© ANP | LEX VAN LIESHOUT

Een robot om oma in de gaten te houden

    De zorgrobot wordt essentieel voor onze ouderenzorg. Vooral de thuiszorg zal binnen een paar jaar deels zijn overgenomen door een robot, voorspelt KPMG. Maar vooralsnog is er een gapend gat tussen verwachting en realiteit. Savvy ondernemers springen erin.

    'Over tien minuten komt uw dochter, mevrouw Blom. Denkt u eraan om koffie te zetten?' Dit is een van de vele zinnen die Tessa kan uitspreken. Tessa is een zorgrobot die speciaal is ontwikkeld om dementerende ouderen en mensen met aangeboren hersenletsel te helpen om hun leven structuur te geven. Ze ziet er niet uit als een robot, althans niet zoals de C-3PO-achtige figuren die we ons daarbij vooralsnog voorstellen. Het is meer een bloempot – zet haar tussen de kamerplanten en ze valt niet meer op. Totdat het wat te lang stil wordt in de kamer, dan laat ze weer even van zich horen. Zo is ze geprogrammeerd: om op te letten dat oma niet vereenzaamt en tijdig haar medicijnen inneemt, dat opa niet verdwaalt in huis of de tijd vergeet. 

    Robots als Tessa zullen we hard nodig hebben, voorspelt KPMG. De accountants- en adviesorganisatie deed onderzoek naar de opkomst van de zorgrobot en concludeerde zelfs dat we niet meer zonder zullen kunnen als het gaat om onze ouderenzorg. In een vergrijzende samenleving waar de vraag naar zorg toeneemt en het moeilijker wordt om verplegend personeel te vinden dat aan die vraag beantwoordt, moeten dit soort technologische vernieuwingen uitkomst bieden. Een robot zal helpen met naar de wc gaan, het toedienen van medicijnen en het vervullen van kleine huishoudelijke taken. In 2022 zal ongeveer 30 procent van de activiteiten thuis zijn overgenomen door robots en in 2040 is dat percentage zelfs opgelopen tot 60 procent, zo verwachten de onderzoekers van KPMG. Ook zullen robots een belangrijke rol spelen in het delen van medische gegevens. Voorzien van de juiste data zijn robots bijvoorbeeld in staat om beroertes of hartfalen bij ouderen te voorspellen.

    ‘Drie jaar geleden werd ons geadviseerd te stoppen met het opleiden van helpenden. Robots konden dat werk wel overnemen'

    Met een bezuiniging van 1,33 miljard euro op de ouderenzorg nam kabinet Rutte II alvast een voorschot op dat perspectief. Zo weet Paul van Maanen, bestuurder van het ROC-Midden Nederland: ‘Drie jaar geleden werd ons geadviseerd om te stoppen met het opleiden van helpenden op MBO-niveau 2. Robots en vrijwilligers konden dat werk wel overnemen. De arbeidsmarkt zou met name behoefte hebben aan hoger opgeleid personeel voor de meer complexe handelingen.’ Van Maanen ziet dat er in de praktijk nog maar weinig terechtkomt van die belofte: ‘Nu, drie jaar later, wordt ons juist gevraagd weer zoveel mogelijk helpenden op te leiden. Gelukkig zijn we nooit gestopt met opleiden. Wij konden ons niet voorstellen dat die mensen ineens niet meer nodig zijn.’ 

    Alle hoop op eHealth

    Het nieuwe kabinet lijkt zich dat wel te kunnen voorstellen. Rutte III trekt de komende vier jaar 40 miljoen euro uit voor de ontwikkeling van eHealth: het gebruik van informatie- en communicatietechnologie ter ondersteuning of verbetering van de gezondheid en de gezondheidszorg. Zorgrobots zijn daar een onderdeel van, maar er is nog veel meer gaande. Hoewel het elektronisch patiëntendossier door een gebrek aan politieke steun niet in zijn geheel is doorgevoerd, wordt op veel plekken in de zorg wel informatie over de patiënt digitaal geregistreerd en gedeeld. Sommige zorginstellingen hebben een eigen elektronisch patiëntendossier dat ze onderling kunnen uitwisselen, mits de patiënt daar toestemming voor geeft. 

    Huisautomatisering zal de komende vijf jaar veel impact hebben op de ouderenzorg

    Onderzoeksbureau TNO verwacht dat huisautomatisering, ook wel domotica genoemd, de komende vijf jaar veel impact zal hebben op de ouderenzorg. Een van de toepassingen van huisautomatisering zijn sensoren op de voordeur, het toilet of de koelkast. Deze sensoren kunnen veranderingen in de leefstijl opmerken, die bijvoorbeeld duiden op verergering van dementie of een blaasontsteking. Een andere toepassing zijn de ‘leefcirkels’ in zorginstellingen die de vrijheid van dementerenden vergroot door ze veilig de goede kant op te sturen, waardoor ze niet meer in gesloten afdelingen hoeven te verblijven.

    Ook beeldschermzorg wordt steeds meer toegepast. Via beeldschermcontact kan een verpleegkundige kijken naar de hartfilmpjes die een cliënt thuis maakt. Of een specialist kan meekijken met een thuiszorgmedewerker. Daarnaast zijn er medicatierobots, zoals Pillo, die op vooraf vastgestelde tijdstippen medicijnen geven, een herhaalrecept sturen naar de apotheek en de verpleegkundige waarschuwen wanneer een patiënt geen medicatie heeft ingenomen.  

    Er is veel mogelijk en regelmatig verschijnen in de media toekomstverwachtingen die verhalen over hoe digitale innovaties onze zorg beter en goedkoper kunnen maken. Die innovatie is hard nodig, want de zorgsector kampt met een personeelstekort. Op dit moment staat 35 procent van de vacatures langer dan een halfjaar open en de komende jaren zijn er tussen de 100 duizend en 125 duizend extra verplegenden nodig. KPMG voorspelt in haar rapport dat in 2040 100 miljoen uur aan zorg niet geleverd kan worden als we de zorgrobot niet inzetten.

    De nodige barrières

    Uit een enquête onder verpleeghuizen en thuiszorgorganisaties blijkt evenwel dat slechts 13 procent van hen het afgelopen jaar heeft geïnvesteerd in zorgrobots of andere technologische hulpmiddelen bij de behandeling. Als zorgaanbieders geld steken in technologische ontwikkelingen, dan zijn die meestal gericht op het verbeteren van interne werkprocessen.

    Ook de jaarlijkse eHealth-monitor van onderzoeksinstituten Nictiz en Nivel toont dat voor een succesvolle toepassing van zorginnovaties de nodige barrières overwonnen moeten worden. Het aanbod is momenteel een stuk  groter dan de vraag en dat zou komen doordat ontwikkelaars onvoldoende nadenken over de relevantie van hun uitvindingen. De veertig miljoen euro die het kabinet Rutte-III de komende vier jaar investeert in e-health, tien miljoen euro per jaar, zal niet voldoende zijn om grote veranderingen te bewerkstelligen. Veranderingen moet dus vooral komen van verzekeraars en zorginstellingen. Tot nog toe blijken zorgverzekeraars terughoudend met investeringen, waardoor innovaties vaak ten laste komen van de krappe budgetten van zorginstellingen.

    Intussen vergrijst onze bevolking en moet de ouderenzorg op peil gehouden worden

    Intussen vergrijst onze bevolking gestaag en moet de ouderenzorg op peil gehouden worden. Innovatie is dus wel noodzakelijk. Dat creëert een interessante groeimarkt voor ondernemers met verstand van technologie. Zo dacht ook het bedrijf Tinybots. Dit bedrijf is gevestigd in Rotterdam en werd in 2015 opgericht door de toen nog studerende Wang Long Li en Robert Paauwe. Met hun innovatieve robot Tessa springen ze in het gat dat nu bestaat tussen behoefte en aanbod.

    Een andersoortige robot

    Wang Long Li en Robert Paauwe waren promovendi aan de Vrije Universiteit Amsterdam en deden onderzoek naar de inzet van robotica in de ouderenzorg. Dat onderzoek kreeg onder meer aandacht in de 2DOC-documentaire Ik ben Alice.  ‘Ik ontdekte tijdens mijn onderzoek dat er een gat zit tussen wat robots kunnen en wat ouderen willen,’ vertelt Li. ‘Robots waren met name ontwikkeld om fysieke taken uit te voeren terwijl ouderen nu juist behoefte hebben aan een robot met een sociale functie, eentje die helpt om grip te krijgen op de wereld om hen heen. Bijvoorbeeld door te ondersteunen bij de communicatie met familieleden en medewerkers van de thuiszorg.’ Li en Paauwe stelden zich tot doel een robot te ontwikkelen die mensen wél willen. Zij bedachten een andersoortige robot dan degene die louter activiteiten overneemt, zoals de robot uit de voorspelling van KPMG. Na het uitproberen van enkele prototypes bleek het enthousiasme bij de ouderen binnen hun onderzoeksgroep groot. 

    ‘Onze intuïtie zei ons dat dit een waardevolle uitvinding is’

    ‘Steeds vaker kreeg ik de vraag: “Wanneer kan ik die robot kopen?”,’ vertelt Li. ‘Onze intuïtie zei ons dat dit een waardevolle uitvinding is.’ De verschillende bedrijven waar ze aanklopten met hun idee waren evenwel niet geïnteresseerd. ‘Er was nog niets vergelijkbaars op de markt, daarom durfden zij het niet aan.’ Dus besloten Li en Paauwe het heft in eigen hand te nemen. Ze namen onbetaald verlof van de universiteit en spraken hun spaargeld aan om in december 2015 het bedrijf Tinybots op te richten: een bedrijf dat zich richt op hulpbehoevende ouderen die zelfstandig wonen, en op de verdere ontwikkeling van de sociale robot.

    Een houten bloempot

    De robot kreeg de naam Tessa. Twee jaar na de oprichting is ze via de website van het bedrijf  verkrijgbaar voor thuiszorgorganisaties en geïnteresseerde particulieren. Op dit moment zijn er zeventien thuiszorgorganisaties die met de robot werken. Door haar uiterlijk gaat ze moeiteloos op in de omgeving. Tessa doet meer denken aan een houten bloempot dan aan een apparaat. Met name voor ouderen met beginnende dementie moet de sociale robot uitkomst bieden, omdat ze helpt onthouden wat er is gebeurd en herinnert aan wat er komen gaat.

    Tessa staat op een centrale plek in het huis en werkt via het WiFi-netwerk. Een zorgverlener of mantelzorger bestuurt de robot door middel van een app. ‘Via de app kun je afspraken inplannen of herinneringen programmeren en vervolgens geef je aan op welk tijdstip Tessa die moet uitspreken. Zo kun je iemand  gemakkelijk eraan herinneren dat om twee uur de taxi komt of dat hij of zij na het ontbijt medicijnen moet innemen. Ook speelt de robot op gezette tijden muziek of doet ze suggesties voor activiteiten als het een tijdje stil blijft in de woning.  De ontwikkeling gaat continu door; samen met onze gebruikers voegen we telkens nieuwe functionaliteiten toe. De toegevoegde waarde van Tessa ligt in de software die steeds persoonlijker wordt.’

    De makers zien Tessa als een dienst. Ze verkopen abonnementen voor één jaar en gebruikers leasen de zorgrobot dan voor één euro per dag. Het uiteindelijke doel is de werkdruk van thuiszorgmedewerkers en mantelzorgers te verlichten. ‘Uit onze ervaringen tot nu toe zien we dat dit ook gebeurt. De moeilijkheid zit hem vaak in de opstartfase. Dan moeten zorgverleners en mantelzorgers leren werken met Tessa, dat vergt de nodige tijd. En soms zijn zorgverleners nog niet overtuigd van de nieuwe manier van werken omdat ze gewend zijn de dingen op een andere manier te doen. Dat is eigenlijk het probleem met alle zorginnovaties. Vaak komt dat omdat veranderingen van bovenaf worden opgelegd. Bestuurders spreken een andere taal dan mensen op de werkvloer.’

    Wang Long Li van Tinybots

    "Ik denk niet dat zorgrobots mensen kunnen vervangen. De vraag is of je dat Ć¼berhaupt moet willen"

    Diverse investeerders 

    Li en Paauwe proberen de gebruikers constant te betrekken bij de ontwikkeling van Tessa: ‘Veel ontwikkelingen spelen zich af in een laboratorium,' zegt Li. 'Wij ontwikkelen in samenspraak met de gebruikers. Ik denk ook niet dat zorgrobots mensen kunnen vervangen. De vraag is of je dat überhaupt moet willen, volgens mij maak je daarmee de kern van het vak kapot.’ Tessa is nadrukkelijk geen vervanger voor sociaal contact, omdat ze geen gesprekken kan voeren. De bedoeling is juist dat Tessa helpt bij het creëren van sociale momenten, zodat de hulpbehoevende oudere niet vereenzaamt.

    De andersoortige robot van Li en Paauwe blijkt inderdaad beter aan te sluiten op de behoefte in de markt. Binnen twee jaar tijd is hun onderneming flink gegroeid. Eerst werkte het tweetal op een kantoor van twintig vierkante meter in Delft. Maar inmiddels hebben zij vijf mensen in dienst en wordt er gewerkt op een kantoor van negentig vierkante meter in Rotterdam.

    Dit alles was niet mogelijk geweest zonder de steun van diverse investeerders. In 2015 ontving de startup een investering van 20.000 euro van Rockstart, een organisatie die innovatieve jonge ondernemingen ondersteunt. Een jaar later won Tinybots de Rotterdamse Startersprijs, waardoor zij een jaar lang de beschikking kregen over gratis kantoorruimte in het Rotterdamse Groot Handelsgebouw. Ook ontvingen ze een achtergestelde lening van het RedMedTech Discovery Fund en investeerde Monuta Ontzorgt BV in de marktontwikkeling van de sociale robot. Li en Paauwe willen binnen enkele jaren het werkgebied verbreden: eerst naar een aantal Europese landen en vervolgens naar Azië. Delegaties uit onder andere Taiwan, Finland en Maleisië hebben het kantoor van Tinybots al bezocht. 

    Toekomstige verzorgers

    De zorgrobot is vooralsnog een hulpmiddel en geen vervanging voor handen aan het bed. Tot vreugde van Paul van Maanen, al staat er in zijn onderwijsinstelling nu wel een zorgrobot: ‘Een speciaal exemplaar waarop studenten kunnen oefenen.’ Vooruitlopend op de technologische vernieuwingen in de zorg is de bestuurder van ROC Midden Nederland druk doende een investering rond te krijgen voor een zogenoemd ZorgTechLab. Dat moet een aparte ruimte worden waar studenten leren werken met de nieuwste zorginnovaties.  Zo hoopt hij de toekomstige verzorgers goed voorbereid de arbeidsmarkt op te sturen.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Jeffrey Stevens

    Gevolgd door 569 leden

    Jaagt op mensen en systemen die de Nederlandse zorg schade toebrengen.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Jeffrey Stevens
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren