Dure medicijnen: touwtrekken om de rekening

    Sinds 2012 zijn ziekenhuizen financieel verantwoordelijk voor een groeiend aantal dure medicijnen. In plaats van dalende kosten door efficiëntere inkoop, blijven de kosten stijgen en wil niemand de rekening betalen.

    Ziekenhuizen raken financieel in de knel door het verstrekken van dure medicijnen. Die kosten meer dan verzekeraars willen vergoeden en dat leidde de afgelopen jaren tot een toenemende strijd over wie nu de rekening moet betalen voor dure geneesmiddelen. Na berichten over het eventueel maar weigeren van patiënten en noodkreten van AMC-bestuurder Marcel Levi en Wout Adema van het Sint Antoniusziekenhuis over de last die deze medicijnkosten vormen voor het ziekenhuisbudget, laat minister Schippers nu twee onderzoeken uitvoeren naar wat er eigenlijk loos is. Een werkgroep Dure Geneesmiddelen onder leiding van KWF Kankerbestrijding en de Nationale Zorgautoriteit (NZa) komen beide binnenkort met een rapport over de knelpunten bij het verstrekken van dure medicijnen via ziekenhuizen. Aanleiding tot het getouwtrek rond de kosten van dure medicijnen blijkt een maatregel die enkele jaren geleden werd genomen om de groei van die kosten te stoppen. Het ministerie van Volksgezondheid zag zich in de jaren voor 2011 geconfronteerd met een probleem: een groep dure geneesmiddelen waarvan de kosten almaar bleven stijgen. De oplossing, in 2012 doorgevoerd door minister Schippers: verstrek een aantal van die medicijnen niet langer via de apotheek, maar via het ziekenhuis. Ziekenhuisapotheken zouden beter in staat zijn om inkoopvoordeel te halen dan de openbare apotheken door scherp in te kopen, aldus de uitleg van Schippers in deze kamerbrief. Ook zouden specialisten doelmatiger gaan voorschrijven, waardoor minder medicijngebruik nodig zou zijn. Dat alles zou tot een kostenbesparing moeten leiden. Ook zou een eenduidige aanspraak op deze geneesmiddelen moeten voorkomen dat de patiënt de dupe zou worden van onduidelijkheid over wie zijn medicijnen moest betalen. Maar de cijfers over het eerste pakket medicijnen dat overgeheveld werd, laten zien dat de kosten daarvan in een jaar tijd stegen met bijna 100 miljoen euro.

    Een middel erger dan de kwaal

    Zo werd in 2012 begonnen met de zogeheten overheveling van dure medicijnen. Medicijnen die eerst vergoed werden via het geneesmiddelenvergoedingssysteem, werden daaruit gehaald en het budget daarvoor werd naar de ziekenhuizen overgeheveld. Het begon met een aantal geneesmiddelen die tegen reuma ingezet worden: TNF-alfaremmers. Dure medicijnen die ook nog eens een sterk groeiende vraag kenden in 2011. In de jaren erop volgden een aantal kankermedicijnen en middelen die ingezet worden om de vruchtbaarheid te bevorderen.
    niet alleen waren de totale kosten van alle overgehevelde middelen gestegen met 98 miljoen euro, ook de kosten per patiënt vielen in een enkel geval tot 3500 euro hoger uit
    Te oordelen naar de resultaten was die eerste overheveling in ieder geval geen succes. De verwachte voordelen op gebied van kosten waren na 2012 in ieder geval niet gematerialiseerd, zo bleek uit een antwoord van minister Schippers op vragen van de PVV-fractie over de behaalde besparingen. In haar schriftelijke beantwoording nam de minister een tabel op met de resultaten. Wat bleek: niet alleen waren de totale kosten van alle overgehevelde middelen gestegen met 98 miljoen euro, ook de kosten per patiënt vielen in een enkel geval tot 3500 euro hoger uit. Er was weliswaar een stijging van het aantal patiënten en voor een aantal middelen gold een kostendaling. Maar een simpele rekensom van Follow The Money wijst niettemin uit dat voor de middelen waarvan het aantal patiënten zowel in 2011 als in 2012 bekend was, de kostenstijging per patiënt netto gemiddeld bijna 2.000 euro bedroeg. Wat de oorzaak is van deze kostenstijging is vooralsnog niet duidelijk. Een woordvoerder van het ministerie van VWS zegt dat die te verklaren valt uit het feit dat er eind 2011 minder werd voorgeschreven met het oog op het nieuwe systeem. Of dat klopt zou moeten blijken uit cijfers van omringende jaren, maar die zijn nog niet allemaal beschikbaar. Een besparing werd in elk geval niet behaald. Terwijl er een bezuinigingsdoelstelling voor deze medicijnen gold van 50 miljoen euro. Die doelstelling gold overigens niet voor kankermedicijnen aldus een woordvoerder van VWS. Ook op andere fronten werden knelpunten gesignaleerd. De Stichting Eerlijke Geneesmiddelenvoorziening was verantwoordelijk voor een evaluatie van de overheveling. De stichting rapporteerde problemen in de toegankelijkheid van medicijnen voor patiënten en constateerde dat een deel van de specialisten zich steeds meer onder druk gezet voelde om voor te schrijven op financiële in plaats van medische gronden.

    Probleem verschuiven

    Waarom is de overheveling een probleem geworden voor ziekenhuizen? Weliswaar was het budget voor de nieuwe dure geneesmiddelen meeverhuisd naar het ziekenhuis, maar dat bleek te weinig. Niet alleen stegen de kosten per patiënt van de overgehevelde middelen dus al in het eerste jaar, ook de vraag bleef toenemen en zijn er sinds 2012 tal van nieuwe dure medicijnen op de markt gekomen. Maar ziekenhuizen krijgen geen apart budget voor medicijnen, die worden betaald vanuit het totale ziekenhuisbudget dat jaarlijks met de zorgverzekeraar uitonderhandeld wordt. Daar begon de strijd om de rekening van de dure medicijnen. Want de kosten van die medicijnen mogen dan wel stijgen; de afspraak met VWS is dat het totale budget van de ziekenhuizen niet meer dan 1 procent per jaar mag stijgen. Zorgverzekeraars moeten die afspraak uitvoeren in hun contractering. Daarbij lijken ziekenhuizen nu aan het kortste eind te trekken. Wouter van der Horst van de Nederlandse Vereniging voor Ziekenhuizen licht toe: 'De stijging van kosten voor dure medicijnen ligt tussen de 8 en 10 procent per jaar. Maar we zitten vast aan een macrobudget dat maar met 1 procent per jaar mag stijgen. Dat betekent dat een steeds groter deel van het ziekenhuisbudget op zou moeten gaan aan dure medicijnen.' De NVZ maakt zich vooral zorgen over de patiënt, die zoals Marcel Levi van het AMC al in 2014 schreef, straks wellicht noodgedwongen de deur moet worden gewezen. 'Het gaat erom dat patiënten de zorg krijgen die ze nodig hebben. Maar dan kun je niet alleen de rekening neerleggen bij het ziekenhuis.'

    Duaal systeem

    Jan Oltvoort van branchevereniging voor farmaceuten Nefarma denkt dat de kern van het probleem zit in het dubbele systeem van bekostiging voor geneesmiddelen: zowel vanuit het ziekenhuisbudget als vanuit het geneesmiddelenvergoedingssysteem. 'Met de overheveling werd geprobeerd om de sterke groei van dure geneesmiddelen te beteugelen. Het idee was dat je beter tachtig ziekenhuizen kon laten onderhandelen met de industrie dan 1800 apotheken. De ziekenhuisapotheken zouden kunnen besparen op de inkoop. Maar wat je ziet is dat een probleem in de bekostiging is geprobeerd op te lossen in de aanspraak op medicijnen.' En dat vertaalt zich nu in het getouwtrek over wie de rekening betaalt. In zekere zin is de overheveling zelfs geslaagd, volgens Oltvoort 'Onze cijfers laten zien dat de omzet van die eerste groep, de alfaremmers, stagneert en dat ook het volume stagneert. In die zin heeft de minister dus haar doel bereikt met de overheveling.' Maar dat de druk nu de rest van het ziekenhuisbudget in de verdringing brengt en patiënten zorg dreigen mis te lopen, kan daarvan nooit de bedoeling zijn geweest. Er is iets fundamenteel mis met de manier waarop medicijnen bekostigd worden, stelt Nefarma. Dat zit 'm in dat duale bekostigingssysteem. Betrokken partijen zullen daardoor blijven proberen elkaar de rekening toe te schuiven, zet Nefarma in een visiedocument uiteen. 'Vanwege het huidige duale bekostigingssysteem hebben zorgverzekeraars een financieel belang om te pleiten voor overheveling via regulering van geneesmiddelen. Zorgverzekeraars zijn namelijk voor extramurale geneesmiddelen 100 procent financieel verantwoordelijk. Door geneesmiddelen over te hevelen naar het ziekenhuis, maken deze deel uit van de ziekenhuisbudget.' Oltvoort: 'Patiënten worden van het kastje naar de muur gestuurd door die onduidelijkheid over wie er moet vergoeden. Dat is het punt waarop de bekostiging begint te wringen.'

    Politiek

    Reinette Klever van de PVV ziet een systeem voor geneesmiddelen ook als de oplossing voor de huidige problemen. 'De patiënt kan dan zelf kiezen waar hij zijn geneesmiddelen ophaalt of toegediend krijgt: thuis, bij de apotheek of in het ziekenhuis.' De overheveling heeft ze altijd met argusogen bekeken: 'Patiënten zijn slechter af, moeten langer reizen, vaker wisselen van geneesmiddelen en het is in strijd met  het principe ‘zorg dichtbij’. De beoogde besparing (door inkoopvoordelen) was bovendien nooit goed onderbouwd.'
    'Patiënten zijn slechter af, moeten langer reizen, vaker wisselen van geneesmiddelen en het is in strijd met  het principe ‘zorg dichtbij’'
    Ook Hanke Bruins-Slot (CDA) ziet die oplossing als een mogelijkheid. 'Ik denk dat we breed moeten kijken en dat het uitgangspunt moet zijn dat de patiënt geen hinder ondervindt van een bekostigingssysteem. Maar het lijkt me verstandig om eerst te kijken wat de bevindingen van de NZa en de werkgroep Dure Geneesmiddelen zijn.' Dat er een oplossing moet komen voor de manier waarop geneesmiddelen nu vergoed worden staat wel vast voor Bruins-Slot, ook al meent zij dat de overheveling er wel degelijk geleid heeft tot beter behandelen door doelmatiger voorschrijven. 'Maar het getouwtrek rond de financiering leidt leidt er nu toe dat de patiënt de dupe wordt, dat moet niet gebeuren. Daarom is het goed dat de minister vorig jaar een pas op de plaats heeft gemaakt en nu ook kritisch kijkt naar middelen die misschien niet overgeheveld hadden moeten worden.' Daarmee doelt het CDA-kamerlid op Lanvis, een middel tegen de ziekte van Crohn. 'Daarvoor geldt dat de overheveling veel problemen met zich meebrengt. Dat leidt er misschien zelfs toe dat het middel eventueel weer terug overgeheveld kan worden.' De NZa komt voor het zomerreces met een systeemanalyse van de overhevelingen. De kamer verwacht binnenkort ook de rapportage van de werkgroep Dure Geneesmiddelen. Wordt vervolgd dus.  
    Over de auteur

    Eelke van Ark

    Gevolgd door 230 leden

    Eelke vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Heeft zich vastgebeten het Nederlandse zorgstelsel.

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid