© CC0 (Publiek domein)

Een duurzame economie

Onze economie is in zijn wezen niet duurzaam. Was ze dat wel, dan zou de wereld er een stuk beter uitzien. Het goede nieuws is dat dat mogelijk is, als de economie een echte wetenschap wordt. Maar daar is nogal wat voor nodig. Een omslag in denken, om te beginnen. En een boek. Lees meer

Onze wereld wordt geteisterd door grote structurele problemen. Klimaatverandering, armoede, instortende economieën, om er een paar te noemen. We beschikken over tal van middelen om deze op te lossen. Dat de problemen desondanks blijven bestaan, is volgens wetenschapper Niko Roorda een kwestie van economie. Vrijwel alle grote tragedies in de wereld, meent hij, zijn er doordat we economisch gezien niet begrijpen wat we doen. We moeten toe naar een economisch systeem dat intrinsiek duurzaam is, en hebben een economische wetenschap nodig die dat ontwerpt en invoert. Hierover schrijft Niko Roorda zijn nieuwste boek, en dat wil hij samen met de lezers van FTM doen.

55 Artikelen

Waarom is het zo moeilijk om te verduurzamen? (Deel 2)

Wat zijn de fundamentele redenen die het zo'n klus maken om onze wereldwijde systemen duurzamer te maken? Vorige week beschreef Niko Roorda feedback en traagheid, vandaag het derde deel van de vergelijking: de kantelpunten.

Drie verschijnselen bepalen of, en zo ja hoe, de instorting van een groot systeem plaatsvindt, zo schreef ik vorige week. Twee daarvan besprak ik toen direct: feedbacklussen en systeemtraagheden / na-ijleffecten. Deze aflevering gaat over het derde verschijnsel: kantelpunten.

Ik eindigde de vorige aflevering met een oproep om meer voorbeelden te geven van systeemtraagheden. Daar is flink op gereageerd, waarvoor mijn dank. 

Ook werd er stevig gediscussieerd over mijn verzuchting van de vorige keer over reacties in het forum waaruit zou blijken dat het allemaal hopeloos is. Ik merkte op dat zulke commentaren niets positiefs bijdragen, maar in tegendeel het risico met zich meedragen dat iedereen het hoofd laat hangen en niets doet.

Vanzelfsprekend – ik had er al op gerekend – kreeg ik de wind van voren. ‘Pessimisten zijn realisten’, schreven diverse mensen in verschillende bewoordingen. Fijn. Misschien hebben jullie, pessimisten, wel gelijk. Maar wat schiet je nu eigenlijk op met zo’n gelijk? Voelt het soms fijn om gelijk te hebben? Op een gegeven moment ergerde ik me zozeer aan een reactie dat ik sarcastisch schreef:

‘Okee, klimaatpessimisme is blijkbaar realistisch. Misschien heb je gelijk. En dus... wat gaan we nu doen? Een potje huilen en dan maar gewoon feestvieren? Apres nous le déluge! (Na ons de zondvloed.)’

Daarom doe ik een nieuwe oproep aan de lezers. Met name aan de pessimisten! Alsjeblieft, neem mijn sarcastische vraag maar eens serieus. Stop met klagen en kom ter zake. Geef concreet antwoord op de vraag “Wat gaan we nu doen?” 

Maar nu: het vervolg van mijn verhaal. Zoek als voorbereiding een rauw ei, dan kan je een leuk proefje doen.

3.2.3.5. Feedback, traagheid en kantelpunten (deel 2): de ‘Wraak van Malthus’

Kantelpunten

Neem een ei, bij voorkeur ongekookt (voor een maximaal effect). Leg het op de rand van een tafel, nog net in balans, zoals in figuur 3.32 links. Blaas er zachtjes tegen, van de tafel af gericht, zodat het ei een beetje begint te schommelen. Blaas heel zachtjes, daarna harder en dan nog harder. Je mag verwachten dat het ei vroeg of laat omkiept, van de tafel valt en op de grond uiteenspat. Wat je echter niet kunt voorspellen, is het exacte moment waarop het ei kantelt.

Blaas een gele ballon op. Blaas verder en verder, zodat de ballon onder grote spanning komt te staan. Hou vol, en je kunt er tamelijk zeker van zijn dat de ballon op een bepaald moment knalt: de foto van figuur 3.32 (rechts) is precies op het explosieve moment gemaakt. Wanneer hij precies uiteenspat? Dat is eveneens onmogelijk te voorspellen.

Het begin van het vallen van het ei en het knallen van de ballon zijn twee voorbeelden van kantelpunten. Dat zijn plotseling optredende dramatische ontwikkelingen die voortkomen uit een geleidelijk proces dat eraan voorafging. Ze vinden plaats als er een kritieke grens wordt overschreden. Bij kantelpunten (Engels: tipping points) gaat er bijna altijd iets kapot, want het gaat om een ruw proces dat eerdere (schijnbare) evenwichten vernietigt.

Er zijn in het echte leven tal van voorbeelden van zulke kantelpunten. Denk bijvoorbeeld eens aan een snelweg, dicht gevuld met rijdend verkeer. Als je wel eens in zo’n situatie verkeert, dan weet je waarschijnlijk dat er daar zomaar ineens, zonder zichtbare aanleiding, een file kan ontstaan die snel uitgroeit tot vele kilometers van stilstaand verkeer. Als de file daarna weer oplost, kun je vaak niet eens zien wat de file nu precies veroorzaakte. De verkeersdichtheid was kennelijk vlakbij een ‘kritische massa’, waarna een zeer geringe oorzaak (misschien één auto die even remde) een enorm gevolg kan hebben. Het is alsof de verkeersstroom ‘bevriest’. 

In de natuurwetenschappen wordt zo’n snelle verandering een ‘faseovergang’ genoemd. (IJs, vloeibaar water en waterdamp zijn de drie ‘fasen’ van water.) Malcolm Gladwell beschreef zo’n kantelpunt in 2001 in zijn boek ‘The Tipping Point’ dan ook als ‘het moment van de kritische massa, de drempel, het kookpunt’.

Denk ook eens aan een grote mensenmassa, te voet bijeen in een beperkte ruimte. Zo’n drukke samenscholing kan een lange tijd goed gaan. Maar als er iets gebeurt, al is het maar een kleinigheid, kan het ineens vreselijk misgaan.

Case 3.12. Het Luzhniki drama

Bron: Izvestia (1989).

Het was op een woensdag in het Centrale Lenin Stadion (later herdoopt tot Luzhniki Stadion) in Moskou, Rusland. Op die dag, 20 oktober 1982, was een voetbalwedstrijd gepland in het kader van de UEFA-Cup, tussen de Russische club Spartak Moskou en het Nederlandse FC Haarlem. Het stadion was niet eens erg vol, vanwege de ijzige temperatuur van -10 °C. Er waren slechts 16643 mensen bijeen, bijna allemaal samengepakt op de oostelijke tribune. Honderd van hen waren Nederlands, de rest was Russisch.

Om 19.00 uur was de aftrap. Na de 1 – 0 van Spartak Moskou in de 16e minuut verliep de wedstrijd saai, en dus besloten veel bezoekers kort voor het eind om het voor gezien te houden. In een poging om de menigte voor te zijn begaven ze zich allemaal naar één uitgang, Trap 1, omdat die het dichtst bij het metrostation was. 

Een jonge vrouw verloor een schoen. Ze bukte om hem op te rapen. Een paar andere mensen stopten om haar te helpen. Maar anderen konden niet stoppen, voortgedreven door de mensen achter hen en ingesloten door metalen hekken. De aanzwellende mensenmassa struikelde over de stilstaanden heen en vertrapte hen, om vervolgens zelf vertrapt te worden door degenen achter hen, die nog niets van de naderende ramp in de gaten hadden. 

Paniek brak uit. Mensen duwden, mensen vochten. Er werd gegild en geschreeuwd. Als dominostenen vielen de mensen om en over elkaar heen. Het werd nog erger toen de wedstrijd kort daarna was afgelopen en de rest van de toeschouwers zich achteraan bij de vertrekkers voegden.

Uiteindelijk vielen er in de opgepakte massa mensenvlees 66 doden als gevolg van verstikking. De meesten van hen waren tieners. Daarnaast waren er 61 gewonden, van wie velen zwaargewond.

Helaas is een drama zoals dit niet uniek.

Zaterdag 5 april 1902, Ibrox Park (thans: Ibrox Stadium), Glasgow, Schotland:
Schotland – Engeland, 25 doden, ruim 500 gewonden. Oorzaak: tribune stort in.

Zondag 24 mei 1964, Estadio Nacional, Lima, Peru:
Peru – Argentinië, 318 doden, 500 gewonden. Oorzaak: rellen.

Zondag 23 juni 1968, Estadio Monumental, Buenos Aires, Argentinië:
River Plate – Boca Juniors, 71 doden, 150 gewonden. Oorzaak: afgesloten uitgang.

Zaterdag 2 januari 1971, (opnieuw!) Ibrox Park (thans: Ibrox Stadium), Glasgow, Schotland:
Schotland – Engeland, 66 doden, ruim 200 gewonden. Oorzaak: te veel mensen op een trap, trap bezweek.

Zaterdag 11 mei 1985, Valley Parade Stadium, Bradford, Engeland:
Bradford City – Lincoln City, 56 doden, 265 gewonden. Oorzaak: brand.

Woensdag 29 mei 1985, Heizel Stadion, Brussel, België:
Juventus – Liverpool, 39 doden, ruim 400 gewonden. Oorzaak: rellen.

Zaterdag 12 maart 1988, National Stadium, Kathmandu, Nepal:
Janakpur Cigarette Factory Ltd – Liberation Army, 93 doden, 100 gewonden. Oorzaak: hagelbui.

Zaterdag 15 april 1989, Hillsborough Stadium, Sheffield, England:
Liverpool – Nottingham Forest, 96 doden, 766 gewonden. Oorzaak: bezoekers zonder ticket, poorten geopend door politie.

Woensdag 16 oktober 1996, Mateo Flores Stadion, Guatemala Stad, Guatemala:
Guatemala – Costa Rica, 80 doden, bijna 200 gewonden. Oorzaak: te veel tickets verkocht, gedrang bij de ingang.

Woensdag 9 mei 2001, Accra Sports Stadium, Accra, Ghana:
Hearts of Oak – Asante Kotoko, 127 doden, meer dan 200 gewonden. Oorzaak: gebruik van traangas door politie.

Woensdag 1 februari 2012, Port Said Stadion, Al Manakh, Port Said, Egypte:
Al Masry – Al Ahly, 79 doden, meer dan 1000 gewonden. Oorzaak: rellen.

Lees verder Inklappen

Je ziet: kleine oorzaken kunnen via kantelpunten resulteren in enorme, zelfs desastreuze gevolgen. Diverse voorbeelden daarvan worden gegeven in het boek ‘Microtrends’ van Mark Penn en Kinney Zalesne uit 2007. Dat zulke explosieve gevolgen kunnen voortkomen uit kleine oorzaken of aanleidingen, is het gevolg van complexe feedback waarbij diverse oorzaken en gevolgen elkaar onwaarschijnlijk krachtig versterken. Een voorbeeld daarvan in verband met klimaatverandering gaf ik in de vorige aflevering, die van 9 december

Voetbalrampen kunnen hevig zijn, maar ze vallen in het niet in vergelijking met andere potentiële kantelpunten die het gevolg zouden kunnen zijn van onduurzame ontwikkelingen.

Case 3.13. Dodelijke hittegolven

Bronnen: Kang & Eltahir (2018); Carrington (2018).

De Noord-Chinese vlakte is een gebied van 310.000 km2. Met een populatie van 400 miljoen mensen is het een zeer dichtbevolkt gebied, waarin onder meer de hoofdstad Beijing (Peking) ligt. Het is een belangrijke voedselbron voor China, zowel voor de eigen bevolking als voor de export. Er wordt dan ook veel irrigatie toegepast in het voorheen nogal droge gebied. En het is precies die irrigatie die het gebied wel eens de das om zou kunnen doen.

Als gevolg van klimaatverandering stijgt in de Noord-Chinese vlakte, net als in andere delen van de wereld, de gemiddelde temperatuur. Dat is niet zo best, maar belangrijker is nog dat de uitschieters naar boven, de piektemperaturen die slechts zo nu en dan voorkomen, ook stijgen. 

Nu komen hoge temperaturen elders ook wel voor. Maar dat is niet altijd en overal even erg. De impact ervan hangt ook samen met de luchtvochtigheid. Hoe vochtiger de lucht, hoe hoger de temperatuur wordt ervaren. Dat komt doordat mensen hun temperatuur regelen door middel van transpiratie: het verdampende zweet voert warmte af en daardoor koelen we af, zodat we zelfs in een omgeving van bijvoorbeeld 50 °C een lichaamstemperatuur van 37 °C kunnen handhaven. Maar als de lucht erg vochtig is, vindt er niet of nauwelijks verdamping plaats en blijft de lichaamstemperatuur niet op peil. Dat effect wordt door natuurkundigen nagebootst met behulp van een thermometer waarvan het vloeistofreservoir (het ‘bolletje’) voortdurend nat wordt gehouden; vandaar dat de zo gemeten natteboltemperatuur goed overeenkomt met de belevingstemperatuur van de lucht. 

Wanneer deze belevingstemperatuur boven 35 °C komt, gaan mensen, ook kerngezonde mensen, massaal dood.

In de Noord-Chinese vlakte zorgt de irrigatie, en de verdamping van water die daaruit voortkomt, voor een toenemende luchtvochtigheid. Daardoor stijgt de belevingstemperatuur sneller dan de fysische temperatuur. Volgens onderzoekers kan dat ertoe leiden dat er in het laatste deel van deze eeuw – zo tussen 2070 en 2100 – piektemperaturen gaan optreden van ruim boven 35 °C. Het laat zich raden wat er dan gebeurt: paniek in steden en dorpen; de dood van miljoenen mensen in een paar dagen; hongersnood in de rest van China en elders; rellen en gevechten; en een vluchtelingenstroom met een ongekende omvang. Wat zou er gebeuren als letterlijk honderden miljoenen mensen in doodsnood hun woongebied verlaten en uitzwermen naar het zuiden en het westen, richting Zuid-, Centraal- en West-Azië, waarbij ze andere volken voor zich uit stuwen, tot aan West-Europa aan toe?

Lees verder Inklappen

Een vergelijking dringt zich op met de Grote Volksverhuizing. Toen in de vierde eeuw de Hunnen, en in de vijfde en zesde eeuw de Avaren vanuit Oost-Azië plunderend en veroverend naar het westen trokken, werden West-Aziatische en Europese volken van huis en haard verdreven. Het Romeinse Rijk bezweek. De Ostrogoten, Visigoten, Alanen, Vandalen, Sueven, Bourgondiërs, Franken, Alamannen, Angelen, Saksen, Longobarden, Slaven en Bulgaren zwierven rond door Europa tot ze nieuwe vestigingsplaatsen bemachtigden of gewoon verdwenen uit de geschiedenis. De ‘Oude Wereld’ was toen nog dunbevolkt, en het ging slechts om miljoenen, niet om honderden miljoenen mensen. Als zoiets nu gebeurde: wat zou de NAVO doen?

Of zulke hittegolven inderdaad gaan optreden, is zeer moeilijk te berekenen, aangezien de klimaatverandering niet alleen afhangt van tal van feedbackmechanismen en vertragingen, maar ook nog eens van de mate waarin de wereld erin slaagt om de oorzaken ervan te verminderen. De onderhandelingen van COP24 in Katowice zijn, terwijl ik dit typ, druk aan de gang, maar de signalen zijn niet gunstig. Op het moment dat je dit leest zijn de resultaten – of het gebrek daaraan – vermoedelijk bekend.

Maar als de dreiging van Case 3.13 inderdaad gaat plaatsvinden, zal er sprake zijn van een kantelpunt in de menselijke geschiedenis zoals de wereld nog nooit gezien heeft.

En de Noord-Chinese vlakte is nog niet eens het enige gebied waar dergelijke ontwikkelingen kunnen plaatsvinden. Vergelijkbare catastrofes worden verwachtin Zuid-Azië, waaronder het zeer dichtbevolkte India, en in het toch al explosieve Midden-Oosten, waar in Bandar Mahshahr in Iran de kritieke natteboltemperatuur van 35 °C in juli 2015 bijna werd bereikt, met een fysieke temperatuur van 46 °C en een luchtvochtigheid van 50%.

Tenslotte

Is dit de ‘wraak van Malthus’? De sombere geestelijke kreeg ongelijk, volgens velen, doordat de voedselproductie veel sneller steeg dan hij ooit had kunnen verwachten. Maar het blijkt nu juist de voedselproductietechniek, in de vorm van intensieve irrigatie, die een zeer ernstige bedreiging vormt van de toekomst van de mensheid. Dat is een wrang soort humor.

Volgende keer voltooi ik het verhaal van de kantelpunten. Je krijgt dan een verdere opsomming van realistische dreigende kantelpunten die te maken hebben met planet, met het milieu en de natuur dus.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Niko Roorda

Gevolgd door 775 leden

Niko Roorda is spreker, schrijver en consultant. Hij promoveerde in sociale wetenschappen en is specialist in duurzaamheid.

Dit artikel zit in het dossier

Een duurzame economie

Gevolgd door 2166 leden

Onze economie is in zijn wezen niet duurzaam. Was ze dat wel, dan zou de wereld er een stuk beter uitzien. Het goede nieuws i...

Volg dossier