Dubbel A of dubbel E?

    Maakt de crisis een (voorlopig) einde aan Zuid-Afrika’s gelijkheidsbeleid? Correspondent Inge Abraham analyseert.

    Dubbel of triple A: dat was afgelopen week hét onderwerp van gesprek in de financiële wereld. Ook in Zuid-Afrika. Dat de VS haar derde A zou gaan verliezen, kwam ook hier niet als een totale verrassing. Dat de VS en de eurozone – beide zeer belangrijke investeerders in dit land – mogelijk op een hernieuwde crisis afstevenen, evenmin. Analisten waarschuwen ook hier voor een zeer volatiele markt. Behalve de Europese schuldencrisis en de Amerikaanse tragedie speelt daarin voor dit continent ook de vertraagde groei van de Chinese economie een invloedrijke rol. 
     
    Naast grote onzekerheid, frustratie en een sterke krimp aan buitenlandse investeringen, plaatst de kans op een nieuwe wereldwijde recessie in Zuid-Afrika ook een ander sociaal-maatschappelijk debat torenhoog op de agenda: dat van de wettelijk verplichte raciale gelijkheid op de werkvloer. De zogenaamde Economic Equity – de wet die erop toeziet dat de economische gelijkheid in dit land gestimuleerd, danwel gewaarborgd wordt. 
     
    Minimumpercentage
    De wet werd direct na afschaffing van Apartheid in 1994 ingevoerd door de regering van president Nelson Mandela.  Er moest zo snel mogelijk een einde komen aan het witte monopolie van het Zuid-Afrikaanse bedrijfsleven,  al die jaren zorgvuldig geïnstalleerd door het Apartheidsregime. De ‘economische empowerment’  van het land in het tijdperk der post-Apartheid moest evenrediger verdeeld worden, een representatievere afspiegeling van de Zuid-Afrikaanse samenleving. 
     
    In 2001 werd het EE-beleid specifieker toegespitst op participatie van de zwarte bevolking in het bedrijfsleven. BEE – Black Economic Empowerment – deed officieel zijn intrede in de Zuid-Afrikaanse economie. Door bedrijven te verplichten een minimum percentage zwarte werknemers in dienst te hebben, moest de gapende economische ongelijkheid tussen zwart en wit drastisch verkleind worden.
     
    Tot op de dag van vandaag wordt streng toegezien op naleving van de BEE-wetten. Het verschil tussen arbeidskansen en werkloosheid tussen zwart en wit is immers nog altijd immens. Hoewel de wet al jarenlang flink wat kritiek te verduren heeft, is hij nooit fundamenteel aangepast. Ook niet tijdens de afgelopen zware jaren, waarin veel bedrijven moeite hadden het hoofd boven water te houden. 
     
    Gelijkwaardige natie
    ‘No more’,  aldus (witte) economen en (witte) corporates. Ze dringen aan op het versoepelen, of zelfs afschaffen van BEE-verplichtingen en deals. BEE-deals zijn fusies, overnames en transacties waarbij ‘witte’ bedrijven samen gaan werken of fuseren met ‘zwarte’ bedrijven. Dit doen ze omdat de Zuid-Afrikaanse regering dergelijke deels zeer genereus beloont: hoe meer BEE-deals , zwarte werknemers en bijbehorende ‘punten’ een bedrijf verzamelt, des te hoger de BEE-status en als een logisch gevolg – des te meer regeringssteun en subsidie het krijgt.
     
    En wellicht nog belangrijker: de BEE-bedrijven komen terecht in het ‘goede boekje’ van de regering. Wat dat betekent in een land als Zuid-Afrika, laat zich gemakkelijk raden.  Menig bank, transportbedrijf of leverancier van grondstoffen met een hoge BEE-status, sloten grote deals voor internationale projecten. Zwart blij, wit blij, een groeiende economie en voilá; de ontwikkeling  van een gelijkwaardige natie.
     
    Let wel: er is iets bijzonders met BEE-deals. Want hoewel economische gelijkwaardigheid het doel is, gaat dat gelijkheidsideaal niet helemaal op als de economie niet meewerkt. Immers, het doel is om zwarte bedrijven te beschermen voor economische tegenslag, zodanig dat ze kunnen blijven groeien. Zwarte aandeelhouders en eigenaren van BEE-bedrijven zijn in veel gevallen wettelijk vrijgesteld van financiële risico’s. Eventuele verliezen worden bij deze deals gedragen door de ‘witte kant’.
     
    Onmiddellijk ingrijpen
    Zij krijgen weliswaar een subsidie van de regering, maar de afgelopen jaren bleek hoezeer die toelage niet opgewassen was tegen de enorme verliezen die de crisis teweegbracht. Tussen 2001 en 2008 was de Zuid-Afrikaanse economie booming. In die tijd kwam een recordaantal BEE-deals tot stand. Bedrijven die vervolgens in de schulden doken, zijn die klappen nog lang niet te boven. Bovendien zijn de aandelenprijzen nog steeds niet terug tot het pre-crisis niveau van 2007, en bedrijven absoluut niet opgewassen tegen een nieuwe tuimeling. 
     
    Dat het BEE-beleid niet goed uitpakte durft zelfs de regering al ruim anderhalf jaar openlijk toe te geven, maar het bedrijfsleven neemt in deze tijd geen genoegen meer met alleen woorden en dringen hard aan op versoepeling, of afschaffing van de verplichte deals. En in deze cruciale tijd kan ook Zuma niet anders dan het (falende) beleid nog eens zeer kritisch te bekijken en zijn conclusies te trekken, nu het land dreigt met de wereld mee te tuimelen in een volgende recessie. Met het afschaffen van de meest verstikkende BEE-deals kunnen bedrijven de vrije val waarin de economie terecht dreigt te komen – zoals in 2009 – wellicht enigszins breken. 
     
    Dat wil niet overigens niet zeggen dat het Zuid-Afrikaanse bedrijfsleven, noch de regering het gelijkheidsbeleid ook op de lange termijn wil afschaffen. Het is immers in ieders belang  om de Zuid-Afrikaanse economie, de nieuwste BRIC, zo snel mogelijk en optimaal te laten groeien. Maar dat het positieve discriminatiebeleid in deze tijd van crisis de Zuid-Afrikaanse economie te zeer in gevaar brengt, valt niet meer te ontkennen en vereist onmiddelijk ingrijpen. 
     
    De roep om een alternatief voor (B)EE om economische minderheden te betrekken bij de economie, klinkt harder dan ooit. Een alternatief is echter nog altijd niet geopperd. Er zijn mensen die aansturen op de creatie van all-black bedrijven die in staat zijn volledig zonder BEE-support mee te kunnen draaien in de toplaag van de Zuid-Afrikaanse economie. Daarvoor zal eerst grootschalig zwart kapitaal verdiend moeten worden. Ironisch genoeg was dat in beginsel ook één van de meest sturende gedachten achter het beleid. 

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Inge Abraham

    Inge Abraham (1980) mag op haar CV 'Neerlandica' en 'politicologe' als titels achter haar naam noteren. N...

    Volg Inge Abraham
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren