Europese rok ingeruild voor het nationale hemd

Gastcolumnist Cees van Lotringen laat zien waarom Mario Draghi de erfenis van ECB-president Duisenberg heeft vernietigd en de waarschuwingen van Hans Tietmeyer naast zich heeft neergelegd.

Voor de jonge lezers onder het FTM-publiek zal Hans Tietmeyer niet onmiddellijk weerklank vinden. Toch is hij een man die zijn plaats in de annalen van de Europese geschiedenis heeft veilig gesteld. Tietmeyer was in de jaren negentig van de vorige eeuw vaak de trekker dan wel de duwer van de Europese monetaire eenwording. In 1990 trad hij toe tot de machtige Duitse Bundesbank en werd in 1993 haar president. In die rol werd hij door vriend en vijand gerespecteerd en gevreesd. Tietmeyer wees Wim Duisenberg aan als zijn plaatsvervanger bij de op te richten Europese Centrale Bank. Hij wilde die functie wat graag voor zichzelf, maar hij liep lang genoeg mee om te weten dat een Duitser aan de top van de zojuist gelanceerde ECB voor Parijs een misselijkmakend vooruitzicht zou zijn. Tietmeyer schoof Duisenberg naar voren, dat was namelijk een goede 'vervangende Duitser': een vertegenwoordiger van een centrale bank en van een land dat in zijn harde muntbeleid als een trouwe viervoeter nooit een meter van het baasje had afgeweken. Ik moest aan Hans Tietmeyer denken, toen FD-columnist Pieter Couwenbergh ons boek Mister Euro, biografie van Wim Duisenberg (2003) aanhaalde om zijn verwondering uit te spreken over de publieke afwijzing van DNB-president Klaas Knot van het door ECB-president Mario Draghi geïnitieerde programma tot het opkopen van meer dan 1.000 miljard euro aan schuldpapier. Couwenbergh heeft een punt, zo zou de inmiddels 81-jarige Hans Tietmeyer hem vaderlijk hebben toegeknikt.

Verkeerde tafelschikking

We moeten terug naar 9 juni 1998 om duidelijk te maken waarom. Op die dag vond de eerste vergadering plaats van het zeventienkoppige bestuur van de ECB. Bij binnenkomst viel Tietmeyer onmiddellijk de 'faux pas' van de tafelschikking op. De naambordjes stonden gerangschikt op land: 'France - Trichet', Germany - Tietmeyer', 'Italy - Fazio' enzovoorts. Tietmeyer draaide zich onmiddellijk om naar zijn collega's. 'De tafelschikking is niet correct. We moeten niet werken met naambordjes van lidstaten.' De bordjes werden weggehaald en de centrale bankpresidenten kregen een plaats toegewezen op basis van hun naam . Onder druk van Tietmeyer vonden er nog meer aanpassingen plaats. Dagelijks bestuur en aangesloten bankpresidenten gingen niet meer tegenover elkaar zitten, maar door elkaar heen. En, hield Duisenberg zijn gehoor in de zomer van 1998 voor: elk directielid zit hier op persoonlijke titel en mag zijn eigen standpunt verwoorden.
'Elk directielid zit hier op persoonlijke titel en mag zijn eigen standpunt verwoorden'
De ECB werd dankzij deze polderachtige aanpak het collegiale bestuur dat Duisenberg (en Tietmeyer met enige weerstand) voor ogen hadden. Iets meer moeite kostte het Duisenberg de nationale bankpresidenten te laten accepteren dat hij de enige officiële spreekbuis was om het ECB-beleid toe te lichten en uit te leggen. Deze aanpak werkte goed en werd door zijn opvolger Jean-Claude Trichet grosso modo overgenomen, al werd door de uitbreiding van de deelnemende bankpresidenten in de ECB het consensusmodel wel losgelaten en werd stemmen bij gekwalificeerde meerderheid mogelijk.

Hogeschoolpolitiek

De grote verandering volgde onder de huidige president van de ECB. Mario Draghi, afkomstig van Goldman Sachs, heeft meer van een CEO, zoals Couwenbergh zegt, of van een Imperatore, zoals Italiaanse media met een mengeling van ontzag en trots oordelen, dan zijn voorgangers. Draghi voert hogeschoolpolitiek: hij bespeelt de markten met Machiavellistische sluwheid. Zijn toon en uitstraling maken dat iedereen gelooft wat hij zegt als hij de oneliner spreekt dat de 'ECB will do whatever it takes to save the euro'. Maar Draghi zegt niet alleen wat hij doet, hij doet ook wat hij zegt - blijkens het nu ingezette opkoopprogramma van ruim 1.000 miljard euro.
‘Draghi voert hoge schoolpolitiek: hij bespeelt de markten met Machiavellistische sluwheid’
Markten houden van Mario Draghi - méér dan van zijn voorgangers. Maar 'Super Mario' speelt hoog spel. Met de inzet van zijn laatste pokerkaart, die van de draaiende geldpersen, heeft hij niet alleen de erfenis van ECB-president Duisenberg vernietigd, hij heeft ook de waarschuwingen van Hans Tietmeyer naast zich neergelegd. Daardoor lijken bankpresidenten de Europese rok nu te hebben ingeruild voor het nationale hemd.

Verantwoording afleggen

Daarbij gaat het niet zozeer om de vraag of het opkoopprogramma op dit moment wel of niet wenselijk is, maar om het feit dat nationale bankpresidenten die tegen dit voorstel van Draghi hebben gestemd dit op de nationale televisie luid en duidelijk laten weten. Zo wekt DNB-president Klaas Knot met zijn openbare kritiek de indruk om verantwoording te willen afleggen, zowel naar de kritische publieke opinie als naar de kritische politiek in Nederland. Terwijl Knot in de ECB-raad op persoonlijke titel zit en niemand - zelfs de regering of DNB - verantwoording schuldig is. Het is de vraag of zijn publieke verantwoording hem op termijn geen speelruimte kost in het heftige krachtenveld van politiek en DNB. Interessant is om in dit verband te vermelden dat Europa vaak niet is wat het lijkt. Het is vooral een lotsgemeenschap, waar voortdurend een vlucht naar voren wordt gemaakt als een existentiële crisis dreigt. In dat kader hoorde ik vorige week een interessante analyse uit de koker van de Franse haute finance. Nicolas Doisy, strateeg van Amundi Asset Management, dat betrokken is bij het opkoopprogramma van de ECB, zei in een telefoongesprek met mij dat de Duitse bondskanselier Merkel - achter de schermen - wel degelijk akkoord is gegaan met het besluit van ECB-president Draghi.

Het Duitse zoenoffer

In ruil daarvoor heeft Angela Merkel volgens hem een zoenoffer geëist: om te voorkomen dat landen als Duitsland telkens de ruif moeten vullen, die Zuid-Europese landen ongestraft kunnen leegeten, is op Europees topniveau afgesproken dat de Griekse stembusuitslag de klaroenstoot is voor een grote schoonmaak. De oligarchen, die in Griekenland al decennialang de macht hebben en échte hervormingen tegenhouden en geen (of te weinig) belastingen betalen, zullen buitenspel worden gezet. Dat voornemen kan in daden worden omgezet nu de linkse partij Syriza regeringspartij is geworden. Doisy denkt dat deze partij enige concessies gedaan krijgt van Brussel bij de aflossing van de Griekse schulden als de partij bereid is de oligarchen snoeihard aan te pakken en tot hogere (vermogens)belastingen te dwingen.
'om te voorkomen dat landen als Duitsland telkens de ruif moeten vullen, is op Europees topniveau afgesproken dat de Griekse stembusuitslag de klaroenstoot is voor een grote schoonmaak'
Doisy denkt dat Griekenland, ondanks de verkiezingsuitslag, niet minder maar meer Europa krijgt. Deze legal coup, zegt de voormalige topambtenaar van het Franse ministerie van Financiën, zal Europese navolging krijgen. Ook bij de Spaanse parlementsverkiezingen die later dit jaar zullen plaatsvinden, zal volgens hem een vergelijkbare 'onteigening van macht en vermogen' plaatsvinden.

Gelegenheidsverbond

Dat door Doisy geschilderde scenario is zo vreemd nog niet. In Europa bestaat toenemend verzet tegen multinationale bedrijven en zeer vermogende families die geen of nauwelijks belasting betalen over winst en vermogen. Duitsland treedt al langere tijd hard op tegen landen in Europa die beschutting bieden tegen de arm van nationale belastingdiensten zoals Zwitserland, Luxemburg en Liechtenstein. En nu zou een gelegenheidsverbond kunnen worden gesmeed tussen Duitsland, Brussel, de ECB en de Griekse Syriza-partij: Wat de ECB met de draaiende geldpersen zal géven en wat vooral bezitters van assets als vermogenstitels ten goede zal komen, zullen nationale regeringen en Brussel binnen afzienbare tijd tot zich nemen via transfer- en hogere vermogensbelastingen. Syriza mag de aftrap doen, maar de Griekse oligarchen zijn niet gek. Ze zien hoe dit scenario zich ontvouwt en hebben de kapitaalvlucht vast ingezet.   Cees van Lotringen is hoofdredacteur van Fondsnieuws, een platform voor beleggingsprofessionals, en co-auteur van een biografie over Wim Duisenberg.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Gastauteur

Gevolgd door 315 leden

FTM.nl biedt opiniemakers de gelegenheid om – op uitnodiging – een bijdrage aan maatschappelijke discussies te leveren.