© CC0 (Publiek domein)

  • Wat een onzinnige conclusie na het voorafgaande.

Niko Roorda is terug van vakantie, en dat betekent dat we weer een nieuw hoofdstuk uit zijn boekproject publiceren. Hij pakt de draad op waar hij deze voor de zomervakantie liet liggen: ‘eigendom’ en ‘bezit’.

Fijne vakantie gehad? Ik hoop het, of als het nog moet komen: hou vol. Mijn vakantie was prima, ik heb met mijn vrouw twee weken in Friesland gefietst. Dat was prachtig (en warm), maar ik ben ook blij dat ik weer terug ben bij FTM en bij jullie. Met een aflevering die voortgaat waar de laatste voor de zomervakantie stopte: bij de thema's ‘eigendom’ en ‘bezit’.

In de vakantieweken is het aantal volgers van het dossier ‘Duurzame Economie’ gestaag verder gegroeid. Dat is prachtig. Niet alleen omdat ik daar niets voor hoefde te doen, vooral omdat het belangrijk is dat mijn boodschap – de economie, niet alleen de praktijk maar met name ook de theorie, moet fundamenteel heruitgevonden worden om intrinsiek duurzaam te worden – aandacht krijgt. Het gaat alleen lukken als er keihard aan gewerkt wordt. Door velen. Dus als je nog mensen weet die dit dossier belangrijk zouden kunnen vinden: haal ze erbij!

Eigendom dus. Laat ik even kort herhalen waarom ik daarover schrijf. In de inleiding van mijn hoofdstuk 3 (waartoe de vorige en de huidige tekst behoren) schreef ik over duurzame ontwikkeling, over de Triple P (planet, people, profit) en over een zelf toegevoegde Triade: maken, spelen, breken. Door die twee driedelingen te combineren verkreeg ik negen vakjes, met behulp waarvan ik de relaties tussen onduurzaamheid en economie systematisch bespreek. Je kunt de inleiding terugvinden in aflevering 17 en aflevering 18

Daarna begon ik met het eerste van de negen vakjes: planet & pakken. In aflevering 19 vertelde ik over hoe wij, de mensen, kans zagen om ons de wereld toe te eigenen. Ik liet zien hoe dat in de loop van zo’n driehonderdduizend jaar verliep, achteraf gerechtvaardigd door religies en filosofen. ‘Van ons!’ was het achterliggende gevoel. En dat ging en gaat nogal eens in tegen de belangen van onze mede-planeetbewoners.

Thans pak ik de draad weer op. Ik kondigde het aan het eind van de vorige keer al aan: je kunt ook heel anders aankijken tegen de relatie tussen ons en onze natuurlijke omgeving. Minder bezitterig, meer samen. De titel van de paragraaf van vandaag laat het onmiddellijk zien.

3.2.1.2. Onze zusters, de geurende bloemen

We hebben, kortom, de wereld in bezit genomen. Zonder aan onze mede-dieren om toestemming te vragen, wat op zichzelf dan ook wel weer logisch is: als we het zouden vragen, kregen we geen antwoord, want dieren, dat wil zeggen alle andere dieren dan wijzelf, hebben niet het vermogen om te denken of spreken in onze grammaticale talen. In een rechtszaal kunnen ze zich niet verdedigen, dus als hun belangen verdedigd moeten worden tegen mensen, wordt dat door mensen gedaan. Dieren hebben geen rechtspersoonlijkheid (van ons gekregen). Daarmee zijn wij de meesters geworden van onze planeet: alles is ons eigendom. We bouwen waar we willen, we wonen waar we willen, we spelen waar we willen. Iedereen (van plantaardige of dierlijke aard) die op hinderlijke wijze een plek bewoonde die wij wilden pakken werd omgezaagd of weggejaagd.

Toch kun je ook heel anders aankijken tegen de relatie tussen ons en onze omgeving. Dat wordt op een ontroerende manier geïllustreerd door een speech die de Indiaanse leider Si'ahl, hoofd van de Duwamish stam, hield in of rond het jaar 1854. De chief is beter bekend als Seathle of Seattle; de stad van die naam is naar hem genoemd. De tekst van de toespraak is niet precies bekend; hij is pas meer dan dertig jaar later voor het eerst opgeschreven en sindsdien enkele malen herschreven, aldus Zussy. Een van de versies is afkomstig van Ted Perry, die de tekst bewerkte voor een speelfilm genaamd Home (1971). 

Ook al is de tekst derhalve verre van authentiek, de essentie van de oorspronkelijke spreker wordt vermoedelijk nog steeds goed weergegeven. Case 3.3 geeft enkele passages van de toespraak weer.

Case 3.3. De mens behoort aan de aarde

Bron: Ted Perry (director, 1971): speelfilm Home.

‘Het grote Opperhoofd in Washington heeft gesproken: hij wenst ons land te kopen.

Het grote Opperhoofd heeft ook woorden gesproken van vriendschap en vrede. Dit is zeer goed van hem, omdat we weten dat hij onze vriendschap niet nodig heeft. Maar wij zullen over uw aanbod beraadslagen, want wij weten dat als wij ons land niet verkopen, de blanke man met zijn geweren komt en het in bezit neemt. Hoe kun je de lucht, de warmte van het land kopen of verkopen? Dat is voor ons moeilijk te bedenken. Als wij de prikkeling van de lucht en het kabbelen van het water niet kunnen bezitten, hoe kunt u het van ons kopen?

Elk stuk van dit land is heilig voor mijn volk. Iedere spar, die glanst in de zon, elke zandstrand, elke nevel in de donkere bossen, elke open plaats, elke zoemende bij is heilig in de gedachten en herinnering van mijn volk. Het sap dat in de boom opstijgt, draagt de herinnering van de rode man.

Een dode blanke man vergeet het land van zijn geboorte als hij zijn tocht naar de sterren begint. Onze doden vergeten dit prachtige land nooit: het is de moeder van de rode man.

Wij zijn een deel van de aarde en de aarde is een deel van ons. De geurende bloemen zijn onze zusters, het rendier, het paard, de grote adelaar onze broeders. De schuimkoppen in de rivier, het sap van de weidebloemen, het zweet van de pony en van de man, het is allemaal van hetzelfde geslacht, ons geslacht.

Als dus het grote Opperhoofd in Washington laat zeggen dat hij ons land wil kopen, vraagt hij wel veel van ons. 

Het murmelende water is de stem van mijn vaders vader. De rivieren zijn onze broeders, zij lessen onze dorst. De rivieren dragen onze kano’s en voeden onze kinderen. Als wij u ons land verkopen, moet u bedenken en aan uw kinderen leren dat de rivieren onze broeders zijn en ook uw broeders en dat u voortaan net zo vriendelijk moet zijn voor de rivieren als u voor uw broeders zou zijn.

Wij weten dat de bleke man onze manier van leven niet begrijpt. Voor hem is het ene stuk grond gelijk aan het andere, want hij is een vreemde, die in de nacht komt en van het land neemt wat hij nodig heeft.

De aarde is niet zijn broeder, maar zijn vijand. En als hij die veroverd heeft, trekt hij verder. Hij trekt er zich niets van aan. Hij vergeet het graf van zijn vader en het erfdeel van zijn kinderen. Hij behandelt zijn moeder, de aarde en zijn broeder, de lucht, als koopwaar, die hij kan uitbuiten en weer verkopen als goedkope bonte kralen. Zijn honger zal de aarde kaal vreten en slechts een woestijn achterlaten.

Als wij besluiten het aanbod aan te nemen, wil ik één voorwaarde stellen: de blanke man moet de dieren van dit land beschouwen als zijn broeders.

Wat is de mens zonder dieren? Als al de dieren weg zijn, zal de mens sterven aan een gevoel van grote eenzaamheid. Want wat er gebeurt met de dieren, gebeurt spoedig met de mens. Alle dingen hangen samen.

Wat er met de aarde gebeurt, gebeurt met de kinderen van de aarde. Als een man op de grond spuwt, spuwt hij op zichzelf. 

Dit weten wij: de aarde behoort niet aan de mens. De mens behoort aan de aarde.’

Lees verder Inklappen

Opperhoofd Seattle laat via de pen van Ted Perry zien dat over het begrip ‘eigendom’ nogal verschillend gedacht kan worden. Dat betekent niet per se dat de menselijke eigendomsclaim principieel verkeerd of verwerpelijk is. Wat we doen is ‘natuurlijk’: niet alleen wij doen het, tal van andere soorten doen het ook. Hun en onze ‘hebzucht’ is in de loop van de evolutie noodzakelijkerwijs ontstaan. Want stel je eens voor dat er ooit meerdere, sterk op elkaar gelijkende mensensoorten bestonden, die hoofdzakelijk van elkaar verschilden in hun mate van hebberigheid. Na verloop van tijd zou de meer hebberige soort vast en zeker de andere verdringen of uitroeien. (En misschien is dat wel echt gebeurd.) Onze hebzucht is een logisch en onvermijdelijk gevolg van onze struggle for life

Het eigendomsrecht is niet gebaseerd op goddelijke of ethische rechtmatigheid maar op biologie.

De geur van gebakken spek

De constatering dat onze bezitsdrang ‘natuurlijk’ is, betekent echter ook weer niet automatisch dat dat gedrag goed of rechtvaardig is. Er zijn wel meer natuurlijke gedragingen die we niet alleen bij onszelf maar ook bij andere soorten aantreffen, en die we desondanks verwerpen. Verkrachting is natuurlijk: hebt u wel eens gezien hoe meerdere woerden samen een vrouwelijke eend grijpen? Moord is ook natuurlijk, zoals het voorbeeld van de chimpansees liet zien.

Het menselijke eigendomsbegrip is dus niet van nature goed of van nature slecht. Twee dingen zijn hier van belang. Ten eerste, dat we niet de illusie moeten hebben dat het eigendom van onze planeet ons ‘morele recht’ is: we hebben het gewoon gepakt. En ten tweede, dat als we willen beoordelen of dat goed of slecht is, we dieper moeten kijken. Hoe gaan we om met ons zelfgecreëerde eigendomsrecht?

Niet al te best, om eerlijk te zijn. We plegen roofbouw op onze planeet. We vernietigen habitats, we veranderen oeroude wouden in akkers en akkers in woestijnen. We gebruiken onze planeet met een intensiteit die de draagkracht van de natuur verre te boven gaat. Meer hierover lees je spoedig.

Maar ook op andere manieren misbruiken we onze natuurlijke leefomgeving. We koesteren minachting voor onze medebewoners.

Case 3.4. Grote brand in Erichem

Bron: www.nu.nl, 27 juli 2017.

‘Er zijn donderdagavond twintigduizend varkens omgekomen bij een grote brand in een varkensstal aan de Erichemsewal even buiten het Gelderse dorp Erichem. De brand is inmiddels ingesloten en wordt afgeblust. Op locatie zijn door de brandweer ook metingen verricht.

Brandweerlieden probeerden zoveel mogelijk varkens te redden, maar die hulp kwam te laat. Alle 20.000 dieren zijn bij de brand om het leven gekomen. Eerder werd gedacht dat er in de stal maar tienduizend varkens waren.

De brand en het blussen ervan gaan gepaard met veel rook die in de wijde omtrek te zien is en die richting het dorp trekt. Omwonenden zijn met een NL Alert gewaarschuwd uit de rook te blijven en ramen en deuren dicht te houden. Inmiddels geldt dit niet meer voor mensen die geen geur meer ruiken en geen rook meer zien. 

Gasten van een camping in Erichem werden geadviseerd in hun camper of caravan te blijven of naar het hoofdgebouw te gaan. De deeltjes kunnen gevaarlijk zijn, waarschuwt de veiligheidsregio. Die raadt mensen aan hun handen en groente uit de tuin goed te wassen, speeltoestellen en speelplaatsen goed af te spoelen en de voeten goed te vegen.

Vooralsnog is het niet bekend hoe de brand is ontstaan. De politie doet er onderzoek naar. Op het moment dat de brand uitbrak waren er geen mensen in de stal.’

Lees verder Inklappen

Gelukkig maar: geen mensen in de stal, het is goed afgelopen. Het zal in de wijde omtrek wel geroken hebben naar gebakken spek, of niet? Hoe zou het nieuws er hebben uitgezien als niet twintigduizend varkens maar twintigduizend mensen waren omgekomen? Of één?

Case 3.4 (vervolg)

1 mens > 20.000 varkens

Lees verder Inklappen

Dieren kunnen – zo blijkt dus – eigendom zijn van mensen. Vroeger, toen slavernij nog legaal was, konden ook mensen eigendom zijn. Officieel kan dat nu niet meer, want slavernij wordt nu alom beschouwd als verwerpelijk en is in ieder land onwettig. De praktijk is helaas anders, zoals het vorige hoofdstuk liet zien (in aflevering 12).

Tenslotte

Even bij wijze van hint: het korte vervolg van case 3.4 is bedoeld om te worden vergeleken met case 2.2, die online kwam op 2 februari in aflevering 7.

In de bovenstaande tekst staat een bepaalde zin die cruciaal is. ‘Dieren hebben geen rechtspersoonlijkheid (van ons gekregen).’ Achter deze constatering ligt een enorme kloof verborgen die ons scheidt van de rest van de natuur. Een kloof die we zelf gecreëerd hebben, uiteraard.

Vanwege het grote belang daarvan voor hoe wij de wereld ervaren en hebben ingericht, inclusief het economische system, is het van vitaal belang om deze kloof nader uit te zoeken. ‘Rechtspersoonlijkheid’: het zal het onderwerp zijn van de volgende aflevering, die je over twee weken, op 14 september, mag verwachten. Dat wordt gevolgd door de beschrijving van een eerste set symptomen, samen ‘avaritia’ geheten, van de volksziekte pervertitis economica (zie aflevering 16, als je die ziekte vergeten bent). Ik zeg nog even niet wat avaritia is, maar als je niet kunt wachten: google er vast eens op.

O ja, en ik zeg je een stukje Earth Charter toe. Daar mag je me aan houden.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Niko Roorda

Gevolgd door 694 leden

Niko Roorda is spreker, schrijver en consultant. Hij promoveerde in sociale wetenschappen en is specialist in duurzaamheid.

Volg Niko Roorda
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Dit artikel zit in het dossier

Een duurzame economie

Gevolgd door 1196 leden

Onze economie is in zijn wezen niet duurzaam. Was ze dat wel, dan zou de wereld er een stuk beter uitzien. Het goede nieuws i...

Volg dossier