Beeld © Lisa van Casand

Dit deden we in het eerste halfjaar van 2021

Wat deed Follow the Money in het eerste halfjaar van 2021? Dat leggen we hier uit, met een overzichtsvideo, waarin we ook nieuwe plannen aankondigen, plus een korte terugblik op onze geschiedenis.

Het draait echt om de centen

Kenners gaven in 2010 geen stuiver voor de kansen van Follow the Money. Een ‘multimediaal platform voor onderzoeksjournalistiek’ noemden we onszelf, gericht op het volgen van geldstromen. We vertelden iedereen die het maar wilde horen dat we diepgravende artikelen zouden publiceren over misstanden waarbij geld ergens een rol speelt. En ‘ergens’ was in onze ogen: vrijwel overal.

Maar wie wilde er in ’s hemelsnaam online artikelen tot zich nemen met een leestijd van minstens tien minuten? De grote uitgevers dachten indertijd eerder in seconden. Ze wilden eyeballs scoren en zorgen dat die ook naar advertenties keken. Uit hun data bleek immers dat lezers online geen rust kenden. Alles moest snel.

Bovendien: wie interesseerde zich voor financiële verhalen? In de papieren krant stonden die achterin, en de meeste mensen sloegen die sectie liever over. Een digitaal platform bouwen rond lange artikelen die allemaal iets met economie hebben te maken – wat een belachelijk idee.

Het was überhaupt de vraag waar het heen moest met de journalistiek. Kranten en opiniebladen gingen al jaren gebukt onder teruglopende aantallen abonnees en dalende advertentie-inkomsten. Redactiebudgetten slonken en met name de onderzoeksjournalistiek stond onder druk.

Onderzoek doen is duur, de uitkomsten zijn ongewis en de krant werd er tegelijkertijd niet dunner op. Minder mensen moesten tegen steeds lagere prijzen meer stukjes produceren. Vol inzetten op diepgang en onderzoeksjournalistiek vergt precies het tegenovergestelde.

Hachelijke onderneming

De timing voor het starten van een bedrijf kon bovendien niet ongelukkiger. Nog geen anderhalf jaar eerder stond de wereld aan een peilloze afgrond als gevolg van de ineenstorting van een mondiaal piramidespel, dat vooral door zakenbankiers in New York en Londen met ongekend vernuft in elkaar was geschroefd. Met topsalarissen en mega-bonussen hadden de grote zakenbanken de knapste koppen van de beste universiteiten weten te ronselen. Het waren deze financiële raketgeleerden die met credit default swaps, collateralized debt obligations en mortgage backed securities een constructie hadden gecreëerd die kolossale bedragen uit de reële economie wist te zuigen.

Maar dat bouwwerk werd op essentiële punten geschraagd door fraude en misleiding. Het moest op een zeker moment wel onder het gewicht van zijn eigen verdorvenheid bezwijken, en dat was gebeurd. De alles verschroeiende hebzucht van enkelen had ervoor gezorgd dat de westerse wereld in haar grootste naoorlogse crisis was beland.

Wie snapte nog wat er was gebeurd? Waarom hadden we dit niet zien aankomen? Zouden de schuldigen ermee wegkomen?

In het Amerikaanse tijdschrift Rolling Stone zou journalist Matt Taibbi met die ene zin over zakenbank Goldman Sachs het beeld van de gewetenloze zakenbankier in het geheugen van miljoenen mensen kerven: 'The world's most powerful investment bank is a great vampire squid wrapped around the face of humanity.'

De financiële sector bleek zo verregaand vervlochten te zijn met alles wat om ons heen gebeurt, dat het redden ervan de hoogste politieke prioriteit kreeg. Nu dat op perverse prikkels gebouwde parasitaire financiële systeem op omvallen stond, moest het nota bene met gemeenschapsgeld worden gered. De ontzetting was immens. Wie snapte nog wat er was gebeurd? Waarom hadden we dit niet zien aankomen? Wie waren verantwoordelijk? Zouden de schuldigen ermee wegkomen? Hoe konden we dit in de toekomst voorkomen?

Middenin die financiële crisis een platform voor onderzoeksjournalistiek starten dat zijn bedrijfsmodel nog moest uitvinden, was een hachelijke onderneming. Daar stond gelukkig tegenover dat tussen de rokende puinhopen van de mondiale economie de noodzaak van doorwrochte financiële journalistiek zich scherper aftekende.

Volg het geld

De naam Follow the Money ontleenden we aan de film die het hart van iedere journalist die voor 1960 is geboren, sneller laat kloppen: All the President’s Men (1976), gebaseerd op het gelijknamige boek van de iconische onderzoeksjournalisten Bob Woodward en Carl Bernstein van The Washington Post. Zij zijn de mannen die vanaf juni 1972, na de inbraak in het hoofdkwartier van de Democratische Partij in het Watergate-gebouw in Washington D.C., het spoor volgden en bij het Witte Huis uitkwamen. Om precies te zijn: ze volgden het geldspoor.

"De Watergate-affaire liet zien waar het werk van journalisten in wezen om draait: het controleren van de macht"

In de film – niet in het boek – komt een scène voor die bij de oprichters van ons platform op het netvlies staat gebrand. In een schaars verlichte parkeergarage ontmoet Woodward de klokkenluider die de legendarische codenaam Deep Throat zou krijgen. De journalist krijgt geen kant-en-klaar dossier in zijn handen gedrukt, slechts een aanwijzing hoe hij het onderzoek moet aanpakken: ‘Follow the money... just follow the money.

En dat deden Woodward en Bernstein, ook in werkelijkheid. Hun ruim twee jaar durende zoektocht leidde uiteindelijk tot de val van de machtigste man op aarde: de president van de Verenigde Staten.

De Watergate-affaire liet zien waar het werk van journalisten in wezen om draait: het controleren van de macht. En meer dan van elke andere vorm van journalistiek is dat de functie van onderzoeksjournalistiek. Wanneer eigenaren van media en hoofdredacteuren de middelen ter beschikking stellen, kunnen slimme en gemotiveerde gravers onthullingen doen die voor het functioneren van een democratie onontbeerlijk zijn. Daarbij is geldsporen volgen een methode die aan belang heeft gewonnen.

Marktwerking in de haarvaten

In de periode dat ‘Tricky Dick’ Nixon zijn ovale werkkamer in het Witte Huis betrok en weer moest verlaten, voltrok zich ook een proces dat vanaf het begin van de jaren tachtig een steeds hoger tempo kreeg: globalisering. De wereldwijde vrijhandel moest vrij baan krijgen, lokale fabricage werd vervangen door mondiale assemblage, het computertijdperk nam een aanvang en grenzen vervaagden door de razendsnelle opkomst van het wereldwijde web. 

Marktwerking leek een oplossing voor alles en drong gaandeweg door tot vrijwel alle haarvaten van de samenleving. Multinationals kregen een grotere omvang en werden winstgevender, maar de voordelen van de productiviteitsstijgingen kwamen stilletjesaan in steeds minder handen terecht. En tegelijkertijd voltrok zich een proces waarin financiële hoofdsteden een almaar belangrijker rol opeisten. 

Je kunt wel vanaf de zijlijn roepen dat er iets moet veranderen, het is zinniger er zelf iets aan te doen

Wie de macht wil controleren, dient zich ook bij de poorten ervan te melden en zich niet door het succes van de winnaars te laten verblinden. De financiële crisis maakte duidelijk dat daar veel werk valt te verrichten. De samenleving was tot op het bot gefinancialiseerd, maar wat zag je daarvan terug in de media? Wie snapte er nog iets van? Zag niemand hoe belangrijk dit was? 

Zo werd het idee voor Follow the Money geboren, aan de rand van een schoolplein in de Amsterdamse Watergraafsmeer. Zelf gaan ondernemen en een journalistiek platform opzetten, dat was het! Want je kunt wel vanaf de zijlijn roepen dat er iets moet veranderen, het is zinniger er zelf iets aan te doen. Aanvankelijk opereerden we zonder een goed bedrijfsplan, alleen gesterkt door de rotsvaste overtuiging dat belangwekkende en goed vertelde onderzoeksverhalen altijd hun weg naar een publiek zouden vinden. Ook online.

Dossiers

Die verhalen kwamen er, vaak als langlopende dossiers. Over de financiële alchemie van Wall Street, waarmee ook eenvoudige ondernemers in het Nederlandse midden- en kleinbedrijf leerden kennismaken: rentederivaten. Complexe financiële producten die bankiers de mkb’ers op grote schaal in de maag splitsten. Hoe marktwerking in de gezondheidszorg de intrede van de ‘zorgcowboy’ mogelijk maakte. Een type charlatan dat gedijt bij gebrekkig of afwezig toezicht, de oneindige vraag naar gezondheidszorg, en een schier onuitputtelijke stroom van gemeenschapsgeld.

We doen al jaren onderzoek naar de verstrekkende invloed van het corporate bedrijfsleven en het schemergebied tussen informeren en corrumperen: het lobbyisme. Zo ook naar het infernale belastingparadijs dat in Nederland is ontstaan, met dank aan die machtige lobby. Hoe economische belangen de onafhankelijke wetenschap ondermijnen. Professoren die zich als paladijnen van het grootbedrijf gedragen.

"Wij weten inmiddels als geen ander dat nog veel zaken het spitwerk van een FTM’er verdienen"

We publiceerden artikelen over politici die zich heimelijk laten sponsoren. Na grondig onderzoek bleek de voorzitter van de machtigste politieke partij van Nederland, Henry Keizer, tevens vertrouweling van de premier, zijn vermogen op duistere wijze te hebben verworven. Zijn daaropvolgende vertrek toonde aan dat door het traceren van geldsporen de macht effectief kan worden gecontroleerd. Dat bleken veel mensen op prijs te stellen.

Pas het begin

Meer dan elf jaar na de lancering is Follow the Money uitgegroeid tot een geduchte waakhond. Er gaat haast geen week voorbij zonder dat een onderzoek van onze redacteuren ergens stof doet opwaaien, een artikel tot Kamervragen leidt of iemand namens FTM een bestuurder het vuur aan de schenen legt.

Met ons speurwerk zijn we in vrijwel elke sector actief en inmiddels gaan we ook regionale en internationale samenwerkingen aan.

Dat kan alleen omdat een uitdijende groep mensen doorheeft dat in een wereld waarin vrijwel alles draait om economische belangen, following the money een onmisbare leidraad is. Velen zijn gelukkig bereid een financiële bijdrage te leveren aan onze maatschappelijke missie: waarheidsvinding in het publieke belang.

Onze basis: een trouw en uiterst gemotiveerd team van medewerkers

Follow the Money is een onderneming, maar wel een met een maatschappelijke doelstelling. Dat betekent bijvoorbeeld dat het bedrijf niet kan worden verkocht aan een organisatie die zo’n doelstelling ontbeert. Eventuele positieve bedrijfsresultaten zullen primair worden geïnvesteerd in journalistiek onderzoek en de uitbouw van het platform. In een overeenkomst hebben oprichters Eric Smit en Arne van der Wal dat met de overige aandeelhouders vastgelegd. Daarin is bepaald dat nooit meer dan 5 procent van de eventuele winst kan worden uitgekeerd. Hier kun je lezen hoe we in 2020 het geld van onze leden hebben besteed.

Met bijna 29 duizend betalende leden is het advertentieloze Follow the Money een gezond journalistiek bedrijf geworden. Dat dit lang niet altijd van een leien dakje ging, behoeft geen nadere uitleg. De basis: een trouw en uiterst gemotiveerd team van medewerkers.

Toch hebben we zelf vooral het gevoel dat we pas aan het begin van een lange zoektocht staan. Wij weten inmiddels als geen ander dat nog veel zaken het spitwerk van een FTM’er verdienen. Bovendien: The deeper you dig, the more shit you’ll find.

 

Een versie van dit artikel verscheen eerder in TPEdigitaal (voorheen Tijdschrift voor Politieke Economie) dat in juni een themanummer wijdde aan (geschreven) economische journalistiek.