© ANP / Koen van Weel

    Het Amerikaanse DuPont heeft een schikking getroffen met de slachtoffers van de PFOA-vervuiling die het heeft veroorzaakt rond zijn Amerikaanse teflon-fabriek. Wat betekent die schikking voor de Nederlandse omwonenden en werknemers die mogelijk ziek zijn geworden door blootstelling aan deze stof?

    In totaal 900 miljoen dollar. Met dat bedrag schikken de Amerikaanse chemiebedrijven DuPont en Chemours 3550 potentiële rechtszaken die spelen rond de vervuiling met PFOA, een chemische hulpstof die decennialang werd gebruikt bij de productie van teflon. Door een onafhankelijke commissie is vastgesteld dat het verband tussen deze stof en bepaalde kankers (onder meer nier- en teelbalkanker) en andere ziekten (zoals hoog cholesterol en chronische darmontsteking) waarschijnlijk is. Zoals gebruikelijk in dergelijke schikkingen, zeggen DuPont en Chemours dat dit niet betekent dat ze de aansprakelijkheid aanvaarden. 

    De schikking in de VS is een belangrijke en onverwachte wending in deze slepende zaak, die voor de omwonenden en (ex-)werknemers van de vestiging van DuPont/Chemours in Dordrecht van groot belang is. Ook daar zijn sinds de jaren zeventig lucht en water op grote schaal vervuild met PFOA in de teflonfabriek die daar staat. Maar tot nu toe weigeren DuPont en Chemours ook maar een cent te betalen, zelfs niet voor een bloedonderzoek onder omwonenden die jarenlang de vervuilde lucht hebben ingeademd.

    Wie is er verantwoordelijk voor de schade die er mogelijk is berokkend?

    In Nederland, vlakbij Dordrecht, had DuPont verschillende fabrieken staan. Het terrein, dat pal aan de Merwede ligt, beslaat in totaal zo’n veertig voetbalvelden. Uit onderzoek van het RIVM van april 2016 is duidelijk geworden dat met name Sliedrecht — aan de overkant van de rivier — te maken heeft gehad met overschrijdingen van de norm die door het onderzoeksinstituut als veilig wordt beschouwd. De overheersend westelijke winden bliezen de schadelijke stoffen richting het dorp. Iedereen die daar in de periode van 1970 tot pakweg 2010 heeft gewoond heeft nog steeds een aanzienlijk hoger dan gemiddeld PFOA-gehalte in zijn bloed. Hoeveel precies is nog niet bekend, er is tot nu toe alleen steeksproefgewijs onderzoek gedaan. 

    Intussen is er het nodige veranderd. Het gebruik van PFOA, ook wel bekend als C8, is gestopt rond 2010. En in 2015 heeft DuPont zijn chemie-activiteiten verkocht aan zijn verzelfstandigde chemische divisie Chemours. Dat maakte de zaak extra ingewikkeld: wie is er verantwoordelijk voor de schade die er mogelijk is berokkend? De veroorzaker, of het bedrijf dat de activiteiten heeft overgenomen? Die vraag is voorlopig opgelost doordat DuPont en Chemours elk de helft van de schikking betalen. 

    Bloedproeven

    Het RIVM-onderzoek is er gekomen nadat er kamervragen waren gesteld naar aanleiding van een artikel dat Follow the Money in 2015 over de PFOA-vervuiling publiceerde. Terwijl in de VS de vervuiling rond de teflonfabriek in het stadje Parkersburg werd bestempeld als ‘het grootste milieuschandaal ooit’, was het rond de technisch vergelijkbare fabriek in Dordrecht tot dan toe stil. De publiciteit zette veel in beweging, in zowel de landelijke als de lokale politiek. Het RIVM-onderzoek concludeerde dat er ook rond Dordrecht sprake is geweest van aanzienlijke uitstoot van PFOA. Op de vraag tot welke gezondheidsschade dat heeft geleid sprak het onderzoek zich echter niet uit.  

    Intussen loopt er een vervolgonderzoek door het RIVM, dat zich onder meer richt op de gezondheidsgevolgen voor de werknemers die met de stof hebben gewerkt. Ook het ministerie van Sociale Zaken doet onderzoek, met name naar de arbeidsomstandigheden bij de teflon- en de voormalige lycra-fabriek van DuPont. Daar was veel mis, ontdekte EenVandaag.

    Daarmee is de kous nog niet af. De gemeente Sliedrecht besloot na lang dralen dinsdagavond dat de bevolking een (vrijwillig) bloedonderzoek zal krijgen, iets waar toxicoloog Jacob de Boer van de VU Amsterdam voor heeft gepleit. In een open brief aan de gemeenteraad schrijft hij: ‘Dat de gemeente dit mogelijk aanbiedt aan haar bewoners valt te prijzen. Dat het bedrijf DuPont het zou moeten betalen, ligt nog veel meer voor de hand natuurlijk. Als ergens zou gelden “De vervuiler betaalt”, dan is het hier wel.’ De ‘Motie Bloedproef’ heeft tot veel verdeeldheid in de overwegend deels conservatief-christelijke gemeenteraad geleid, maar wordt nu toch uitgevoerd. De gemeente schiet de kosten daarvan voor. Die worden geraamd op 350.000 euro, maar de gemeente is van plan die te verhalen op DuPont en Chemours. Die hebben dat tot nu toe echter afgewezen. Dat is op zijn zachtst gezegd opmerkelijk: in de VS heeft DuPont de kosten voor medisch onderzoek van bevolking in Parkersburg wél betaald. 


    Jacob de Boer, toxicoloog

    "Als ergens zou gelden 'de vervuiler betaalt', dan is het hier wel"

    3,5 miljard dollar op het spel

    Met de schikking in de VS lijken DuPont en Chemours het principe van ‘de vervuiler betaalt’ in ieder geval voor een deel te volgen. De financiële markten reageerden opgetogen op het nieuws: de financiële positie van Chemours is niet erg sterk, dus de potentiële schadeclaim van 3,5 miljard dollar — uitgaande van een miljoen dollar schadevergoeding per slachtoffer— hing als een zwaard van Damocles boven het bedrijf. Verschillende analisten hebben becijferd dat toekenning Chemours waarschijnlijk noodlottig zou worden. Dat gegeven drukte de beurskoers. De gezamenlijke schikking heeft nog een voordeel: ze voorkomt dat DuPont en Chemours elkaar juridisch in de haren zouden vliegen over de vraag wie er verantwoordelijk is voor betaling van al die claims. 

    Die mogelijke schade van 3,5 miljard dollar was zeker niet denkbeeldig. Er zijn tot nu toe drie toetsende rechtszaken geweest, waarbij de aanklagers (bewoners rond Parkersburg die waarschijnlijk ernstig ziek zijn geworden door de blootstelling aan PFOA) in het gelijk zijn gesteld. In januari veroordeelde een jury DuPont zelfs tot het betalen van een strafsom en schadeloosstelling van respectievelijk 10 en 2,5 miljoen dollar. DuPont is tegen die vonnissen in beroep gegaan. 

    De potentiële schadeclaim van 3,5 miljard dollar hing als een zwaard van Damocles boven het bedrijf

    Met de schikking zijn de overige 3550 rechtszaken voorlopig van de baan. Ook de drie eerdere zaken vallen eronder en dat betekent dat het hoger beroep wordt gestaakt. De actiegroep Keep Your Promises DuPont, die de belangen in deze zaak behartigt, zegt ‘voorzichtig optimistisch’ te zijn. ‘Geld kan de gezondheid niet herstellen, maar we zijn blij dat er nu eindelijk recht geschiedt.’

    Gevolgen voor Nederland

    Dat de schikking gevolgen heeft voor Nederland, staat vast. De vraag is welke — en vooral wanneer. Het kan nog lang duren voordat er ook hier schot in de zaak komt. In de VS is de zaak al vijftien jaar geleden beginnen te rollen, in Nederland nog maar amper een jaar. De situatie laat zich niet een op een kopiëren: DuPont en Chemours verschuilen zich achter het argument dat ze zich hebben gehouden aan de bestaande regelgeving. Daar staat tegenover dat is vastgesteld dat DuPont informatie over de schadelijkheid van de stof PFOA bewust onder de pet heeft gehouden en gebagatelliseerd. Het functioneel parket van het Openbaar Ministerie onderzoekt nog steeds of er in deze zaak strafbare feiten zijn gepleegd. 

    Marian Schaapman, directeur van het Bureau Beroepsziekten van de FNV, vindt de schikking ‘positief nieuws’. Ze bestempeld de PFOA-vervuiling door DuPont als één waar ‘duidelijk sprake is van een ernstig schandaal’. Haar organisatie doet onderzoek naar de mogelijkheid van een letselschadezaak tegen de Nederlandse vestiging van DuPont, dan wel Chemours. ’De schikking lijkt me verstandig en is fijn voor de slachtoffers.’ Of er met de Amerikaanse schikking ook een in het verschiet ligt voor Nederlandse slachtoffers, durft ze nog niet te zeggen. ‘Wij zijn over het algemeen niet uit op ellenlange procedures, we vermijden liever een rechtszaak. Dergelijke zaken duren al gauw vijf tot tien jaar. Dat kost geld en is erg voor de slachtoffers. Sommigen hebben er niets meer aan.’ Schaapman zegt voor vervolgstappen de uitslag van het volgende RIVM-onderzoek af te wachten. Die wordt waarschijnlijk in mei bekend gemaakt.

    'Dergelijke zaken duren al gauw vijf tot tien jaar. Dat kost geld en is erg voor de slachtoffers. Sommigen hebben er niets meer aan'

    Ook Jesse van Meerkerk, advocaat bij De Koning Advocaten in Dordrecht, noemt de schikking ‘positief’, ‘maar zover is het in Nederland nog niet.’ De Koning Advocaten heeft de website PFOAclaim in het leven geroepen waar getroffenen zich kunnen aanmelden. Van Meerkerk zegt de mogelijkheid voor een schadevergoeding te onderzoeken.

    De schikking vergroot volgens hem de kansen daarop. ‘Het toont aan dat als je hard kunt maken dat er is verontreinigd en dat daarmee schade is berokkend, er compensatie mogelijk is. En dat DuPont en Chemours bereid zijn die te betalen.’ Daarnaast vindt hij de belangstelling van de politiek, de verbeterde handhaving en het bloedonderzoek onder de omwonenden ontwikkelingen die de kansen voor een schadevergoeding vergroten. 

    Minder optimistisch is Van Meerkerk over de snelheid waarmee de compensatie van gezondheidsschade zal gebeuren. ‘We zijn in Nederland nog lang niet zover als in Amerika. De persoonlijke situatie van mensen die zich bij ons hebben aangemeld — enkele tientallen — verschilt zeer. Die brengen we nu in kaart.’ 

    Als dat eenmaal is gebeurd, dan sluit Van Meerkerk niet uit dat de verschillende groepen die zich nu sterk maken voor een schadevergoeding ‘de handen ineen slaan’ en zich sterk maken voor het aanspannen van een zaak die mogelijk tot een schikking leidt. Dat zou de kansen hoe dan ook aanzienlijk vergroten. ‘Maar tot het RIVM-onderzoek klaar is [in mei, red.] kunnen we nog weinig concreets beginnen.’

    Over de auteur

    Arne van der Wal

    Gevolgd door 199 leden

    Mede-oprichter van Follow the Money. Houdt zich onder meer bezig met technologie-ontwikkeling en de voedingsindustrie.

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Chemours & DuPont

    In de Verenigde Staten wordt de PFOA-vervuiling door het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont omschreven als een van de grootste...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid