© Matthias Leuhof

Follow the Money selecteert

Het is weekend! Onze redacteuren hebben weer een mooie selectie verhalen gesprokkeld om eens rustig voor te gaan zitten. Deze keer gaat het onder andere over sjoemeldiesel, algoritmen en datajournalistiek, een raadslid dat het zat is dat-ie weinig informatie van B&W krijgt slaat aan het wobben, de Engelse landingsbaan van Heathrow die niet doorgaat, onderbetaalde correspondenten en de coronakater. Goed weekend!

Dieselgate: Duitsers krijgen eindelijk (een beetje) compensatie

Süddeutsche Zeitung

*Peter Teffer – Op vrijdag bereikten Volkswagen AG (VW) en de Duitse consumentenorganisatie VZBV een akkoord over compensatie voor bezitters van sjoemeldieselauto’s, vier jaar en vijf maanden nadat bekend werd dat VW met de uitstoottest had gefraudeerd. Ongeveer 260.000 Duitse gedupeerden kunnen tussen de 1.350 en 6.257 euro schadevergoeding krijgen, afhankelijk van het model. Volkswagen reserveert ongeveer 830 miljoen euro om aan de voorwaarden van de schikking te voldoen. VZBV vindt het bedrag ‘niet genereus’ en had meer gewild. ‘Maar in de context van de moeilijke onderhandelingen is het resultaat het maximaal haalbare.’ VW weigerde aanvankelijk de juridische kosten van VZBV te vergoeden. Volgens de Süddeutsche neemt het bedrijf die kosten nu toch op zich.

Het resultaat is inderdaad mager wanneer je kijkt hoeveel VW wilde neerleggen om consumenten in de VS schadeloos te stellen. Amerikaanse sjoemeldieselbezitters kregen een bedrag tussen de 4.600 en 15.000 euro. In totaal kwam de rekening voor VW neer op meer dan twintig miljard euro. Maar aanvankelijk wilde VW Europeanen helemaal niets geven. In mijn boek Dieselgate: Hoe de industrie sjoemelde en Europa faalde (2017), legde ik uit hoe dat zat: Terwijl de VS al heel snel met hoge boetes dreigde, verklaarde de verantwoordelijke Duitse autoriteit aanvankelijk dat een terugroepactie voldoende straf was. Dat gaf VW dus niet veel prikkels om te schikken. Maar het had er ook mee te maken dat in Europa alleen het gebruik van sjoemelsoftware verboden was, terwijl in de VS het ook verboden was om dergelijke software niet te melden. Betrokken ambtenaren vertelden dat het invoeren van die ‘sjoemelsoftwaremeldplicht’ simpelweg vergeten was.

Een ander belangrijk verschil met de VS is dat er daar ‘slechts’ een half miljoen sjoemeldiesels rondreden, en in Europa ruim acht miljoen. Dat heeft geleid tot slechtere luchtkwaliteit en vroegtijdige sterfgevalen als gevolg. In de VS moest VW nog eens ruim vier miljard euro reserveren om de milieuschade te repareren, maar het milieu in Europa moet kennelijk zichzelf herstellen.

Een Nederlandse stichting probeert ook compensatie af te dwingen voor Nederlandse consumenten. De rechtbank Amsterdam heeft die stichting ontvankelijk verklaard en het inhoudelijke deel van het proces gaat later dit jaar verder. Ook in Duitsland is VW nog niet af van de juridische afwikkeling van het schandaal, dat in september 2015 losbarstte. Het Duitse hooggerechtshof in Karlsruhe buigt zich in mei ook weer over de zaak.

Dikke kater voor Wall Street en Corona

The New York Times

Dennis Mijnheer – Particuliere beleggers en fondsbeheerders zullen afgelopen week niet al te lekker geslapen hebben. Terwijl Wall Street in eerste instantie vrij koeltjes reageerde op de impact van het coronavirus, sloeg dat afgelopen week volledig om. De Amerikaanse beurzen daalden hard, heel hard. Afgelopen week daalde de S&P 500 index maar liefst 11,5 procent, de grootste daling sinds de financiële crisis in 2008 (toen was de daling 18 procent).

Het is vooralsnog een correctie, maar Scott Minerd, chief investment officer van Guggenheim Investments, een fonds dat 215 miljard dollar onder beheer heeft, is niet al te optimistisch. Als de corona-uitbraak doorzet en een pandemie wordt, dan kunnen de aandelenkoersen nog eens 20 tot 30 procent verder dalen. The New York Times zette alle indicatoren op een rijtje en dat belooft niet veel goeds voor de wereldeconomie. De kater is ook groot voor de marketeers van Constellation Brands, de eigenaar van Corona-bier: hun aandeel daalde met 18 procent.

Nieuw collectief van datajournalisten fileert Big Tech met zelfgemaakte algoritmen

Niemanlab

Joost Ramaer – Allstate, een grote Amerikaanse autoverzekeraar, laat bestaande en potentiële klanten volautomatisch analyseren door een algoritme. Dit om per klant het risico te kunnen bepalen, en aldus tot maatwerkpremies te komen. Tenminste: dat zegt de verzekeraar zelf. Not so, blijkt uit een recente publicatie. In werkelijkheid identificeert het algoritme de meest spilzuchtige automobilisten, zodat Allstate die vervolgens kan uitknijpen met hoge premies.

Suckers List: How Allstate’s Secret Auto Insurance Algorithm Squeezes Big Spenders is de eerste grote onthulling van The Markup, een nieuw, ultra-specialistisch en kwalitatief zeer hoogwaardig Amerikaans online onderzoeksplatform waarvan missie en focus niet beter kunnen worden omschreven dan door hun eigen motto aan te halen: ‘Big Tech is Watching You. We’re Watching Big Tech.

NiemanLab, de Amerikaanse online volger van oude en nieuwe media, wijdt een profiel aan de nieuwkomer. Bij The Markup werken negentien ervaren datajournalisten. Net als oprichter en hoofdredacteur Julia Angwin begonnen velen van hen ooit als programmeur, en/of studeerden informatica. Door hun kennis en ervaring zijn zij in staat eigen datasets te bouwen, waar de meeste datajournalisten zich noodgedwongen beperken tot een meer ‘opportunistische’ bewerking van andermans data, bijvoorbeeld tot ‘oogstrelende visuals,’ zoals Angwin het enigszins geringschattend omschrijft.

Via Wob-verzoeken, web scraping en andere methoden die veel tijd en energie vreten, hopen Angwin en de haren onthullingen tot stand te brengen à la Allstate die voor vrijwel alle andere media te hoog gegrepen zijn. Als zij menen beet te hebben, onderwerpen zij hun vondsten aan een zeer rigoureus proces van hoor en wederhoor, dat zich nog het beste laat vergelijken met de peer review van artikelen voor wetenschappelijke tijdschriften.

Zo kreeg Allstate ettelijke maanden de tijd om te reageren op de bevindingen van The Markup. De verzekeraar mocht al het onderliggende materiaal inzien, inclusief de zelf geschreven codes waarmee de redacteuren het algoritme hadden gekraakt en geanalyseerd. Want de beoogde doelwitten van the Markup ‘zijn het meest gemotiveerd om ons te laten zien waar we fout zitten,’ legt Angwin uit. ‘En wij willen heel graag ook de weeffouten in ons eigen werk leren kennen.’ Allstate deed er echter een veelzeggend stilzwijgen toe.

Het verhaal over Allstates _suckers list_ gaat hand in hand met een uitvoerige technische toelichting. The Markup deelt zijn zelfgeschreven codes en ander materiaal namelijk met iedereen die belangstelling heeft: eigen lezers, wetenschappers, speurneuzen, beleidsmakers. Angwin hoopt dat ook andere journalisten daar hun voordeel mee doen. Hoe meer journalisten bedreven raken in datamining, hoe meer de wereld te weten zal komen, en hoe meer Big Tech wordt gedwongen zijn leven waar nodig te beteren.

De kwaliteitsbewaking bij The Markup gaat nverder dan het eigen spitwerk. Het platform accepteert geen advertenties, omdat die onvermijdelijk besmet zijn met cookies en trackers die de lezer in het geniep volgen bij zijn omzwervingen op het internet. Ook Mailchimp doet dat – een van de redenen dat de lancering van The Markup een jaar later plaatsvond dan voorzien. Voor hun nieuwsbrieven zochten de oprichters vijf weken lang vergeefs naar een e-mail provider die wilde voldoen aan hun zeer strenge privacy-eisen. Uiteindelijk vonden zij een klein Nederlands bedrijf, Revue genaamd, bereid om zo’n mailservice op maat voor hen te maken. The Markup garandeert zijn lezers dat hun bezoek aan de website nooit zal leiden tot tracking door derden, en ook dat zij zo weinig mogelijk persoonlijke gegevens van hen verzamelt, en deze nooit te gelde zal maken.

Dat maakt het ook veel moeilijker om snel een voldoende grote schare trouwe volgers op te bouwen. ‘Jullie hebben jezelf de handen op de rug gebonden,’ kreeg Nabiha Syed al vaak te horen, de uitgever en zakelijk directeur van The Markup, die eerder bij Buzzfeed werkte. Syed zal dat nooit ontkennen: zij zoekt nog steeds naar marketing-goeroes die haar kunnen vertellen hoe je lezers wierf in ‘pak ’m beet 1985’.

Angwin en Syed hebben de tijd, want The Markup is een non-profit die bestaat van donaties. De grootste donateur is Craig Newmark, oprichter van Craigslist. Dankzij zijn eerste gift van 23 miljoen dollar en vrijwel onuitputtelijke portemonnee kunnen de datamijnwerkers van The Markup een aardig tijdje vooruit.

Brits Hof zet streep door uitbreiding Heathrow

NRC Handelsblad

Ties Joosten – In Groot-Brittannië heeft het Hof van Beroep geoordeeld dat de aanleg van een derde start- en landingsbaan niet mag doorgaan vanwege het Klimaatakkoord van Parijs. Let wel: het Hof heeft die aanleg niet verboden, maar stelt dat de regering beter moet uitleggen hoe de aanleg zich verhoudt tot het Klimaatakkoord.

Bij mij roept de uitspraak vooralsnog veel vragen op. Zo is de uitstoot van broeikasgassen door de luchtvaart (net als de scheepvaart) niet gevat in nationale doelstellingen. Ik vind het dan ook opvallend dat de Britse regering juist bij de aanleg van een landingsbaan moet verantwoorden hoe dit zich verhoud tot de klimaatdoelen.

Wat ik me ook afvraag, is in hoeverre meespeelt dat Heathrow een geprivatiseerd vliegveld is. Uiteindelijk is de Spaanse multinational Ferrovial de baas. Zou dat de discussie in Groot-Brittannië minder ‘nationalistisch’ maken? In Nederland lijkt nog vaak de idee te heersen dat met een beperking van de luchtvaart op Schiphol de Nederlandse identiteit recht in het hart geraakt zal worden.

Sowieso vraag ik me af welk effect dit besluit heeft op de Nederlandse uitbreidingsplannen van Schiphol en Lelystad. Als het Britse Hof oordeelt dat dit raakt aan het klimaatakkoord van Parijs, waarom zou dit dan anders zijn voor de Nederlandse luchthavens?

(Een belangrijk verschil is er trouwens ook. Boris Johnson was ooit een verklaard tegenstander van de uitbreiding van Heathrow. Premier Rutte en zijn VVD zijn dat in Nederland natuurlijk aanmerkelijk minder.)

Kortom: een interessante ontwikkeling in zowel het klimaat- als het luchtvaartdossier.

Oorlog zonder rugdekking: waarom Judit Neurink stopt als correspondent

Villamedia

Arjan van der Linden – Freelance Irak-correspondent Judit Neurink stopt ermee. Ze kan terugkijken op een roerige periode: sinds haar verhuizing in 2008 maakte ze de laatste fase van de Irak-oorlog en de opkomst en ondergang van ISIS mee. ‘Het is allemaal te doen als je rugdekking hebt,’ schrijft ze in journalistenvakblad Villamedia. Maar precies daar ontbrak het steeds vaker aan.

Veel journalisten zien een correspondentschap als de hoogst nastreefbare functie in hun vakgebied. Correspondenten zijn vrijwel altijd kundige, ervaren journalisten die zichzelf ruimschoots bewezen hebben. Toch hebben veel van hen – vooral de freelancers – het moeilijk. In 2018 schreef voormalig Argentinië-correspondent Peter Scheffer in journalistenblog De Nieuwe Reporter dat het voor hem ‘financieel onverantwoord’ was om langer door te gaan. Om zijn verhalen te kunnen maken, investeerde hij ‘zeker tienduizend euro’ aan eigen spaargeld, terwijl hij gemiddeld zo rond het minimumloon verdiende. En dat voor een baan met enorme veiligheidsrisico’s, die niet gedekt werden door de opdrachtgever. ‘Als ik was gekidnapt door een drugsbende, waren ze me niet komen halen,’ schrijft Scheffer.

Neurinks ervaringen komen daarmee overeen. Haar veertig jaar aan opgebouwde expertise ten spijt verdiende ze ongeveer hetzelfde als toen ze begon als journalist. Kosten voor vertalers en vervoer waren vaak voor eigen rekening. Contact met de redacties waar ze voor schreef, had ze nauwelijks. ‘Het is een algemeen probleem,’ schrijft ze. ‘Ik hoor hetzelfde van veel collega’s in mijn regio en er buiten. Als dit niet verandert, zal het vak van correspondent ernstig worden uitgehold.’

Laat dit artikel een wake up-call zijn voor journalistieke opdrachtgevers. Journalisten die hun stukken schrijven in landen waar de bermbommen langs de weg liggen, verdienen meer ondersteuning dan enkel een freelance-vergoeding.

Geheime zwarte lijst Belastingdienst met ‘verdachte’ burgers

RTL Nieuws

Judith Spanjers – Als je in een ‘verkeerd’ postcodegebied woont, kun je wel eens de pech hebben in een verkeerd systeem terecht te komen, waardoor je ineens in de verdachtenbank zit. In een eerder onderzoek dat ik deed naar onze privacy heb ik me er al over verbaasd wat er allemaal aan informatie over ons wordt opgeslagen en hoe je als individu in hokjes wordt geplaatst, zonder dat je dit in de gaten hebt. Laat staan dat je hier ooit toestemming voor hebt gegeven. 

Uit onderzoek van RTL Nieuws en Trouw blijkt dat de Belastingdienst bijna 20 jaar lang een geheim registratiesysteem heeft gebruikt, waarin burgers terecht kwamen bij wat de dienst ‘vermoedens’ of ‘signalen’ van fraude noemt. Mensen op deze zwarte lijst hoorden daar niets over en konden zich ook niet verweren. Een doodzonde, zeggen experts.

Het datasysteem, de Fraude Signalerings Voorziening (FSV), bestaat sinds 2014, maar een voorloper ervan was al vanaf 2001 operationeel. Het gaat om informatie over van alles en nog wat: ook geruchten en andere informatie waarvan de waarde niet helder is, worden erin opgeslagen. Er stonden in totaal 180.000 burgers geregistreerd. Wie in het systeem terecht kwam, werd bestempeld én behandeld als mogelijke fraudeur.

RTL Nieuws en Trouw wisten de hand te leggen op een rapport waarin gewaarschuwd wordt voor de grote risico’s van het systeem. Denk aan een ‘zwarte-lijst-effect’, ‘stigmatisering’ van hele groepen en het aanpakken van burgers op basis van onjuiste, verouderde of niet goed gecheckte informatie. ‘De kans is groot dat een deel van de betrokkenen onterecht of bovengemiddeld vaak als risicopost wordt aangemerkt,’ zo staat in het rapport. 

Kamerlid Renske Leijten (SP) wil de onderste steen boven halen. ‘Het is echt een beerput. In de toeslagenaffaire ging het eerst om enkele honderden mensen, toen duizenden, en nu gaat het over de hele Belastingdienst. Er moet nu echt een parlementaire enquête komen.’

Utrechts raadslid pikt afschermen informatie niet meer

Binnenlands bestuur

Judith Spanjers – Gemeenten werken steeds meer samen en zijn niet altijd scheutig met informatie daarover. Zodoende wordt het als raadslid steeds lastiger om over de juiste informatie te beschikken om de controletaak uit te kunnen voeren. De Utrechtse fractievoorzitter Sander van Waveren (CDA) is het een doorn in het oog dat hij veel moeite moet doen om informatie over belastingsamenwerking in de gemeenschappelijke regeling (BghU) boven water te krijgen en in te kunnen zien. Hij heeft daarom een Wob-verzoek bij de BghU ingediend.

Volgens het college van B&W was de accountantsrapportage op afspraak in te zien. Van Waveren wil dat alle informatie digitaal beschikbaar en openbaar is. ‘Openbare stukken horen gewoon beschikbaar te zijn, het liefst netjes op de site. Daarom heb ik een Wob-verzoek gedaan.’ Hij noemt dit ‘een paardenmiddel’, maar hoopt dat het de boodschap duidelijk maakt ‘dat we dit soort gedrag niet accepteren’.

‘De taak van de raad zou moeten zijn om stukken te controleren, niet om ze pogen te krijgen. Ik hoef echt niet overal in te zitten, maar ik moet wel de besteding van ons belastinggeld en het maatschappelijk effect kunnen controleren. Vorig jaar ben ik driekwart van het jaar bezig om informatie over ons verzekeringsbeleid binnen te krijgen. Daarop hebben we geld kunnen besparen, waardoor weer een atletiekbaan open kan blijven.’ In overleg met de griffie, presidium en college hoopt Van Waveren de informatievoorziening te verbeteren.

Googles advertentie-algoritmen schaden de persvrijheid – en vrije verkiezingen

De Telegraaf / The Markup

Joost Ramaer – In de wereldwijde strijd om het behoud van hun episch rendabele monopolies blijven Google en Facebook zich hardnekkig verzetten tegen elke vorm van verantwoordelijkheid voor wat zij publiceren … eh, pardon, doorgeven. Want dat is de fictie die deze twee internetreuzen cultiveren: de auteur is verantwoordelijk voor de inhoud, wij zetten die alleen maar op het web. Intussen weten we allang dat Google en Facebook wel degelijk modereren wat er op hun sites verschijnt – lees bijvoorbeeld dit opinieartikel op FTM – maar alleen als dat de eigen bottom line helpt. Om dezelfde reden, dus, als waarom Rupert Murdoch zijn media-imperium inzet voor Donald Trump. 

Nu blijkt dat de inhoudelijke bemoeizucht met publicaties zich zelfs uitstrekt tot de traditionele media. Google heeft algoritmen draaien die voor adverteerders waken over de steriliteit van de potentiële redactionele Umfelden voor hun reclameboodschappen. De gevolgen strekken ver, zo onthulde Telegraaf-hoofdredacteur Paul Jansen een dikke maand geleden in zijn wekelijkse column. De Telegraaf had te horen gekregen dat Google was gestopt met de plaatsing van advertenties op Telegraaf.nl. Dat hakte er nogal in: Google en Facebook beheersen 70 tot 80 procent van de wereldwijde digitale advertentiemarkt. 

‘Steen des aanstoots bleek content op onze nieuwssite die niet in overeenstemming was met het beleid van Google,’ schreef Jansen. ‘De vraag was dus welke overtreding we zouden hebben begaan.’ Pas na lang aandringen kreeg De Telegraaf een lijst met ‘honderden “foute” artikelen’ toegezonden. 'Daaronder menig verhaal van onze redactie Vrouw over seks en relaties,’ schreef Jansen. ‘Daar houdt het Amerikaanse Google niet van.’ Maar ook veel nieuwsverhalen: over IS-bruiden die vastzaten in Irak, over gewelddadige boerenprotesten, over een actrice die spijt betuigde over haar rol in een vechtpartij. 

Zo dringt Google ‘zijn publicatiebeleid op aan nieuwsmedia’, stelt Jansen. Een beleid dat ‘voor meerdere uitleg vatbaar is’, maar waarover Google weigert tekst en uitleg te geven. ‘Schimmige Google-algoritmen raken zodoende aan de persvrijheid. Dat is geen goede zaak.’ En daarbij blijft het niet. Google blijkt ook de e-mails tegen te houden waarmee Amerikaanse presidentskandidaten kiezers en donateurs werven. Gmail dumpt bijna al die mails in postbussen voor spam en reclame, waar ze vrijwel zeker ongelezen worden weggegooid. Dat onthult The Markup, een nieuw Amerikaans online platform van datajournalisten.

The Markup maakte een nieuw Gmail-account aan en schreef zich daarmee in op de nieuwsbrieven van think tanks, pressiegroepen, kandidaten voor het Congres en de campagnes van zestien presidentskandidaten, zowel Democraten als Republikeinen. We wisten al dat Gmail alle binnenkomende e-mails op een bepaalde manier verdeelt over alle tabs binnen een account, en dat die verdeling is ‘gepersonaliseerd’, ofwel: afgestemd op wat Gmail denkt dat wij willen. Om die personalisering te vermijden, en zo Gmails eigen verdeelbeleid bloot te leggen, maakte The Markup zijn account aan via de anonimiserende browser Tor. 

In vier maanden tijd ontvingen de datamijnwerkers van The Markup meer dan vijfduizend mails uit 171 verschillende bronnen. (Opmerkelijk weetje: de campagne van Donald Trump was de enige die geen enkele e-mail stuurde.) Slechts 6 procent van de mails van presidentskandidaten en 9 procent van de mails van andere partijen kwamen terecht in de Inbox, waar zij vrijwel zeker wél gelezen worden. Er waren ook enorme verschillen tussen kandidaten onderling. Pete Buttigieg en Andrew Yang waren de enigen wier mails in significante aantallen in de Inbox belandden: voor respectievelijk 63 en 47 procent. Bij Bernie Sanders was dat 2 procent, bij Elizabeth Warren 0 procent. 

Hoe erg dat is, om met Paul Jansen te spreken? Voor Amerikaanse politici zijn e-mails een onmisbaar instrument voor de werving van steun en van donaties. En Gmail is de grootste e-mail provider op aarde, met bijna 28 procent van de markt. Ook aan The Markup weigerde Google elke wezenlijke tekst en uitleg. Toch is wel duidelijk wat hier aan de hand is: Google behandelt politieke boodschappen als reclame, waarvoor gewoon betaald moet worden. Digitale petitie-platforms ontdekten in 2018 een plotselinge en drastische erosie van het aantal Gmail-gebruikers dat hun e-mails opende en las. 

Toen zij Google om opheldering vroegen, volgde een conference call. ‘Wat houdt jullie tegen om een advertentie te kopen?’ opperde Lee Carosi Dunn doodleuk, op dat moment Googles hoofd Election Sales, Political Outreach & Policy. ‘Wij waren verbijsterd toen we dat hoorden,’ vertelt Robert Cruikshank van Demand Progress aan The Markup. ‘Wij willen niet de suggestie wekken van reclame, omdat wij geen reclame maken. Wij roepen mensen op om hun vertegenwoordiger in het Amerikaanse Congres te bellen.’

Redactie
Redactie
Gevolgd door 679 leden