het opbouwen van een surveillance-systeem dat bewoners van Xinjiang bespioneert.

Follow the Money onthulde recent dat Nederlandse bedrijven en wetenschappers goederen en kennis hebben geleverd die de Chinese autoriteiten inzetten bij de repressie van Oeigoeren.

Wat ook schuurt met het ‘staande beleid’ van Buitenlandse Zaken is dat eenmaal verstrekte vergunningen alsnog kunnen bijdragen aan ‘mensenrechtenschendingen, interne repressie, internationale agressie of instabiliteit’ – zoals met Ruslands invasie van Oekraïne wederom duidelijk is geworden.

Doorlopende vergunningen

Follow the Money telt 54 vergunningen voor dual use-export naar Rusland met een looptijd tot eind 2022 of maart 2023. Samen vertegenwoordigen die goederen een waarde van ruim 427 miljoen euro. 

Van deze 54 lopende vergunningen hebben er 29 betrekking op materialen onder de noemer ‘informatiebeveiliging’, met een gezamenlijke waarde van ruim 423 miljoen euro. 

Na vragen over de wenselijkheid van de export van materialen en technologieën die Rusland kan gebruiken voor het uitoefenen van controle op de informatievoorziening, meldde een woordvoerder namens Buitenlandse Zaken: ‘Alle lopende vergunningen voor de uitvoer van dual use-goederen met eindbestemming Rusland zijn in februari  naar aanleiding van de inval per direct geschorst en niet meer te gebruiken door exporteurs.’

Het ABC van de dual use-export

Het ministerie van Buitenlandse Zaken publiceert maandelijkse updates van de verstrekte exportvergunningen van dual-use goederen aan de hand van alfanumerieke codes. Deze codes zijn zogeheten Export Control Classification Numbers (ECCN), en ontleend van internationaal overeengekomen vergunningsregelingen voor goederen voor tweeërlei gebruik.
De Belastingdienst geeft op zijn website een toelichting op de codes:

Categorienummer: 
0 – Nucleaire goederen
1 – Materialen, chemicaliën, ‘micro-organismen’, ‘toxines’
2 – Materiaalbewerking
3 – Elektronica
4 – Computers
5 – Telecommunicatie en ‘informatiebeveiliging’
6 – Sensoren en lasers
7 – Navigatie en vliegtuigelektronica
8 – Zeewezen en schepen
9 – Ruimtevaart en voortstuwing

Tweede letter
A = Systemen, apparatuur en onderdelen
B = Test-, inspectie en productieapparatuur
C = Materialen
D = Software
E = Technologie

Toegepaste vergunningsregeling, bestaande uit 3 cijfers:
001 t/m 099 – Wassenaar Arrangement
100 t/m 199 – Missile Technology Control Regime (MTCR)
200 t/m 299 – Nuclear Supplier Group (NSG)
300 t/m 399 – Australië Groep (AG)
350, 351 en 450 – Chemical Weapons Convention Verdrag (CW)


Informatietechnologie met bestemming Rusland

Follow the Money telt in de periode van januari 2014 tot en met februari 2022 158 exportvergunningen die zijn verleend onder de noemer ‘informatiebeveiliging‘, dus voor producten waarmee Rusland bijvoorbeeld meer grip krijgt op het internetverkeer. Dergelijke goederen hebben een code die begint met 5A002. 

ECCN

Beschrijving

5A002

Encryption equipment, assemblies & components

5A002a

Cryptographic systems, equipment and components for data confidentiality > 56 bits

5A002a1

Items having ‘information security’ as a primary function. Designed or modified to use ‘cryptography for data confidentiality’ having a ‘described security algorithm’, where that cryptographic capability is usable, has been activated, or can be activated by any means other than secure ‘cryptographic activation’

5A002a1a

Equipment employing cryptography, software for the use of equipment employing cryptography (Military / Dual Use)

5A002a2

Niet vermeld

5A002a3

Niet vermeld

5A002a4

Post-quantum cryptographic algorithms

5D002

Security equipment, information, software

5D002a

‘Software’ designed or modified to use ‘cryptography’ employing digital or analog techniques to ensure ‘information security’. (Military / Dual Use)

5D002a1

Equipment specified by 5A002 or ‘software’ specified by 5D002.c.1

5D002b

Items formerly specified in 5D002.d: Equipment specified by 5A002, 5A003 or 5A004.

5D002c

Niet vermeld

5D002c1

Cryptography, technology for the development of cryptographic software, technology for the development of equipment employing cryptography, technology for the use of cryptographic software 

5E002

Niet vermeld. ECCN 5E002b = Cryptographic enabling/activation technology

5E002a

Niet vermeld. ECCN 5E002b = Cryptographic enabling/activation technology

5E002b

Cryptographic enabling/activation technology


 

Lees verder Inklappen