25 jaar na Francis Fukuyama: op naar 'The End of Democracy?'

    De houdbaarheidstermijn van de Westerse liberale democratie zou wel eens verstreken kunnen zijn, denken columnisten Rochus van der Weg en Rens Knegt. Ze lijdt aan probleemoplossend vermogen en aan gebrek aan legitimiteit.

    Ten tijde van de val van de Berlijnse Muur publiceerde de Amerikaanse politicoloog-filosoof Francis Fukuyama zijn veel geciteerde essay ‘The end of history, waarin hij voorspelde dat mondiaal de staatsvorm in alle naties zou convergeren naar de liberale democratie. Nu, 25 jaar later, lijkt deze profetie achterhaald en is het de vraag  of de zo optimistisch voorspelde liberale democratie niet het einde van zijn houdbaarheidsperiode benadert.

    Kentering democratisch elan

    Een belangrijke overweging van Francis Fukuyama om rond 1990 de liberale democratie als ‘end point of mankind’s ideological evolution’ te zien was de val van het communisme en daarmee van de ‘Berlijnse muur’.  Ook de verdubbeling van het aantal liberale democratieën in de wereld van 30 naar 60 in de periode 1975-1990 ondersteunde Fukyama in zijn hoopvolle veronderstelling. De ontwikkelingen in de eerste jaren van deze eeuw laten een duidelijke kentering zien van het democratische elan. De gezamenlijke  pogingen van een Westerse kongsi om Irak te converteren in een liberale democratie zijn jammerlijk mislukt. Elf jaar na de inval is democratie verder weg dan ooit en woedt er een onbeheersbare sektarische strijd.

    De in december 2010 ontketende en luidkeels bejubelde Arabische Lente heeft, afgezien van Tunesië, nergens tot liberale democratie geleid. Integendeel, Syrië wordt gesloopt door een niets en niemand ontziende burgeroorlog, met tot dusverre meer dan 100 duizend slachtoffers en miljoenen vluchtelingen. Ook het Egypte van nu met president Abdul Fatah Al-Sisi onderscheidt zich in democratische zin niet van het Egypte van Mubarak. En Rusland is in onze Westerse ogen een stuk minder democratisch dan tijdens de eerste jaren onder Jeltsin. Democratie lijkt niet af te dwingen.

    De scepsis van de bevolking ten aanzien van de eigen democratie groeit

    Deze ontwikkeling is betreurenswaardig. Tegelijkertijd zijn er redenen om de Westerse democratieën grondig tegen het licht te houden. Deze minst slechte van alle staatsvormen verliest aan probleemoplossende vermogen en aan legitimiteit. Dat alles tezamen leidt tot een groeiende scepsis van de bevolking in ogenschijnlijk democratische landen.

    Wereldproblemen niet democratisch op te lossen

    De vraag dringt zich op of sommige wereldomvattende problemen nog zijn op te lossen met al dan niet directe vormen van medezeggenschap van het volk. We zullen het binnen de bestaande Europese regels en besluitvormingsprocedures vermoedelijk niet eens worden over het gemeenschappelijke energiebeleid en evenmin over het noodzakelijke pakket CO2-maatregelen. Te ingewikkeld, te veel verschillende belangen, te veel politici die zich laten leiden door de volgende verkiezingen en aan het eind van de dag geen instantie die de knoop doorhakt.

    Natuurlijk, op monetair terrein is de ECB de uitzondering. Maar zijn we bereid een Europese Energie Autoriteit met dezelfde bevoegdheden uit te rusten als de ECB? In de Verenigde Staten zijn de lobbyisten, die het vrije wapenbezit  zeker willen stellen of de spelregels op Wall Street zo soepel mogelijk willen houden, sterker dan de parlementaire democratie. Met veel geld worden de parlementsleden ingepakt. De democratie lost deze misstanden niet op.

    Economische groei bedreigt democratie

    De economische groei in de Westerse samenleving is vooral gebaseerd op een kapitalistisch model. Innovativiteit en creativiteit worden beloond. Dat deze competenties slechts zijn voorbehouden aan een kleine minderheid zal leiden tot een onevenwichtige verdeling van de groei van inkomen en  vermogen  over de bevolking. De ongelijkheid neemt alleen maar toe.

    De middenklasse als belangrijkste drager van de democratie zal slinken

    Deze trend is heel manifest in de VS waar in 1974 de rijkste een procent van de families 9 procent van het BBP verdiende en dertig jaar later dit percentage bijna verdrievoudigde. De middenklasse als belangrijkste drager van de democratie zal slinken. Een verdergaande digitalisering en robotisering van de samenleving zal bijdragen tot een verdergaande afname van de middenklasse. De afvalophaler blijft nodig evenals de innovatieve ondernemer, maar de goede dienstverlenende bankmedewerker met een MBO opleiding heeft geen plaats meer. De aangekondigde ontslagrondes in de bancaire sector maken dit pijnlijk duidelijk. Maar in de bouwsector en de energiewereld is of wordt het niet anders. Ook de veelgeprezen globalisering leidt mogelijk tot BBP groei op nationale basis maar levert zeker geen bijdrage aan een meer rechtvaardige welvaartsverdeling op individuele basis.

    Westerse wereld heeft geen voorbeeldfunctie

    Nu 25 jaar na zijn optimistische profetie heeft zelfs bij Francis Fukuyama  het aanvankelijke optimisme plaatsgemaakt voor scepsis. In zijn recente essay ‘America in Decay’ in het maandblad Foreign Affairs uit hij diepe twijfels aan het functioneren van de liberale democratie in de Verenigde Staten. Elites en dynastieën  - Bush, Kennedy, Clinton - gaan de Amerikaanse maatschappij domineren. In de woorden van Fukuyama: ‘Elites speak the language of liberty, but are perfectly happy to settle for privelege.'

    Nationale elites en belangengroepen ondermijnen de liberale democratie

    Ook belangengroepen ondermijnen de liberale democratie.  Na de geweldsuitbarsting in december 2012 in Newtown, waar een twintigjarige man in een lagere school 26 kinderen doodschoot, herleefde bij 90 procent van de Amerikanen de wens om het wapenbezit aan banden te leggen. Een wens, die president Barack Obama aanvankelijk volledig deelde. De wapenlobby – onder meer de National Rifle Association – verzette zich hier heftig tegen, met als resultaat een uitblijven van besluitvorming over inperking van het wapenbezit.

    Ook in Europa zijn de nationale liberale democratieën aan erosie onderhevig. We noemden Rusland al, maar binnen de EU kan men ongewenste tendensen waarnemen in Hongarije, naast het al gesignaleerde onvermogen van de Europese instellingen grote problemen aan te pakken. Het westen is allesbehalve een voorbeeld voor de landen waarheen wij onze visie op de staatsinrichting graag zouden exporteren.

    Het functioneren van het politieke of electorale stelsel wordt niet alleen bepaald door de spelregels, maar door de omgeving waarin dit stelsel geacht wordt te werken en de wijze waarop politici ermee omgaan. Onze huidige democratie wordt meer en meer een illusie voor burgers, die denken invloed te kunnen hebben op het beleid van de regering en tegelijkertijd een voedingsbodem voor populisme met goede antennes voor wat leeft in de samenleving.

    cartoons-text_00239754


    Auteurs:

    • Rens Knegt, voormalig directeur bij Eneco en Netbeheer Nederland

    • Rochus van der Weg, voormalig executive search partner bij Amrop International

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Rochus van der Weg

    Rochus van der Weg heeft systeemtheorie gestudeerd in Groningen en in Toulouse en is vervolgens 20 jaar werkzaam geweest bij...

    Volg Rochus van der Weg
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren