Collage Deense kranten naar aanleiding van het Falck-schandaal

FTM buiten medeweten om betrokken bij Deens schandaal

    Follow the Money speelt een rol in een schandaal rond het Deense ambulancebedrijf Falck en diens Nederlandse concurrent Bios Groep. De affaire heeft in de Deense pers de afgelopen dagen veel aandacht gekregen en daarbij is ook Follow the Money in de schijnwerpers gezet. Niet als brenger van nieuwe journalistieke onthullingen, maar als leverancier van informatie die mogelijk misbruikt werd om het Nederlandse bedrijf Bios op de Deense ambulancemarkt in een kwaad daglicht te stellen. Buiten ons medeweten zijn we in deze kwestie betrokken geraakt.

    Wat is er gebeurd?

    In het najaar van 2014 bracht de toenmalige directeur van de Nederlandse Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) ons in contact met Palle Smed. De Deen was oud-hoofdredacteur van het Deense vakbondsblad Fagbladet 3F en zei hulp te zoeken voor een journalistiek onderzoek.

    Het ging om de vervoersonderneming Bios Groep. Dat Nederlandse bedrijf had in 2014 een aanbesteding gewonnen voor het leveren van ambulancediensten in Zuid-Denemarken. Smed vertelde ons dat er in Denemarken weinig bekend was over de Bios Groep en dat hij door Fagbladet 3F was ingehuurd om informatie in te winnen die voor journalistieke producties kon worden gebruikt. Het ging hem vooral om achtergrondinformatie over de Bios Groep, haar eigenaar(s) en mogelijke juridische procedures waarin zij waren betrokken. Smed verklaarde dat hij ons zou betalen uit het budget dat Fagbladet 3F hem ter beschikking had gesteld.

    Het gebeurt vaker dat media buitenlandse collega’s benaderen voor informatie of met een concrete onderzoeksvraag. We gingen op zijn verzoek in; we spraken af dat Follow the Money een feitelijk onderzoeksrapport zou leveren, en we ons het recht voorbehielden ook zelf op FTM.nl over de zaak te berichten indien ons dat journalistiek interessant leek.

    Follow the Money leverde Smed in januari 2015 het toegezegde onderzoeksrapport met achtergrondinformatie over de Bios Groep. We deden dat in de overtuiging dat het feitenrelaas zou dienen als achtergrondmateriaal  voor de publicatie die Smed bij herhaling zei te vertegenwoordigen.

    Of de smeercampagne daarin doorslaggevend is geweest, staat niet vast

    Uit een onderzoek van de Deense mededingingsautoriteit dat deze week werd gepubliceerd, blijkt nu dat FTM werd bedrogen. De Deense concurrent van Bios, het internationaal opererende Falck-concern, blijkt een heimelijke operatie te hebben opgezet om het Nederlandse bedrijf in de Deense media te besmeuren en ook op andere manieren dwars te zitten. Falcks doel: Bios van hun thuismarkt weren. De Bios Groep slaagde er inderdaad niet in vaste voet aan de grond te krijgen: in juli 2016 ging de Deense tak van het Nederlandse bedrijf failliet. Of de smeercampagne daarin doorslaggevend is geweest, staat niet vast. Feit is wel, zo stelt de Deense mededingingsautoriteit, dat de campagne veel onzekerheid heeft veroorzaakt over de Bios Groep en de naam van het bedrijf heeft geschaad.

    Uit het onderzoek van de mededingingsautoriteit is voorts gebleken dat FTM's opdrachtgever Palle Smed via zijn communicatiebureau deel uitmaakte van de kring die voor Falck actief was. Dit wordt door verschillende Deense media, en intussen ook Smed zelf, bevestigd.

    We zijn er dus ingeluisd. Voor ons is dit een onthutsende vaststelling. Hadden we dit moeten weten? Ja. Hadden we het kunnen weten? Ook daarop is het antwoord achteraf gezien waarschijnlijk ja. Zijn we onvoorzichtig geweest? Blijkbaar. 

    Vanzelfsprekend hebben we, toen we met Smed in contact kwamen, naar zijn achtergrond gekeken. We zagen dat hij een gewaardeerd journalist was, die in 2006 een prijs in ontvangst had mogen nemen voor het invoeren van nieuwe normen in de vakpers. Smed had tevens zitting in verschillende, voorname besturen van onder meer een vakorganisatie en een televisiezender. Kortom, de man die ons in Amsterdam opzocht, beschikte over een uitstekende reputatie en er was geen reden om aan zijn bedoelingen te twijfelen. ‘My former employer Fagbladet 3F is paying me and I am paying you,’ liet hij ons weten.

    Eind 2014 was het produceren van artikelen en leveren van onderzoek voor derden nog een van onze activiteiten. FTM beschikte indertijd niet, zoals nu, over betalende leden. We deden regelmatig in opdracht van andere media onderzoek en meestal maakten we daar ook het verhaal bij. Zo leverden we artikelen en onderzoek aan de Volkskrant, Vrij Nederland en verschillende televisieprogramma's van de publieke omroep. De Deense opdracht was onze eerste en enige buitenlandse klus. Bij alle opdrachten die we voor derden hebben uitgevoerd, kwamen we overeen dat de onderzoeksresultaten altijd naar eigen inzicht door FTM gebruikt konden worden voor onze eigen journalistieke producties. We behielden daarmee de vrijheid zelf over een kwestie te kunnen publiceren als we daar onderzoek naar hadden gedaan.

    FTM deed achtergrondonderzoek naar de Bios Groep en haar oprichter Stef Hesselink. Daaruit kwamen geen schokkende feiten naar boven

    FTM deed achtergrondonderzoek naar de Bios Groep en haar oprichter Stef Hesselink. Daaruit kwamen geen schokkende feiten naar boven. Onze bevindingen deelden we begin 2015 met Palle Smed, in een Engelstalig onderzoeksrapport. Hij zou dat op zijn beurt, zo spiegelde hij ons voor, met andere journalisten delen. De overeenkomst ging in totaal om een bedrag van 10 duizend euro. Dat was inclusief alle bijkomende kosten, waaronder documentatiekosten (onder meer Kamer van Koophandel en databanken), productiekosten, eindredactie en vertaling.

    In mei van datzelfde jaar besloten we zelf aandacht aan de Bios Groep en haar eigenaar te besteden. Dat was een eigen redactionele afweging, met het oog op de startdatum van het contract dat de Bios Groep eerder had gewonnen: ze zouden in september 2015 in Denemarken aan de slag gaan.

    Smed had ons niet om eigen artikelen verzocht en zou hij dat wel hebben gedaan, dan hadden we daar geen gehoor aan gegeven. We bepalen zelf wat we publiceren. We beschikten wel over ruw onderzoeksmateriaal en er leek ons ruimschoots voldoende journalistieke aanleiding over het bedrijf te publiceren. Dat werd het artikel Staaltje Rotterdamse bluf op Deense ambulancemarkt, verschenen in juni 2015, nog steeds op FTM te lezen. Uiteindelijk hebben we in een jaar tijd zeven artikelen over de Bios Groep gepubliceerd.

    ‘Wie is deze taxi/ambulanceondernemer, die de Deense ambulancedienst Falck rechts inhaalde bij een aanbesteding van 500 miljoen euro?’, vroegen we ons af. Dit artikel, en een tweede over hoe Bios tot woede van de vakbond transitievergoedingen ontliep, legden we voor publicatie in zijn geheel ter inzage aan de Bios Groep voor. Hun woordvoerder liet daarop weten dat hij vermoedde dat Falck een manipulerende rol speelde. ‘Wij hebben sterk de indruk dat uw vragen indirect – via een onderzoeksbureau in Denemarken – afkomstig zijn van Falck, onze grootste concurrent aldaar.’

    We hebben de Bios Groep toen gemeld dat dit niet het geval was, maar dat we eerder wel een opdracht hadden aanvaard een journalistiek feitenonderzoek naar Bios te doen. Een deel daarvan is gebruikt voor de artikelen die we voor publicatie met Bios deelden. We maakten ook duidelijk dat onze artikelen niet in opdracht van welke partij dan ook tot stand waren gekomen. Bios wenste niet te reageren.

    We vroegen Smed vervolgens of hij op de hoogte was van eventuele manipulaties van Falck en of de opmerking van Bios misschien op waarheid was gestoeld. Smed antwoordde gedecideerd: ‘Nee’. We namen het gerucht over manipulaties van Falck vervolgens niet serieus genoeg en hebben na Smeds stellige antwoord niet doorgevraagd. Smed meldde bij die gelegenheid tevens dat de resultaten van ons onderzoek bij gebrek aan een ‘smoking gun’ niet door zijn opdrachtgever waren gebruikt.

    We noemden de namen van onze opdrachtgevers: Palle Smed en Fagbladet 3F

    Nadien publiceerden we nog meerdere artikelen over Bios. Het bedrijf had immers een zeer gewaagde stap naar de Deense markt gemaakt. Daarbij ondervond Bios al snel problemen, waarbij met name het personeelstekort in het oog sprong. Ook aan de entree van Falck op de Nederlandse markt schonken we aandacht, en in mei 2016 publiceerden we over het onderzoek dat de Deense mededingingsautoriteit naar Falck was begonnen.

    Na de zomer van 2015 hadden we nog enkele keren contact met Smed. Van ons oude verdienmodel – het leveren van artikelen en onderzoek aan derden – waren we inmiddels afgestapt. Follow the Money zou helemaal geen opdrachten van derden meer aanvaarden: we waren in 2015 volop bezig met de ommezwaai naar ons nieuwe bedrijfsmodel, volledig gebaseerd op de inkomsten van betalende abonnees en donaties.

    In november 2016 werden we door een Deense journalist van dagblad Finans benaderd, die ons confronteerde met de beschuldiging dat Follow the Money vanuit Denemarken betaald zou zijn voor onderzoek naar Bios. We hebben hem toen meegedeeld dat we een onderzoeksopdracht hadden aanvaard en noemden de namen van onze opdrachtgevers: Palle Smed en Fagbladet 3F.

    Fouten

    We betreuren het zeer dat we, onder het mom van een onderzoeksopdracht voor een ander medium, betrokken zijn geraakt bij de pr-campagne van Falck die ten doel had concurrent Bios uit te schakelen. Al heeft ons onderzoeksrapport daar uiteindelijk geen wezenlijke rol in gespeeld, we zijn gelieerd geraakt aan een in het geheim uitgevoerde smeercampagne. Daarover past alleen schaamte. We zijn misleid en bedrogen. Onze reputatie is door Smed geschaad. Hij heeft herhaaldelijk tegen ons gelogen over zijn opdrachtgever en zijn bedoelingen, maar heeft dat tegenover anderen steeds ontkend. Daarmee heeft hij de suggestie gewekt dat FTM willens en wetens deel uitmaakte van de smeercampagne. Uiteraard is dat niet aan de orde, en die suggestie hebben we krachtig weersproken in de Deense pers. Pas nadat nieuwe feiten opdoken en zijn leugens onhoudbaar werden, heeft Smed woensdag in de Deense pers bekend ons te hebben bedrogen door te liegen over zijn werkelijke opdrachtgever en erkende hij ‘onethisch’ te hebben gehandeld.

    De inhoud van ons onderzoeksrapport en de artikelen die we over de Bios Groep op FTM hebben gepubliceerd, zijn overigens nimmer betwist; ook niet door de Bios Groep. We hebben geen ‘fake news’ geproduceerd.

    Na zelfonderzoek zijn we tot de conclusie gekomen dat we fouten hebben gemaakt

    Toch gaat Follow the Money niet helemaal vrijuit. Na zelfonderzoek zijn we tot de conclusie gekomen dat we fouten hebben gemaakt. De voornaamste fout: na het eerste gesprek met Smed hadden we direct bij zijn vermeende opdrachtgever moeten checken of hij daadwerkelijk in opdracht van het vakblad 3F handelde. Al was er op dat moment geen enkele aanleiding om daaraan te twijfelen, het is een verzuim dat we onszelf aanrekenen.

    Daarnaast hadden we, nadat de Bios Groep ons verweet dat onze artikelen waren ingestoken door concurrent Falck, die suggestie serieuzer moeten nemen dan we deden. Instellingen en bedrijven waarover we kritisch berichten, verweren zich vaker met het argument dat de concurrent er wel achter zal steken; dat heeft ons oordeel beïnvloed. Hoe dan ook: het was een fout. We hadden op dat moment niet alleen Smed beter moeten bevragen en nader moeten onderzoeken, maar hadden ons ook beter moeten vergewissen van de situatie waarmee de Bios Groep in Denemarken werd geconfronteerd. Voorts hadden we bij het Nederlandse bedrijf hardnekkiger moeten aandringen ons alsnog te woord te staan over de kwestie.

    Tot slot hadden we, toen we door Deense journalisten werden benaderd om commentaar te geven op de geruchten c.q. aanwijzingen dat Falck opdracht had gegeven de Bios Groep in de media te beschadigen, ons moeten realiseren dat FTM wel degelijk partij was geworden in een onverkwikkelijke affaire. Dat we dat niet hebben gedaan, is te wijten aan onze wetenschap dat we louter een feitelijk onderzoeksrapport hadden geleverd. Maar ook feiten kunnen misbruikt worden: we vertrouwden teveel op Smed. Achteraf gezien is dat naïef geweest.

    Zoals gezegd: na 2015 heeft FTM geen opdrachten meer uitgevoerd voor andere media en organisaties. We hebben gekozen voor een ledenmodel en voor ons sluit dat het in opdracht leveren van onderzoek in welke vorm dan ook uit. Deze affaire toont aan dat we niet scherp genoeg kunnen zijn in onze waarheidsvinding. We hebben steken laten vallen. We hebben daarvan geleerd. We overleggen met onze raadsman over nader te nemen stappen.

    Rapport Deense mededingingsraad

    De Deense mededingingsraad DCC publiceerde op 30 januari een 201 pagina’s tellend rapport met daarin een uitgebreide uiteenzetting van het machtsmisbruik van Falck in de periode 25 augustus 2015, het moment waarop Bios het ambulancecontract kreeg, tot en met oktober 2015. De DCC put daarbij uitgebreid uit e-mails en interne documenten die bij een inval bij Falck in 2016 in beslag zijn genomen.

    De belangrijkste conclusie van de DCC is dat Falck ‘zijn dominante positie op de Deense markt voor ambulancediensten heeft misbruikt door een alomvattende uitsluitingsstrategie te hebben vastgesteld en vervolgens ten uitvoer te hebben gebracht door een aantal uitsluitende activiteiten die niet de normale concurrentie weerspiegelen. Deze activiteiten, zo schrijft de DCC, waren gericht op het creëren van onzekerheid en bezorgdheid over Bios als leverancier en werkgever. Falck probeerde het werven van ambulancepersoneel in Zuid-Denemarken te ontregelen. Daarmee schond Falck de Deense Mededingingswet.

    De gedetailleerde strategie van Falck, het zogenoemde Masterplan, varieerde van het werven van ‘ambassadeurs’ en het overnemen van een Facebook-account van een Deense ambulancemedewerker tot het verspreiden van negatieve verhalen over Bios in de pers, in nieuwsbrieven en op social media.

    In het rapport wordt nauwkeurig beschreven hoe Falck te werk ging bij de smeercampagne. Falck mengde zich niet rechtstreeks in de strijd, maar opereerde op de achtergrond. De DCC gebruikt in het rapport de termen ‘armlengte’ en ‘dubbele armlengte’. Oftewel, Falck huurde het gerenommeerde pr-bureau Advice in, dat vervolgens Palle Smed inhuurde voor het contact met de pers. De daadwerkelijke opdrachtgever bleef zodoende buiten beeld, ook voor Follow the Money. Daarnaast werden de onderlinge verhoudingen tussen Falck, Advice en Palle Smed dichtgetimmerd met vertrouwelijksheidsclausules. De DCC schrijft: ‘Niemand buiten [Advice] is zich bewust van de klantrelatie […] Als er extra werknemers of onderaannemers aan de taak worden toegewezen, dan moeten ze worden goedgekeurd door Falck en zijn ze onderworpen aan dezelfde uitgebreide vertrouwelijkheidsovereenkomst.’

    In het rapport wordt enkele keren verwezen naar Follow the Money en het door ons aangeleverde onderzoek. In interne conversaties wordt bijvoorbeeld gezegd: ‘Dit grondige onderzoek was nodig om te zoeken naar smoking guns, die helaas niet zijn opgedoken. Maar het is echt goed om inzicht te krijgen in Bios’ business, financiële situatie en het karakter van [Bios-eigenaar Hesselink]’. Het rapport beschrijft dat de smeercampagneleiders hebben gepoogd de Deense krant Fyens Stiftstidende geïnteresseerd te krijgen, maar het is onduidelijk of dit ook daadwerkelijk is gelukt. Het rapport meldt voorts dat in juni 2015 – buiten ons medeweten – het FTM-artikel ‘Staaltje Rotterdamse blufpoker op Deense ambulancemarkt’ is vertaald en verschenen op een populair social media-account van een Deense ambulancemedewerker. De mededingingsraad meldt dat dit account vaak werd bezocht werd door journalisten, regionale politici en functionarissen en dat het een ‘constante bron van geruchtenvorming’ was.

    De mededingingsautoriteit rekent het Falck zwaar aan dat het bedrijf niet transparant is geweest in zijn mediacampagne, waardoor derden niet kon nagaan dat Falck de afzender was. ‘Falck heeft dit op zo’n wijze gedaan dat de media niet wisten dat de verhalen van Falck kwamen, waardoor de negatieve verhalen objectiever en geloofwaardiger leken te zijn dan wanneer duidelijk was dat Falck de afzender was.’ De autoriteit noemt dit gedrag van Falck ‘misleidend en manipulatief’.

    De Deense mededingingsautoriteit heeft het 201 pagina’s tellende rapport overgedragen aan de Deense justitie.

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Arne van der Wal

    Gevolgd door 601 leden

    Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.

    Volg Arne van der Wal
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 2077 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Over de auteur

    Jan-willem Sanders

    Uitgever van Follow the Money en de ambassadeur van onze leden.

    Volg Jan-willem Sanders
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren