De economische religie

Gaat het echt beter met ons wanneer de economie groeit? Lees meer

'De economie groeit, dus het gaat goed met Nederland.' Dit soort uitspraken hoor je vast wel eens voorbij komen. Maar klopt dat wel? Waar praten we nu eigenlijk over als we het over de economie hebben?

Economie is een sociale wetenschap – het gaat over mensen en hun interactie. In veel economische discussies is deze menselijke factor alleen ver te zoeken en wordt er vooral gegoocheld met cijfertjes. Economie wordt zo een onnavolgbaar onderwerp voor iedereen die niet van wiskunde houdt; en daar lijdt het maatschappelijk debat onder. Economische argumenten worden regelmatig op dogmatische wijze ingezet om politieke besluiten te legitimeren – zonder aandacht te schenken aan de sociale implicaties. De economische leer vormt zo de perfecte sluier voor machtsmisbruik.

Het geloof in 'economische groei' heeft daarmee veel weg van een religie: in de veronderstelling dat het goed voor ons is – maar zonder echt te begrijpen waarom – lopen we als makke lammetjes achter de predikers van de economische waarheid aan. In het dossier 'De economische religie' ontkrachten we economische mythes en belichten we het maatschappelijke aspect achter de cijfertjes.

42 Artikelen

We zijn toe aan een nieuwe kijk op economische groei

2 Connecties

Relaties

Groei

Werkvelden

Economie
29 Bijdragen

Na crisis komt groei, was het idee. Maar de hoogconjunctuur kwam niet. Hoe erg is dat? Misschien komen de gouden tijden helemaal niet terug en moeten we naar alternatieven uitzien. Groei zit meer in onze hoofden dan in de economie, merkt gastauteur Addie Schulte.

Het zijn niet de minsten die het einde van de groei voorzien. Larry Summers, minister van Financiën onder Bill Clinton en voormalig economisch adviseur van Barack Obama, beschrijft een ‘eeuwigdurende stagnatie’ (secular stagnation) met lage groei, lage vraag en lage rentes. Meer geld in de economie pompen heeft steeds minder effect.

De Amerikaanse econoom Robert Gordon sombert al langer over de groei en heeft zijn stellingen uitvoerig uiteengezet in zijn boek The rise and fall of American growth. Technologische innovaties zijn lang niet meer zo invloedrijk als in het verleden. De uitvinding van de tractor was belangrijker dan die van de smartphone. Maar ook demografie, globalisering, ongelijkheid, het achterblijven van prestaties in het onderwijs en de schulden van overheden en particulieren vormen ‘tegenwind’ voor de Amerikaanse groei.

Voor Europa en Nederland zijn de cijfers en trends niet gunstiger.

Mantra van groei

'Er mist perspectief als er elk jaar een bericht komt dat de groei tegenvalt. Er zijn veel verliezers'

Maar economische groei is het mantra van veel economen en politici. Uitgedrukt in het Bruto Binnenlands Product is het verweven met vele manieren waarop tegen de economie wordt aangekeken: van de beoordeling van verkiezingsprogramma’s door het Centraal Planbureau tot de in Europees verband aanvaardbaar geachte overheidsschulden. 'Dit systeem is afhankelijk van economische groei,' zegt Hans Stegeman, hoofd speciale projecten van de Rabobank. En als die minder wordt, zullen velen dat merken: jongeren krijgen niet de inkomensgroei waar ze op hopen, de financiering van de overheidsuitgaven wordt lastiger, schulden wegen zwaarder. Daarbij komt een psychologisch effect, omdat groei de maatstaf voor vooruitgang is. 'Er mist perspectief als elk jaar een bericht komt dat de groei tegenvalt. Er zijn veel verliezers.'

Politiek filosoof Rutger Claassen, die veel over economie schreef,  ziet die consequentie ook: 'De strijd om een gelijkblijvende koek zal harder zijn dan om een groeiende koek. De vraag wie krijgt wat, bestendigt het materiële denken.' Ongelijkheid maakt het nog lastiger. 'Volgens veel economen is een zekere mate van ongelijke verdeling nodig om aan te zetten tot productiviteit. Maar de vraag is of de huidige ongelijkheid niet een belemmering is voor stijging van de productiviteit,' zegt Claassen.

Econoom Martijn van der Linden, die aan de TU Delft de aard van geld onderzoekt, zegt: 'Voor grote groepen is gebrek aan economische groei rampzalig. Door de crisis worden mensen ontslagen, die dan een groot deel van hun koopkracht verliezen.' Zo worden ook de nadelen van verminderde economische expansie ongelijk verdeeld.  

Geen toverdrank

Innovatie en technologische vernieuwing zullen geen  toverdrank voor de groei zijn, verwacht Stegeman. Neem het internet- en mobiel bankieren. De kosten voor de bank worden lager, de gemiddelde klant heeft meer gebruiksgemak tegen lagere kosten, maar deze vernieuwing is geen werkelijke bijdrage aan economische groei en levert geen banen op. Integendeel. Dienstverlening die niets kost is geen economische groei.

In industrie en landbouw kan robotisering wel tot verdere verhoging van de productie leiden, verwacht Van der Linden. In de omvangrijke dienstensector zal dat veel minder zijn. In het onderwijs en de zorg is het lastig de productiviteit van werknemers te vergroten, zonder de kwaliteit van ‘het product’ aan te tasten. En dat geldt ook voor de banken. 'Ik heb bij ING gewerkt. Als ik productiever had moeten worden, had ik meer hypotheken moeten verkopen, dus meer schulden moeten creëren. Is dat zo wenselijk?'

Stegeman ziet dat anders. 'De productie kan ook gelijk blijven met minder mensen, dus meer schulden maken is niet nodig. En door automatisering kunnen slimme mensen elders aan de slag.'

Post-materialisme

De lage groei heeft al politieke gevolgen, zeggen meerdere analisten. 'Als de levensstandaard van de middenklasse zou toenemen zoals we gewend waren, zou de politiek in ontwikkelde landen waarschijnlijk minder knorrig en disfunctioneel zijn,' schreef Summers. Geopolitiek analist en schrijver Robert Kaplan wees tijdens een bijeenkomst in De Balie in Amsterdam deze maand op de politieke gevolgen voor Europese landen. 'Lage groei plus de komst van vele vluchtelingen voedt het populisme.' Met de opmars van Donald Trump in de VS en een bonte schakering aan anti-establishmentpartijen in Europa, is dat fenomeen trans-Atlantisch en pan-Europees.

Maar niet iedereen vindt een einde aan uitbundige groei slecht nieuws. Die ontwikkeling kan wind in de zeilen zijn voor de post-materialistische stroming, die vanaf de jaren zeventig met weinig succes pleit voor een andere visie op de economie. Die stroming stelt dat de groei tegen de ecologische grenzen aanloopt. Maar de dip van de jaren zeventig bleek tijdelijk. 'Nu groei niet meer haalbaar is, wordt het misschien een ander verhaal,' zegt Claassen. 'Er zal meer strijd zijn tussen de mensen die terug willen naar hogere groei en de mensen die zeggen dat we moeten ophouden dat te beloven.' 

Zijn keus is duidelijk: 'Ik denk dat we geen andere keuze hebben dan een post-materialistische benadering. Dat is misschien wel het verkeerde woord, want we leven in de rijkste druppel die de mensheid ooit gekend heeft. Als we dit houden, spreken we echt niet over een pover leven. We zullen eraan moeten wennen dat onze kinderen het in materieel opzicht even goed hebben.'

'Economic Possibilities for our Grandchildren'

Als steeds minder mensen nodig zijn om spullen te produceren, is het ook tijd om anders over werk te gaan denken, zeggen Claassen en Van der Linden. Ze wijzen allebei op het essay Economic Possibilities for our Grandchildren van John Maynard Keynes, die in 1930 vooruitblikte naar een toekomst waarin de mens ‘het economisch probleem’ heeft opgelost, niet meer voor zijn levensonderhoud hoeft te vrezen en veel meer vrije tijd heeft. Hij schatte in dat dat honderd jaar zou duren. Van der Linden laat zich ook inspireren door filosoof Bertrand Russell in 1932 het vooruitzicht van de vier-urige werkdag schetste en de lof van de ‘werkeloosheid’ zong.  


Dr. Rutger Claassen, politiek filosoof

"We zullen eraan moeten wennen dat onze kinderen het in materieel opzicht even goed hebben"

Stegeman gaat meer uit van de realiteit van de lage groeicijfers en het vooruitzicht dat daar geen verandering in komt. Daarom, en vanwege de eisen die bijvoorbeeld klimaatverandering stelt, is het tijd voor een ander verhaal. Maar een levensvatbaar, enthousiasmerend alternatief voor het kernachtige en krachtige begrip ‘economische groei’ ziet hij nog niet. Zelf lanceerde hij ‘circulaire stagnatie’.  Hij omschrijft dat als: ‘een economisch model dat binnen de grenzen van de aarde opereert, waarbij spullen zo efficiënt mogelijk worden benut, waarbij veel dynamiek is, maar waarbij ook de economische groei afgemeten aan het bbp niet of nauwelijks aanwezig is.’ Toch is het stagnatie — een negatief begrip.

Nieuw begrip

Ook de Tweede Kamer speurt naar een ander begrip van welvaart, waarin zaken als milieu, onderwijs en veiligheid een plaats kunnen krijgen. Een commissie onder leiding van Rik Grashof (GroenLinks) zal volgens de planning voor de zomer haar rapport presenteren.

Stegeman is sceptisch of dat veel zal veranderen, Van der Linden heeft er iets meer vertrouwen in omdat hij verwacht dat op politiek niveau de nadelen van het bbp als de belangrijkste graadmeter van de economie worden geschetst.

Moet eerst het systeem worden veranderd of het begrip van welvaart?

Maar moet eerst het systeem worden veranderd of moet eerst het begrip van welvaart worden veranderd? ‘Pas met een systeem dat niet meer afhankelijk is van groei, kan je ook bbp gerust in het bakje met afgehandelde zaken leggen,’ schreef politiek econoom Daniël Mügge in een column.

Stegeman ziet het ook niet zo snel gebeuren: 'Er komt pas iets dat net zo dominant is als het begrip groei, als het kan worden gebruikt om ontwikkelingen te voorspellen en kan helpen om te zeggen dat de economie zich zo of zo zal ontwikkelen.' Indicatoren die aangeven dat het milieu er vorig jaar beter aan toe was of dat minder ouderen eenzaam waren, zijn niet overtuigend genoeg.

Nog 14 jaar

In de discussie over groei dreigt een vicieuze cirkel. Forse economische groei hoort mogelijk tot het verleden, maar het huidige systeem is er afhankelijk van. Het uitblijven van die groei leidt tot frustratie, maar niet tot fundamentele aanpassingen. De hoop blijft dat de dip op een gegeven moment voorbij is, en de recepten voor het aanjagen van de economie blijven vooralsnog hetzelfde.

Het idee van groei kan blijven bestaan, terwijl de werkelijke groei verdwenen is. Hoe lang dat vol te houden is, valt te bezien.

Volgens kritische geesten is groei niet meer de manier om welvaart te verhogen in ontwikkelde economieën

Volgens kritische geesten is groei niet meer de manier om welvaart te verhogen in ontwikkelde economieën. Die critici bevinden zich niet meer alleen in de marges. Maar hun ‘frames’ zijn niet krachtig genoeg om op te boksen tegen dat kernachtige percentage waarin toename of krimp van het BBP wordt weergegeven.

De belofte van de bevrediging van materiële behoeftes is simpel en past misschien wel heel goed bij de menselijke aard. De post-materialistische samenleving is een optimistische gedachte in sombere tijden, maar niet per se een met overtuigingskracht voor grote groepen.

Volgens Keynes zou het economische probleem in 2030 opgelost kunnen zijn. Nog maar 14 jaar te gaan!