Leden van het Europees Parlement nemen deel aan een plenaire sessie, donderdag 26 maart 2020.
© EPA / Olivier Hoslet

Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

107 Artikelen

EU-coronafonds: Nederland vist achter het net

Met ongekende snelheid heeft de Europese Unie geld vrijgemaakt om haar lidstaten te helpen bij het bestrijden van de coronacrisis. Maar die snelheid gaat ten koste van een gerichte aanpak. Zo heeft Hongarije slechts een paar honderd besmettingen, maar is het één van de grootste ontvangers. Nederland komt er bekaaid van af. Wel krijgen de vissers financiële compensatie. Hoe zit dat?

Dit stuk in 1 minuut
  • Op voorstel van de Europese Commissie worden de regels van een aantal Europese subsidiepotten zo aangepast dat 37 miljard euro uit de EU-begroting gebruikt mag worden om de kosten van de corona-uitbraak te dekken.
  • Het Europees Parlement en de lidstaten gingen ongekend snel akkoord met het voorstel, maar die snelheid gaat ten koste van een gerichte aanpak.
  • Hoeveel ‘Europees coronageld’ beschikbaar is voor een lidstaat, hangt af van verdeelsleutels uit 2013 en of de bodem van bestaande subsidiepotten niet is bereikt.
  • Nederland kan op slechts 25 miljoen euro rekenen.
Lees verder

Een Noord-Koreaanse uitslag in het Europees Parlement, deze donderdag. Met 683 stemmen voor, vier onthoudingen en slechts één stem tegen ging het Parlement akkoord met een voorstel van de Europese Commissie om 37 miljard euro uit de EU-begroting beschikbaar te stellen voor het bestrijden van de coronacrisis.

Ook een Commissievoorstel om de voorwaarden van het Solidariteitsfonds van de EU te wijzigen werd door het Parlement en de Europese Raad aangenomen. Het natuurrampenfonds kan daarmee ook gebruikt worden om (kandidaat-) lidstaten die coronaschade ondervinden bij te staan.

De besluitvorming ging met een voor EU-begrippen ongekend hoog tempo: de Commissie publiceerde de twee voorstellen twee weken geleden. Ter vergelijking, volgens cijfers van het Europees Parlement duurt de wetgevingsprocedure gemiddeld 18 maanden.

Ook hoogst ongebruikelijk: waar het Parlement meestal een lange lijst amendementen aanneemt, accepteerden de Europarlementariërs dit Commissievoorstel één-op-één — zonder ook maar een letter aan te passen. De Raad van de EU, normaal gesproken ook niet wars van wensenlijsten met aanpassingen, gaf haar vereiste fiat vorige week. Eveneens zonder amendementen.

Het zijn dan ook geen normale tijden. Vincent Ketelaars, directeur van ERAC, een adviesbureau op het gebied van EU-subsidies, schatte vorige week al in dat de coronamaatregelen gemakkelijk door het Parlement zouden komen: ‘Er zal op dit moment geen enkele lidstaat of Europarlementariër in de pers willen komen met een verhaal dat ‘ie in de weg staat van een snelle reactie.’

Europees Parlement stemt per mail

Europarlementariërs stemden donderdag over het zogenaamde Investeringsinitiatief Coronavirusrespons. Omdat veel Europarlementariërs wegens coronamaatregelen thuiszaten, had het Parlement besloten om toe te staan dat leden konden stemmen per e-mail. Ze moesten een stemformulier uitprinten, een handtekening zetten en een scan of foto terugsturen. Een Duitse Europarlementariër van de Piratenpartij was vooraf al kritisch en noemde de stemmethode ‘vatbaar voor manipulatie’. Sommige Europarlementariërs publiceerde op sociale media foto’s van hun stemformulier, inclusief handtekening, wat mogelijk de deur opende voor identiteitsfraude.

Follow the Money vroeg het Europees Parlement welke maatregelen waren getroffen om fraude te voorkomen en of Europarlementariërs advies hadden gekregen over hoe ze op sociale media met hun stemformulier moesten omgaan. Een woordvoerder reageerde kort: ‘Het Bureau [een orgaan van Europarlementariërs dat over interne zaken besluit, red.] heeft besloten om deze tijdelijke methode toe te staan tot eind juli. Wat betreft beveiliging geven we, zoals je weet, nooit commentaar. Wees gerust dat aan alles is gedacht om een veilige stemming te waarborgen.’

Lees verder Inklappen

Schuiven in de begroting

Die snelheid gaat wel ten koste van een gerichte aanpak. Die 37 miljard is namelijk geen ‘nieuw’ geld. De EU past enkel de regels van een aantal bestaande subsidiepotten aan, om er zo voor te zorgen dat het geld uit die potten mag worden gebruikt voor andere doeleinden dan oorspronkelijk gepland was.

Zo kunnen de kosten van mondkapjes en andere medische apparatuur die na 1 februari zijn gemaakt, gedeclareerd worden uit het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) en het Europees Sociaal Fonds (ESF). Het ESF kan daarnaast gebruikt worden om werktijdverkorting te financieren. Het toewijzen van de EU-subsidies uit die fondsen gebeurt op nationaal en regionaal niveau. 

Ook de voorwaarden voor het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij (EFMZV) — onder andere bedoeld om vissers onder de 40 jaar te sponsoren bij de aanschaf van hun eerste vaartuig — worden aangepast. De visserijsubsidies mogen met terugwerkende kracht vanaf 1 februari gebruikt worden om ‘financiële compensatie [te] verlenen aan vissers voor economische verliezen ten gevolge van een volksgezondheidscrisis’.

Waarom krijgen specifiek vissers steun van de EU? Niet omdat ze meer economische schade ondervinden van de corona-uitbraak dan andere beroepsgroepen: de banale reden hiervoor is dat er een EU-fonds ter ondersteuning van vissers is, en dat er nog geld in dat fonds zat dat niet aan projecten was toegekend.

De begrotingsregels van de EU staan het haar niet toe om geld te lenen; de EU kan dus niet meer geld uitgeven dan er binnenkomt. Hoewel de EU-begroting enkele ‘eigen’ inkomstenbronnen heeft, zoals invoerheffingen en boetes, komt ruim driekwart van de begroting van de lidstaten. De regeringsleiders van die lidstaten stellen elke zeven jaar een meerjarenbegroting vast, waarin ze afspreken waar de EU haar geld aan mag uitgeven en wat de verdeelsleutels moeten zijn.

De verdeling van de huidige EU-begroting is zeven jaar geleden, na traditioneel moeizame onderhandelingen, ‘in beton gegoten’ (dixit Ketelaars). Als tijdens die zevenjarige periode geld vrijgemaakt moet worden voor een nieuwe prioriteit, moet de Commissie dat bij andere potjes wegschrapen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in 2017, toen de Commissie een voorstel deed voor een tweejarig Industrieel Ontwikkelingsprogramma voor de Europese Defensie. De benodigde 500 miljoen euro kon alleen worden vrijgemaakt door te korten op andere programma’s, zoals het satellietprogramma Galileo.

‘De flexibiliteit is gewoon niet groot in zo’n EU-begroting’, zegt Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks). ‘De enige manier om nu snel wat geld vrij te spelen, is door te kijken naar de beschikbare potjes. Het is roeien met de riemen die je hebt. Verre van ideaal, maar ik zou oprecht niet weten hoe ik het beter zou moeten doen.’

Europees Solidariteitsfonds

Het Europees Parlement stemde donderdag ook — wederom bijna unaniem — voor verruiming van het Solidariteitsfonds van de EU. Dat fonds werd in 2002 opgericht nadat overstromingen veel economische schade hadden aangericht in centraal-Europa. EU-lidstaten (en landen die onderhandelen over toetreding) die getroffen zijn door een natuurramp kunnen uit dat fonds schade declareren.

De EU-verordening waarin de regels over het fonds staan, wordt nu aangepast. Ook financiële schade als gevolg van een ‘grote volksgezondheidscrisis’ zal voortaan in aanmerking komen voor een declaratie uit het Solidariteitsfonds. Voor 2020 — en dus voor de coronaschade — is nog ongeveer 800 miljoen euro beschikbaar.

Het is echter geen noodfonds dat snel geld kan verdelen onder lidstaten. In 2008 zei de Europese Rekenkamer in een rapport dat er tussen aanvraag en uitbetaling gemiddeld 375 dagen zaten. Vorig jaar publiceerde de Europese Commissie een evaluatie van de jaren 2002-2017 en concludeerde dat het nog altijd ongeveer een jaar duurt voordat wordt uitbetaald. 

Lees verder Inklappen

Er is nog een andere factor in het spel: tijd. De ervaring leert dat wanneer het gaat over de verdeling van de EU-begroting, mooie woorden over Europese solidariteit plaatsmaken voor een gevecht om het eigenbelang. Dat liet ook de EU-top van vorige maand zien: ook na dertig uur overleggen lukte het de lidstaten niet om een akkoord te bereiken over de meerjarenbegroting voor 2021-2027. In het geval van het defensieprogramma uit 2017 duurde het zelfs ruim een jaar voor het Parlement en de Raad overeenstemming bereikten met de Commissie over hoe dat programma eruit moest komen te zien. 

Het is dus niet ondenkbaar dat de drie EU-instellingen een vergelijkbare periode nodig hadden gehad als ze een geheel nieuw coronafonds hadden opgericht. ‘Wat Europa nu doet is binnen de bestaande budgetten maximaal creatief nadenken’, zegt Ketelaars. ‘Dat is ontzettend goed, maar helaas ook het enige wat de Commissie kan.’

Het gevolg van dat creatieve nadenken is wel dat het vrijgemaakte geld niet per se wordt verdeeld onder de lidstaten die economisch het hardst getroffen zijn door de corona-uitbraak, of waar het hoogste aantal besmettingen zijn. Zo blijkt uit een presentatie van de Commissie dat voor Italië via de verschillende EU-fondsen 2,3 miljard euro wordt vrijgemaakt om aan de bestrijding van de corona-uitbraak te besteden. Dat kan het land goed gebruiken, maar tegelijkertijd is er voor Litouwen — waar het aantal besmettingen slechts een fractie is van dat van Italië — bijna 1,5 miljard euro beschikbaar.

Of wat te denken van Hongarije, waar nauwelijks meer besmettingen zijn gemeld dan in Litouwen: volgens de Commissie kan dat land aanspraak maken op 5,6 miljard euro uit de ‘coronapot’.

De reden hiervoor: toen de huidige zevenjarenbegroting in 2013 werd vastgesteld, bevonden de armste regio’s van de EU zich vooral Oost- en Zuid-Europa. Daardoor hadden landen in die regio’s recht op het grootste deel van het Cohesiefonds en het EFRO — en die subsidiepotten zijn in die landen nog niet leeg.

De Europese Commissie zelf erkent in een reactie dat de verdeling van het Investeringsinitiatief Coronavirusrespons ‘misschien niet ideaal’ is, maar dat dat de prijs is van snelheid: ‘Het ontwerp en de lancering van een specifiek en doelgerichter, preciezer instrument zou meer tijd in beslag nemen’, zegt een woordvoerder. ‘Dat zou onder de huidige omstandigheden geen toegevoegde waarde hebben. Gezien de aanzienlijke financieringsbehoeften in alle lidstaten en de snel evoluerende situatie waarin corona-gevallen in alle lidstaten snel toenemen, vertrouwt de Commissie erop dat de middelen in alle lidstaten zeer relevant zullen zijn.’

25 miljoen voor Nederland

Voor Nederland is dat laatste overigens nog maar de vraag. Van de 37 miljard euro die de Commissie bij elkaar heeft gesprokkeld, ontvangt ons land slechts 25 miljoen — krap 0,07 procent van het totale bedrag. Slechts een drietal lidstaten krijgt nog minder: Oostenrijk krijgt 19 miljoen euro, Ierland 3 miljoen, en Luxemburg moet het doen met 2 miljoen.

De reden dat Nederland zo weinig krijgt, is dat de Nederlandse autoriteiten die de subsidies uit de fondsen verdelen vrijwel al het geld uit de huidige begrotingsperiode hebben toegekend. In lidstaten waar wél hoge bedragen beschikbaar zijn, hadden zich voor de corona-uitbraak simpelweg nog niet genoeg geschikte projecten gemeld. Zo laat een woordvoerder van het ministerie van Sociale Zaken, in Nederland verantwoordelijk voor het Europees Sociaal Fonds, weten dat de ‘ESF-middelen bijna geheel zijn toegekend aan projecten’. Volgens een woordvoerder van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), dat de visserijfondsen beheert, zijn er ‘vooralsnog geen wijzigingen voorzien in de reeds gepubliceerde openstellingen.’

‘Dit voorstel gaat niet over extra geld, het gaat puur over de timing van geld,’ zegt Ketelaars. Het geld uit de EU-potjes is grotendeels al toegewezen aan projecten die voor de uitbraak zijn goedgekeurd. Nederlandse ondernemers die al een subsidieaanvraag hebben lopen, zullen dus profiteren van het feit dat ze hun geld eerder krijgen: normaal gesproken zouden ze dat pas ontvangen nadat ze de gemaakte kosten hadden gedeclareerd.

Uiteindelijk is zelfs de 37 miljard euro die voor de hele EU is ingeraamd een relatief klein bedrag

Met andere woorden: het EU-coronainitiatief draagt in Nederland (een beetje) bij aan liquiditeit. Ketelaars: ‘Dat is iets wat nu natuurlijk enorm helpt met de situatie, waarbij allerlei ondernemingen op halve kracht moeten gaan draaien.’

Het bedrag van 25 miljoen voor Nederland ‘is natuurlijk echt heel weinig’, zegt GroenLinks-Europarlementariër Eickhout, zeker wanneer je het vergelijkt met de miljarden die uit Den Haag zijn aangekondigd. ‘Maar ook om even heel eerlijk te zijn, Nederland is ook een van de sterkere economische landen in de EU. Het grotere probleem zit hem bij landen die het al economisch zwaar hebben: die krijgen nog eens deze crisis eroverheen.’

Uiteindelijk is zelfs de 37 miljard euro die voor de hele EU is ingeraamd een relatief klein bedrag, vergeleken met wat nationale overheden beschikbaar stellen om de economische gevolgen van de coronacrisis te verzachten. Ook de uitbreiding van het opkoopprogramma van de Europese Centrale Bank met 750 miljard euro bevindt zich in een andere orde van grootte.

Dat beseft het Europees Parlement ook: leden van de begrotingscommissie van het Parlement stelden vorige week de maatregelen onvoldoende waren. ‘Wij zijn van mening dat de lidstaten in deze situatie bereid moeten zijn om ook nieuwe financiële middelen ter beschikking te stellen om de crisis aan te pakken en de negatieve gevolgen van de COVID-19-pandemie te helpen verminderen,’ aldus de parlementscommissie.

Maar voor nieuw geld zou daarover een akkoord bereikt moeten worden tussen de 27 EU-regeringsleiders — en een deal daarover zal zeker meer dan twee weken duren.

Dossier: Coronacrisis

De maatregelen om de verspreiding van het coronavirus in te dammen zijn ongekend. De uitwerking ervan op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen.

Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. Hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? Welke oplossing dient welke belangen? Die vragen staan de komende weken centraal op Follow the Money.

Wil je niets missen? Volg dit dossier, dan sturen we je een seintje als er een nieuw artikel online staat.

Lees verder Inklappen
Inschrijven
Peter Teffer
Peter Teffer
Onderzoekt voor FTM hoe EU-geld in Nederland wordt besteed.
Gevolgd door 489 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren