Met een jaar vertraging zijn in het Europees Parlement de voorbereidingen begonnen voor een nieuw transparantieregister voor lobbyisten. Ook in politiek Den Haag staat het inzichtelijker maken van lobbywerk op de agenda. Wat kunnen we van beide initiatieven verwachten, en op welke termijn?

    Afgeladen was de vergaderzaal van het Europees Parlement maandag. Op de agenda stond een publiek debat over een verbeterd en verplicht transparantieregister. De nieuwe transparantiemaatregelen moeten duidelijker inzichtelijk maken wie Europees beleid probeert te beïnvloeden. Lobbyisten en beleidsmakers worden verplicht om openbaar te maken met wie ze spreken.

    ‘Sorry, maar er komen veel vragen binnen voor de heer Timmermans.’ De debatleider had aan het eind van de bijeenkomst zichtbaar moeite om netjes de vragen over de sprekers te verdelen. Timmermans is als eerste vice-president van de Europese Commissie verantwoordelijk voor het opstellen van een voorstel voor een transparantieregisteer, maar hoe dat eruit komt te zien is nog onduidelijk. Tot eind deze maand is de consultatiefase geopend. Iedereen kan een visie voor nieuwe maatregelen bij de Commissie indienen. Meer dan 800 bijdragen zijn al binnengekomen. Timmermans kondigde aan dat hij ‘in de herfst’ een voorstel wilt presenteren.

    Eindelijk actie

    Eigenlijk had er vorig jaar al een voorstel moeten liggen, want die belofte had de Commissie gemaakt bij haar aantreden. Jean-Claude Juncker stelde bij zijn benoeming tot voorzitter van de Europese Commissie een lijst met tien prioriteiten op. Onder zijn leiding ging de Commissie werk maken van grote dossiers als het versterken van de economische en monetaire unie, werkgelegenheid, een digitale binnenmarkt en TTIP. Ook het aanpakken van het hardnekkige democratisch tekort binnen de EU werd een topprioriteit. Bovenaan die agenda stond het verplichte transparantieregister, dat nog in het eerste jaar van de Commissie gereed moest zijn.

    Eigenlijk had er vorig jaar al een voorstel moeten liggen

    Zó veel prioriteit kreeg het register dan toch niet. Dit voorjaar is pas de eerste formele ronde gestart om tot een voorstel te komen, en de bijeenkomst van maandag vormde onderdeel van deze consultatiefase. Veel ngo’s die zich inzetten voor meer transparantie waren erbij aanwezig. Zij uitten de bekende, maar belangrijke problemen van het huidige transparantiebeleid.

    Veredelde kaartenbak

    Het huidige register kent allerlei gebreken, die vooral voortvloeien uit het vrijwillige karakter ervan. Wie zich niet registreert als lobbyist of lobbyende partij, krijgt nu geen toegang tot de gebouwen van de Commissie en het Europees Parlement. Die regel is makkelijk te omzeilen, want afspraken kunnen ook buiten deze gebouwen gemaakt worden. Daarnaast zetten veel organisaties advocaten in als lobbyist. Zij zijn door hun vertrouwensrelatie met de klant niet gebonden aan de regels. Daarnaast zijn de vrijwillig verstrekte gegevens over het aantal lobbyisten of lobbybudget vaak incompleet of overduidelijk incorrect. Een Commissie-ambtenaar gaf toe dat er nauwelijks budget is om die gegevens goed te controleren.

    Ngo’s somden dan ook vooral op wat beter moest: verplichte registratie van meer personen, betere en specifiekere informatie over met wie er is gesproken en wat er is besproken is, betere controle en sancties. Aanwezige lobbyisten in de zaal zagen weinig in de geëiste verbeteringen. Een lobbyist voor UEAPME, de koepelorgansiatie van nationale belangenorganisaties voor mkb’ers in de EU, zag geen enkele toegevoegde waarde in meer lobbytransparantie. Volkswagen, wiens lobbyactiviteiten sterk onder vuur kwam te liggen na het recente dieselschandaal, uitte haar kritiek op nieuwe regels iets subtieler. Bij monde van een lobbyist liet de autogigant weten zich zelf altijd netjes aan de huidige lobbyregels te hebben gehouden, maar te vinden dat anderen er de kantjes vanaf lopen. Voordat er dus strengere regels komen, aldus de Volkswagen-lobbyist, moeten eerst de huidige maar eens worden nageleefd.

    De koepelorgansiatie van mkb’ers in de EU zag geen enkele toegevoegde waarde in meer lobbytransparantie

    Lidstaten liggen dwars

    De kans dat de lobbyisten hun zin krijgen is klein. Timmermans is zelf overtuigd van het belang van een verplicht register voor lobbyisten en lobbycontacten — hij gelooft heilig in het belang van sancties. Tegelijk is hij er fel tegen om alle ambtenaren te verplichten al hun ontmoetingen met lobbyisten te melden. Nu zijn enkel zijn eigen staf en hoge ambtenaren hieraan gebonden, maar pleitbezorgers van meer transparantie stellen dat dit niet genoeg is. Volgens Timmermans zijn het de hoge ambtenaren die binnen departementen de verantwoordelijkheid dragen. Jonge beleidsambtenaren moeten in bescherming worden genomen en dus niet worden aangesproken op hun contacten met lobbyisten, meent hij.

    Een ander twistpunt is de verankering van de nieuwe regels. Voorstanders van meer transparantie zien ze het liefst in een wet gegoten. Daarmee krijgt het register meer gewicht en strengere sanctiemogelijkheden. Die wetgevingsroute is echter onwaarschijnlijk, want die vereist unanieme goedkeuring in de Raad van de Europese Unie. De club van Europese ministers is niet gebonden aan de bestaande regels betreffende lobbytransparantie, en veel lidstaten staan niet te popelen om daarin verandering te brengen. Nederland heeft daarop als tijdelijk EU-voorzitter wel enige invloed. Pieter de Gooijer, permanent vertegenwoordiger van Nederland bij de EU, stelde bij de publieke bijeenkomst vast dat er binnen de Raad wel beweging is. Ze wil meepraten over nieuwe regels, maar blijft ook terughoudend. De Raad is ‘een heel ander dier’ dan de Europese Commissie en het Europees Parlement, aldus De Gooijer, waarmee hij duidelijk maakte dat er van de afzonderlijke lidstaten in dezen weinig te verwachten valt.


    Esther de Lange, CDA-fractievoorzitter Europees Parlement

    "In zijn zucht naar transparantie en inherente wantrouwen tegenover lobbyisten spant Giegold het paard achter de wagen"

    Politiek spel

    Met een wet als onhaalbare kaart mikken de Commissie en het Parlement op een zogenoemde ‘inter-institutional agreement’ voor de drie belangrijkste Europese instellingen. Daarvoor is geen unanimiteit vereist in de Raad, maar een gewone meerderheid. Belangrijke leidraad voor het voorstel van de Commissie wordt de positie van het Parlement. Die is de inzet geworden van een politiek spel tussen de verschillende fracties. Sven Giegold, Duits Europarlementariër voor de Groenen, geeft leiding aan het traject. Giegold, die enige bekendheid heeft verworven met zijn strijd tegen TTIP en de geheimen onderhandelingen daarover, zet hoog in en stelt verregaande maatregelen voor. Zo mogen parlementariërs als het aan hem ligt na hun uittreden drie jaar lang niet lobbyen op dossiers waar zij in het parlement verantwoordelijk voor waren.

    Het is ondenkbaar dat Giegolds voorstel het in zijn huidige vorm haalt. Voor de stemming zijn nu al 466 amendementen ingediend. Het voorlopige rapport kan zelfs zó ver worden worden aangepast dat het onzeker is of het eindresultaat nog op de steun van Giegold kan rekenen. Twee Nederlandse Europarlementariërs hebben amendementen ingediend. In tegenstelling tot de meeste indieners wil SP’er Dennis de Jong met 24 amendementen de positie van het Parlement verder aanscherpen. Als het aan hem ligt wordt bijvoorbeeld niet 5 procent van alle gegevens elk jaar gecontroleerd, maar 25 procent. Bij overtreding moeten er ook sancties volgen: geen contact meer met beleidsmakers.

    Momentum

    Volgens De Jong, tevens panellid van een van de deeldiscussies afgelopen maandag, is er in Brussel momentum voor echte verbeteringen. ‘Bij de Commissie en het parlement is er nog nooit zo veel steun geweest als nu voor het transparantieregister en andere maatregelen om de transparantie te verbeteren. Ik denk dat het register dan ook wordt verbeterd en dat de legislative footprint er eveneens komt.’

    Van Giegold mogen parlementariërs na hun uittreden drie jaar lang niet lobbyen op dossiers waar zij in het parlement verantwoordelijk voor waren

    De Jong heeft de indruk dat transparantie inmiddels echt een prioriteit is voor Timmermans, ondanks de vertraging van een jaar. De SP’er is niet de enige die Timmermans de vertraging niet aanrekent. ‘Het is niet ideaal hoeveel tijd Timmermans vrij kan maken voor het dossier. Hij heeft een overvolle portefeuille, waarbij de deal met Turkije ook veel aandacht vraagt,’ aldus een medewerker van Giegold, die wel overtuigd is van de betrokkenheid van Timmermans.

    De andere Nederlandse Europarlementariër die aanpassingen heeft ingediend voor het voorstel is Esther de Lange. De CDA-voorvrouw heeft voorstellen gedaan om de inzet van het parlement op een aantal punten te versoepelen. Waar Giegold het liefst een afkoelperiode van drie jaar ziet voor hem en zijn collega’s, is De Lange van mening dat zes maanden volstaan. Bovendien dienen lobbyisten niet elke maand gegevens aan te leveren over wat ze precies uitgeven aan hun activiteiten en met wie ze spreken, maar volstaat een jaarlijks update.

    De Lange: ‘Maandelijks om een update vragen is een vorm van lobbyisten pesten. Bij verandering van werkgever moet een lobbyist in ieder geval zijn registratie aanpassen. Het is uiteindelijk ook de verantwoordelijkheid van een Europarlementariër om te weten met wie en welke belangen hij of zij aan tafel zit.’ De Lange is voorstander een verplicht transparantieregister, maar vindt dat Giegold in zijn voorstellen te ver gaat. ‘Het proces gaat nu een belangrijke periode in. Een goede en realistische aanpassing van het systeem zal vooral afhangen van de houding van de rapporteur. De heer Giegold spant in zijn zucht naar transparantie en zijn inherente wantrouwen tegenover lobbyisten soms het paard achter de wagen.’

    Eind mei wordt er over Giegolds plannen en de amendementen gestemd. Volgens de medewerker van Giegold gaat vooral de sociaal-democratische fractie een bepalende factor spelen in hoe ver de regels zullen reiken.  

    Radiostilte in Nederland

    Alle activiteit in Brussel op het gebied van transparantie en lobbyregels doet de vraag rijzen hoe het in Nederland gaat. Want was er in ons land niet ook een voorstel voor serieuze maatregelen om de lobby in Den Haag te reguleren? Na jaren van aankondigingen en uitstel presenteerden PvdA-Kamerleden Lea Bouwmeester en Astrid Oosenbrug de initiatiefnota Lobby in Daglicht. Daarin komen ze met een pakket aan suggesties. Afkoelperiodes voor bewindslieden, een legislative footprint, een open belangenafweging door Kamerleden, het openbaar maken van agenda’s, eisen voor toezichthouders, haast alle relevante zaken komen erin aan bod.

    Na de presentatie van de initiatiefnota bleef het nogal stil. Een werkgroep met GroenLinks, VVD, SP, CDA, D66 en PvdA werd in het leven geroepen om tot concrete plannen te komen. Duidelijk is dat het overleg achter de schermen niet zonder strubbelingen gaat. ‘Zonder wrijving geen glans,’ tekende De Volkskrant op uit de mond van een van de werkgroepleden. Een aantal partijen, met name coalitiepartij VVD, ziet weinig in lobbyregels. Angst voor een bureaucratische rompslomp wordt als hoofdreden aangedragen, maar een algemene weerzin tegen regulering speelt op de achtergrond ook mee.

    Duidelijk is dat het overleg achter de schermen niet zonder strubbelingen gaat

    In januari is het voorstel besproken tijdens een procedurevergadering van de commissie Binnenlandse Zaken in de Tweede Kamer. Daar werd besloten om eerst de reactie af te wachten van minister Plasterk voordat de Kamer er zelf verder over praat. De officiële reactie van Plasterk laat nog altijd op zich wachten. Mogelijke reden hiervoor is dat er ook in het kabinet uiteenlopende ideeën bestaan over de noodzaak van lobbyregels. Eerder werd al duidelijk dat minister Jeroen Dijsselbloem sterk van mening verschilt met zijn collega Henk Kamp. Waar Dijsselbloem toezeggingen deed voor een legislative footprint, zag Kamp weinig niks in zo’n lobbyparagraaf.

    Waar Europa na enige vertraging flink bezig is om de al bestaande transparantieregels rondom lobby's aan te schermen en te verbeteren, blijft het in Nederland nog muisstil. Langzaamaan komen de partijen weer in de verkiezingsmodus. Ook dat gaat gevolgen hebben voor het initiatief van de twee PvdA’ers. Hoe ze daar zelf over denken is niet duifelijk. Door zwangerschapsverlof en het meireces waren beiden afgelopen week onbereikbaar voor commentaar.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Pieter van der Lugt

    Gevolgd door 238 leden

    Pieter van der Lugt (1990) studeerde politicologie aan de Radboud Universiteit. Tijdens zijn studie zette hij zijn eerste sta...

    Volg Pieter van der Lugt
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    De #Lobbycratie

    Gevolgd door 1137 leden

    Leven we in een lobbycratie of is lobbyen een wezenlijk element van een gezonde democratie? Zeker is dat de lobbywereld wordt...

    Volg dossier