© Matthias Leuhof

De EU-bankenwaakhond die zelf bankenlobbyist werd

Adam Farkas is sinds 1 februari de baas van AFME, de belangrijkste lobbyclub van de financiële sector in Brussel. Een dag eerder was hij nog directeur van de Europese Bankenautoriteit. De betrokken instanties verzekeren dat Farkas zijn voorkennis en adresboekje niet zal misbruiken om de banken te helpen, maar wat zijn die beloftes waard?

Dit stuk in 1 minuut
  • Met enige regelmaat gaan EU-functionarissen door de draaideur en verruilen ze het publieke belang voor een privaat belang. Het meest recente voorbeeld: Adam Farkas, de baas van Europa’s bankentoezichthouder, werd lobbyist voor de financiële sector.
  • Het Europees Parlement sprak schande van de overstap en riep de Brusselse bubbel op om Farkas twee jaar in de ban te doen. Uit onderzoek van Follow the Money blijkt echter dat er nauwelijks concrete maatregelen worden genomen om te controleren of Farkas zijn verleden als insider niet zal misbruiken.
  • De zaak doet denken aan José Manuel Barroso, de voormalige voorzitter van de Europese Commissie die overstapte naar Goldman Sachs. Zijn belofte om zijn opvolgers niet te belobbyen bleek weinig waard.
Lees verder

Mijn boek ‘Het lijkt Washington wel: Hoe lobbyisten Brussel in hun greep hebben’ verschijnt deze week bij uitgeverij Volt. Dit artikel is een geactualiseerde en bewerkte voorpublicatie van een hoofdstuk uit het boek.

Op vrijdag je laatste dag beleven als hoofd van de Europese bankenwaakhond, en na het weekend aan de slag gaan als de directeur van dé lobbyclub van de financiële sector. Het klinkt als een karikatuur, maar dit is precies wat de Hongaar Adam Farkas begin dit jaar deed.

Op 31 januari sloot Farkas de week af als uitvoerend directeur van de Europese Bankenautoriteit (EBA); op maandag 3 februari meldde hij zich voor zijn eerste werkdag bij de Association for Financial Markets in Europe (AFME), volgens het Corporate Europe Observatory (CEO) ‘misschien wel de machtigste lobbygroep in Brussel’. ABN AMRO, ING en Rabobank zijn lid, net als Bank of America, Merrill Lynch, BNP Paribas, Goldman Sachs, HSBC en J.P. Morgan Chase. Naar eigen zeggen besteedt AFME bijna vijf miljoen euro per jaar aan haar lobbywerkzaamheden in de Europese hoofdstad.

Het gebeurt wel vaker dat beleidsmedewerkers van de Europese Commissie of leidinggevenden van EU-agentschappen overstappen naar een baan bij een lobbybureau. Zo bleek in 2018 uit een rapport van CEO dat van vijf topambtenaren die tussen 2008 en 2017 bij het directoraat-generaal voor Financiële Stabiliteit, Financiële Diensten en de Kapitaalmarktenunie (DG FISMA) werkten, er vier aan de slag waren gegaan in de financiële sector of voor lobbyadviesbureaus wier klanten in die sector zaten.

Ook de Britse Eurocommissaris Jonathan Hill, die tot juni 2016 verantwoordelijk was voor de financiële sector, is na zijn vertrek voor bedrijven in diezelfde financiële sector gaan werken. De omgekeerde route bewandelen kan ook: zo was EBA-man Farkas voor zijn aantreden bij de EBA in 2011 werkzaam in de financiële sector.

Een dergelijke carrièreswitch hoeft niet altijd dubieus te zijn, maar kan soms wel degelijk (de schijn van) belangenverstrengeling veroorzaken. Als een ambtenaar immers al weet dat hij of zij naar het bedrijfsleven gaat overstappen, zou het dan niet handig zijn om nog even intern te pleiten voor een verandering in de regels, ten bate van de toekomstige werkgever? En waarom zouden voormalig EU-werknemers hun ambtelijke contacten niet gebruiken om een privaat belang te bevorderen?

Verbieden was geen optie

Farkas’ transfer naar AFME in februari kwam niet uit de lucht vallen. Al op 17 september 2019 kondigde AFME aan dat de Hongaar de nieuwe baas van de lobbygroep zou worden. Vijf dagen eerder had Farkas toestemming voor zijn overstap gekregen van de raad van toezichthouders van de EBA, zij het onder een aantal voorwaarden die belangenverstrengeling moesten voorkomen.

Die raad van toezichthouders bestaat uit afgevaardigden van centrale banken uit de lidstaten. Maarten Gelderman, de afgevaardigde vanuit De Nederlandsche Bank (DNB), licht het besluit toe: ‘De optie om Farkas’ overstap naar AFME te verbieden, werd vrij snel uitgesloten als niet aan de orde. Zijn termijn zou sowieso over een jaar verlopen, dus dat hij op zoek ging naar ander werk, was begrijpelijk.’

‘We waren ons terdege ervan bewust dat hier kritiek op zou komen,’ zegt Gelderman, ‘vandaar de voorwaarden.’ Zo moest Farkas beloven dat hij de leden van AFME geen advies zou geven over vertrouwelijke zaken waar hij als EBA-chef mee te maken had gehad. En hij mocht de rest van zijn termijn bij de EBA niet meer aanwezig zijn bij bijeenkomsten waar beleid en toezicht werd besproken. Van 1 november 2019 tot zijn laatste werkdag als EBA-chef op 31 januari 2020 mocht Farkas helemaal niet meer op kantoor komen. Tot slot moest hij beloven twee jaar lang geen EBA-medewerkers te belobbyen.

‘Idealiter hadden we Farkas direct de toegang tot het EBA-kantoor ontzegd, maar er was een complicerende factor,’ vertelt Gelderman. ‘EBA zat vanwege de Brexit middenin een verhuizing van Londen naar Parijs. We hadden Farkas keihard nodig om operationele zaken in goede banen te leiden, maar hebben hem wel onmiddellijk van beleidsdossiers afgehaald en de toegang tot beleidsbepalende vergaderingen ontzegd.’

Gelderman kan zich niet meer herinneren of de raad van toezichthouders over het Farkasbesluit heeft gestemd. ‘Dat illustreert wel dat ik achter de beslissing stond. Ik herinner me wel dat vrijwel iedereen het met het voorstel eens was en als er overduidelijk consensus is, wordt er niet gestemd. Dit is bij de meeste besluiten in de raad van toezichthouders het geval.’

Is Farkas nu persona non grata in Brussel? Daar lijkt het niet op

De kritiek die Gelderman en zijn collega’s verwachtten, kwam er zeker. Op 12 december 2019 keurden de 42 aanwezige Europarlementariërs van de commissie economische en monetaire zaken (ECON) van het Europees Parlement de overstap unaniem af. De EBA had Farkas volgens de Europarlementariërs geen toestemming voor de overstap mogen geven: de bankenwaakhond kon immers niet afdwingen dat Farkas zich aan de voorwaarden zou houden.

De plenaire vergadering van het Europees Parlement nam de kritiek over in een resolutie die op 16 januari 2020 met handopsteken werd aangenomen. ‘De EU heeft sterke waarborgen tegen draaideuren en de perverse prikkels die daaruit voortvloeien,’ zei PvdA’er Paul Tang voorafgaand aan die stemming. ‘Zonder toepassing en handhaving worden regels echter papieren tijgers.’ 

Nauwelijks te controleren

Het Parlement vroeg de EBA het besluit te herzien, maar de resolutie deed de EBA niet van gedachten veranderen: een woordvoerder van AFME laat weten dat Farkas op maandag 3 februari zoals gepland op kantoor is verschenen.

Met die mogelijkheid had het Europees Parlement ook al rekening gehouden. Mocht Farkas toch zijn baan bij AFME beginnen, zeiden de Europarlementariërs in de resolutie, dan zou hij twee jaar lang geen lobbytoegangspas voor het Parlement mogen krijgen. Ook zouden de EU-instellingen hem in diezelfde periode moeten weigeren te ontmoeten.

Is Farkas dan nu persona non grata in Brussel? Daar lijkt het niet op. Uit navraag van Follow the Money blijkt dat er nauwelijks plannen zijn om te controleren of Farkas de komende twee jaar toch lobbyafspraken maakt. Sancties zijn er evenmin.

Hoe gaat Brussel om met Farkas?

Follow the Money heeft alle politieke fracties in het Europees Parlement, de Europese Commissie en de Raad van de EU gevraagd welke actie ze hebben ondernomen naar aanleiding van de resolutie.

De Europese Commissie wilde geen commentaar geven. AFME is er evenwel geen onbekende: in de jaren dat Jean-Claude Juncker voorzitter was (2014-2019) kwamen AFME-lobbyisten in totaal veertig keer op bezoek.

Een woordvoerder van de Raad van de EU verwees door naar het Kroatische voorzitterschap van de Raad. Die zegt dat het voorzitterschap ‘niet bevoegd [is] om lidstaten voor te schrijven wie ze wel of niet ontmoeten.’ De Kroatische woordvoerder benadrukt dat de Kroatische EU-vertegenwoordiger en haar plaatsvervanger alleen lobbyisten ontmoeten die in het Europese lobbyregister staan. Dat sluit een ontmoeting met Farkas echter niet uit: AFME staat al bijna tien jaar in het register.

Is Farkas welkom op de Nederlandse permanente vertegenwoordiging (PV), of volgt Nederland de suggestie van het Parlement om hem twee jaar lang niet te ontvangen? ‘Die vraag is nu niet met een ja of nee te beantwoorden,’ zegt een woordvoerder. ‘Als deze situatie zich aandient gaat het er echt om wat de vraag precies is.’ Volgens gegevens die het CEO opvroeg, heeft AFME zeker één keer —  op 26 juni 2017 — een lobbybezoek gebracht aan de Nederlandse PV.

Zelfs de politieke fracties in het Europees Parlement nemen nauwelijks maatregelen om te controleren of Europarlementariërs zich houden aan het advies om Farkas twee jaar lang buiten de deur te houden. De meeste Europarlementariërs hoeven überhaupt niet bij te houden welke lobbyisten ze spreken, dus het zou sowieso moeilijk controleerbaar zijn.

Een woordvoerder van de grootste fractie, de centrumrechtse Europese Volkspartij (EVP, met als Nederlandse leden CDA, ChristenUnie en 50PLUS), laat weten dat de partij haar leden niet zal controleren. ‘De EVP-fractie heeft voor die resolutie gestemd en wij verwachten van de EVP-leden dat zij dienovereenkomstig handelen. De resolutie is meer een aanbeveling dan een verbod.’ De conservatieve fractie Europese Conservatieven en Hervormers (ECH; uit Nederland zijn SGP en Forum voor Democratie lid) laat weten dat de fractie ‘activiteiten van individuele leden niet begrenst’. Namens de uiterst linkse fractie GUE/NGL (met PvdD als Nederlands lid) zegt Europarlementariër José Gusmão dat het niet nodig is om fractiegenoten eraan te herinneren Farkas niet te ontvangen: ‘Het bestrijden van draaideurintriges zit in ons DNA,’ zegt hij.

Een woordvoerder van de liberale groep Renew Europe (Nederlandse leden: D66 en VVD) laat weten dat het fractiesecretariaat alle liberale leden zal informeren en vervolgens ook de excommunicatie zal handhaven.

Het Europees Parlement kan niet bevestigen of ontkennen dat Farkas een toegangspas heeft aangevraagd. ‘We kunnen geen commentaar geven over individuen,’ aldus een woordvoerder. PvdA’er Tang heeft de parlementsvoorzitter op 14 februari een brief gestuurd waarin hij hem verzoekt om de accreditatiedienst te instrueren Farkas geen badge toe te kennen tot februari 2022, mocht hij die aanvragen.

Lees verder Inklappen

Op 5 maart stuurde de EBA een officiële reactie op de resolutie van het Parlement. Daarin staat dat de EBA elke zes maanden zal vragen of Farkas zich nog steeds aan de voorwaarden houdt. Tegelijk benadrukte de bankenwaakhond dat de ‘primaire verantwoordelijkheid’ voor de naleving bij Farkas ligt.

Ook de man die Farkas wilde opvolgen, kandidaat-EBA-chef Gerry Cross, erkende onlangs dat de EBA niet veel kan doen als Farkas de afspraken schendt. Volgens Gelderman van DNB staat de EBA echter niet volkomen machteloos: ‘Je kunt inderdaad niet alles monitoren, maar als een EBA-medewerker de komende twee jaar door Farkas wordt benaderd, moet hij dat melden aan de compliance-afdeling. In het uiterste geval kunnen Farkas’ pensioensrechten worden ingetrokken.’

Volgens lobbywaakhond CEO is de naleving van de voorwaarden niet alleen moeilijk te controleren, de nieuwe directeur van AFME kán zich niet eens aan de voorwaarden houden. Immers: het onderhouden van contacten met beleidsmakers was juist een van de belangrijkste taken van zijn voorganger Simon Lewis. Als Farkas niet met EU-functionarissen kan praten, wat gaat hij als hoofd van een financiële lobbyclub dan doen?

AFME zelf belooft dat het zich zal houden aan de voorwaarden die de EBA aan Farkas’ transfer heeft gesteld. De lobbygroep heeft naar eigen zeggen ‘geen plannen’ om een toegangspas voor het Europees Parlement voor Farkas aan te vragen en zegt dat Farkas ‘geen contact [zal] zoeken met Europarlementariërs die publiekelijk hebben geweigerd hem te ontmoeten.’ De lobbyclub heeft daarnaast ‘een aantal interne regelingen getroffen’ om ervoor te zorgen dat de voorwaarden van de EBA worden nageleefd en ‘om belangenconflicten te voorkomen’.

Barroso en Goldman Sachs

Maar wat zijn zulke beloftes waard? Oud-voorzitter van de Europese Commissie (2004-2014) José Manuel Barroso deed zulke beloftes immers ook toen hij in 2016 aan de slag ging bij zakenbank Goldman Sachs.

Die nieuwe stap in Barroso’s carrière werd hevig bekritiseerd, onder meer vanwege de dubieuze rol van Goldman Sachs in de Griekse schuldencrisis: de zakenbank was één van de partijen die de Griekse regering had geadviseerd hoe ze haar enorme schuldenlast kon verbergen.

 ‘Ik ben niet aangenomen om namens Goldman Sachs te lobbyen, en dat ben ik ook niet van plan’

De timing van Barroso was ook beroerd: de aankondiging van zijn nieuwe functie kwam minder dan een maand nadat de Britse bevolking in een referendum had gestemd om de Europese Unie te verlaten — een traumatische gebeurtenis in de Brusselse bubbel. De beeldvorming was niet gunstig: daar ging weer een voormalig EU-official voor het grote geld. 

Onder druk van de ophef stelde de Commissie een onderzoek in door een zogenaamd ‘ethisch ad-hoccomité’. Het onderzoek ging vooral om de vraag of Barroso’s nieuwe betrekking een schending betekende van artikel 245 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie: daarin staat dat Commissieleden bij het aanvaarden van hun ambt moeten beloven ‘eerlijkheid en kiesheid te betrachten in het aanvaarden van bepaalde functies of voordelen na afloop van die ambtsperiode’.

In oktober 2016 concludeerde het comité dat er geen regels waren geschonden, onder meer omdat Barroso in een brief aan zijn opvolger Jean-Claude Juncker had benadrukt dat hij de Commissie niet zou lobbyen namens Goldman Sachs: ‘Ik ben niet aangenomen om namens Goldman Sachs te lobbyen, en dat ben ik ook niet van plan.’

Er gingen dan ook belletjes rinkelen bij het Corporate Europe Observatory toen de dagelijkse nieuwsbrief van nieuwswebsite Politicomeldde dat Barroso op 25 oktober 2017 met Jyrki Katainen ‘gespot’ was in het Brusselse Silken Berlaymont Hotel.

Katainen was destijds een van de vicevoorzitters van de Commissie; hij had onder meer de thema’s Banen, Groei, Investeringen en Concurrentievermogen in zijn portfolio. Na zijn ontmoeting liet Katainen in het register van lobbybijeenkomsten opnemen dat hij een bijeenkomst had gehad met Goldman Sachs, maar niet met wie. Toen een medewerker van CEO dat zag, vroeg ze Katainen of het klopte dat zijn ontmoeting met Barroso was. In een brief bevestigde Katainen dat: ‘Mr Barroso en ik waren de enige deelnemers aan deze bijeenkomst, waarin we voornamelijk handel en defensiezaken bespraken’, schreef hij. Er waren geen notulen van de ontmoeting.

In het Commissieregister werd Barroso expliciet geregistreerd als lobbyist voor Goldman Sachs

Alter-EU, een soort koepelorganisatie van lobbywaakhonden waarbij ook CEO is aangesloten, maakte de brief van Katainen op 20 februari 2018 openbaar. Diezelfde middag zat Katainen in Brussel in het Europees Parlement om een debat te voeren met Europarlementariërs over de circulaire economie. Aangezien ik met mijn persbadge toegang had tot vrijwel het hele parlement, liep ik ongeveer tien minuten voordat het debat zou beginnen de zaal binnen en interviewde hem. Het waren gewoon twee oude vrienden die een biertje gingen drinken, aldus Katainen. Meer was er niet aan de hand: ‘Hij heeft mij niet belobbyd. We hebben het met geen woord over de bank gehad, ik was juist de hele tijd zelf aan het woord. Als iemand aan het lobbyen was, dan was ik het.’ 

Tijdens het gesprek had hij Barroso verteld over de ‘ambitieuze’ plannen van de Europese Commissie op het gebied van handel en defensie. Maar Barroso probeerde hem op geen enkele manier te beïnvloeden, benadrukte Katainen meerdere malen: ‘Ik bevind me niet eens in een positie die interessant kan zijn voor Goldman Sachs.’ De Finse Eurocommissaris vergat daarbij voor het gemak even dat hij verantwoordelijk was voor investeringen en groei. Katainen leek bovendien van mening te zijn dat lobbyen slechts één kant op ging, terwijl eerstehands informatie van een Eurocommissaris natuurlijk grote waarde heeft voor een lobbyist.

Niet iedereen was tevreden met de uitleg van Katainen. De Europese Ombudsman, een onafhankelijke instelling, was op het moment van het Katainen-Barroso-biertje al bezig met een onderzoek naar de gang van zaken omtrent Barroso’s nieuwe baan bij Goldman Sachs. De Ombudsman keek onder meer naar het onderzoek dat de Europese Commissie had laten uitvoeren door het ‘ethisch ad-hoccomité’. Nu bekend was geworden dat Barroso, ondanks zijn belofte niet te lobbyen, met Katainen had afgesproken, veranderde dat de zaak, concludeerde de Ombudsman: de Commissie had het ethisch onderzoek moeten laten heropenen in het licht van die nieuwe feiten.

Volgens de Ombudsman was de bijeenkomst niet puur persoonlijk geweest, aangezien de twee ‘handel- en defensiebeleid’ hadden besproken: ‘Goldman Sachs, de huidige werkgever van de voormalig voorzitter van de Europese Commissie, heeft als zodanig een belang bij de zaken die tijdens deze ontmoeting zijn besproken. Er zijn dus vragen over of de aard van de ontmoeting wel kan worden bestempeld als uitsluitend persoonlijk. Ze heeft er de schijn van in ieder geval deels te vallen onder “lobbyen”’, aldus de Ombudsman. 

Volgens de Europese Ombudsman was er hier sprake van wanbeheer. Omdat de instantie echter geen juridisch bindende macht bezit, is het bij een strenge vermaning gebleven.

Op 24 juni 2019 was Barroso terug in Brussel, ditmaal voor de presentatie van een boek over de geschiedenis van de Europese Commissie. Voorafgaand aan de boekpresentatie had hij een bilaterale afspraak met Juncker. Bij de publieke presentatie werd Barroso geïntroduceerd als voormalig voorzitter van de Europese Commissie. In het Commissieregister werd Barroso daarentegen expliciet geregistreerd als lobbyist voor Goldman Sachs. Wat hij met Juncker besprak, is onbekend.

Afkoelperiode

Indirect heeft Barroso er wel voor gezorgd dat een draaideuroverstap zoals die van hem moeilijker wordt. In zijn tijd was er voor leden van de Europese Commissie een verplichte ‘afkoelperiode’ van achttien maanden. In die anderhalf jaar na het verlaten van de Commissie moesten ex-Eurocommissarissen vragen of een nieuwe baan geen belangenverstrengeling oplevert.

Hoewel Barroso de verplichte afkoelperiode in acht had genomen, was die kennelijk te kort om controverses te voorkomen. Voorzitter van de Europese Commissie Juncker besloot daarom om de afkoelperiode te verlengen naar twee jaar voor ‘gewone’ Eurocommissarissen en drie jaar voor voorzitters.

Ook de ophef omtrent Farkas leidde tot een onderzoek van de Europese Ombudsman, en een discussie over een aanscherping van de regels. De man die hem had willen opvolgen, de Ier Gerry Cross, beloofde althans strengere regels.

‘We moeten leren van de Adam-Farkasaffaire,’ zei hij eind januari in zijn openingstoespraak bij zijn ECON-hoorzitting in het Europees Parlement. Ook stelde Cross dat de EBA onder zijn leiding met Europarlementariërs en de Europese Commissie zou werken ‘om te voorkomen dat zoiets nog een keer gebeurt’.

Maar Cross heeft het Europees Parlement niet kunnen overtuigen. Zijn voordracht werd gesteund door slechts 272 Europarlementariërs; 336 leden wezen zijn kandidatuur af.

Kennelijk waren Cross’ beloftes niet genoeg om zijn verleden te doen vergeten. Gerry Cross was namelijk één van de toezichthouders van de EBA die Farkas’ vertrek naar AFME goedkeurden. ‘Ik had het nu anders gedaan,’ zei hij nog, maar hij erkende dat hij het besluit destijds had gesteund.

Wat waarschijnlijk ook niet mee heeft geholpen: Cross was zelf van 1 juni 2011 tot 2 maart 2015 hoofd van het Brusselkantoor van AFME.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Peter Teffer

Gevolgd door 252 leden

Onderzoekt voor FTM hoe EU-geld in Nederland wordt besteed.

Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Dit artikel zit in het dossier

De #Lobbycratie

Gevolgd door 2196 leden

Leven we in een lobbycratie of is lobbyen een wezenlijk element van een gezonde democratie? Zeker is dat de lobbywereld wordt...

Volg dossier