Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemde een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst tientallen jaren slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een internationaal samenwerkingsverband van onderzoeksjournalisten waar Follow the Money deel van uitmaakt. Dat leidde in oktober 2018 tot de eerste een golf publicaties. Drie jaar later volgde de reprise met 16 journalistieke organisaties uit 5 continenten. De onderzoeken worden gecoördineerd door het Duitse onafhankelijke platform Correctiv. Meer weten: cumex-files.com.

53 artikelen

© Kim van Dam / ANP

Kort na de nationalisatie van Fortis en ABN Amro zette de kersverse staatsbank vol in op frauduleuze CumEx-deals om de Duitse schatkist te plunderen. Dit gebeurde met medeweten van controlerend accountant KPMG en toezichthouder De Nederlandsche Bank. Dit blijkt uit een vertrouwelijk document waarop Follow the Money de hand wist te leggen.

0:00

Enkele maanden nadat Fortis Bank Nederland en ABN Amro eind 2008 door de Nederlandse belastingbetaler waren gered, begon Fortis frauduleuze transacties te beramen om de Duitse schatkist te benadelen. Op 27 januari 2009 stuurde een medewerker van de bank een aantal voorstellen naar het risk committee van de divisie Merchant Bank. Die hebben betrekking op de afdeling Global Securities Financing Group (GSFG), onderdeel van de Fortis Merchant Bank.

Een van de voorstellen was om CumEx-handel in Duitsland uit te voeren, zo blijkt uit een vertrouwelijk document waarop Follow the Money de hand wist te leggen. Het gaat om mogelijk tientallen miljoenen die Fortis illegaal van de Duitse fiscus zou terugvorderen. ‘Die transacties werden goedgekeurd,’ zegt een voormalige medewerker van de afdeling GSFG nu tegen Follow the Money. ‘CumEx paste destijds helemaal in de risk appetite van het Merchant Bank Risk Committee. Er moest geld worden verdiend!’

In het document worden ook de risico’s met betrekking tot regelgevende instanties besproken. De bank had in 2008 haar CumEx-afdeling GSFG door controlerend accountant KPMG laten doorlichten, maar dat leidde niet tot het stoppen van de CumEx-handel.

DNB was ‘nogal negatief’ over CumEx-transacties, maar Fortis kon niettemin afspraken met de toezichthouder maken over voortzetting ervan

Ook met toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) werd over de CumEx-transacties bij GSFG gesproken. De mening van DNB was ‘nogal negatief’, maar Fortis kon niettemin afspraken met de toezichthouder maken over voortzetting ervan. De bank sprak met de DNB af dat de omvang ‘maximaal 75 procent van het marktvolume van 2006’ zou beslaan. Zowel DNB als KPMG oordeelden met betrekking tot CumEx wel dat er binnen GSFG ‘procedurele’ en ‘organisatorische’ verbeteringen moesten worden aangebracht.

Het document maakt ook melding van een bezoek van de fiscus. ‘De Belastingdienst heeft in 2007 onderzoek gedaan naar de GSFG-activiteiten. Er zijn geen vragen binnengekomen over de C-E-activiteiten.’ Met ‘C-E-activiteiten’ wordt CumEx bedoeld.

‘Vreemd dat de Belastingdienst geen alarm heeft geslagen over die CumEx. Mogelijk zagen ze het als Duits probleem,’ zegt hoogleraar belastingrecht Jan van de Streek. ‘Dit interne document uit 2009 van Fortis laat hoe dan ook zien dat het niet voor niets was dat de Belastingdienst in diezelfde periode actief de samenwerking met DNB en de AFM opzocht om banken te laten stoppen met dividendstrippen. Ik vrees alleen dat er geen kruid was gewassen tegen het opportunisme van deze bank’.

CumEx-transacties zijn uiterst complex en hebben ten doel dividendbelasting terug te vragen die nooit is afgedragen. Zowel de eigenaar van het aandeel als een partij die via een constructie kunstmatig een dividendcertificaat heeft verworven, vragen de dividendbelasting terug. De truc wordt ook wel double dipping genoemd.

CumEx is sinds 2012 in Duitsland verboden en sinds 2013 doen de Openbaar Ministeries van diverse deelstaten strafrechtelijk onderzoek naar deze praktijk. Twee jaar geleden werden de eerste CumEx-handelaren strafrechtelijk veroordeeld. Sindsdien zijn meerdere oud-bankiers bij uiteenlopende Duitse rechtbanken tot gevangenisstraf en forse schadeclaims veroordeeld. De duur van de celstraffen varieert tussen de 1,5 en 5,5 jaar. Afgelopen dinsdag (13 december) werd een voorlopig record gevestigd: de bekende Duitse fiscalist Hanno Berger kreeg van de rechter in Bonn te horen dat hij 8 jaar achter de tralies moet.

Rel bij Fortis belandt op straat

Dat er binnen Fortis Bank Nederland CumEx-transacties werden uitgevoerd, was in 2009 al publiekelijk bekend. In februari 2005 had zich intern een klokkenluider gemeld die het onethische karakter van de CumEx-handel aan de kaak stelde. Zijn naam: Stefan Stanciu. Hij was derivatenhandelaar van de afdeling Global Securities Lending & Arbitrage (GSLA), de afdeling waar de CumEx-transacties al jaren succesvol werden opgezet.

In zijn melding verklaarde Stanciu dat sommige medewerkers van die afdeling zakenrelaties met mobiele telefoons pleegden te bellen om de transacties op te tuigen. Bellen met mobiele telefoons geldt binnen banken als een doodzonde. Medewerkers dienen de vaste lijnen te gebruiken, die alle gesprekken automatisch opnemen. De details van de melding werden met diverse leden van de raad van bestuur van de bank gedeeld, waaronder Jan van Rutte, die in 2009 ceo van Fortis Bank Nederland was.

De afdeling GSLA zou niet veel later worden omgedoopt in Global Securities Financing Group (GSFG). Ondanks toezeggingen van het hoger management dat Stanciu als klokkenluider zou worden behandeld – en zou worden beschermd – werd hij kort na zijn melding door zijn baas Frank Vogel ontslagen. Vogel en zijn rechterhand Olaf Ephraim, die leiding gaven aan het opzetten van de CumEx-transacties, konden niet veel later zelf hun biezen pakken. De voornamelijk Belgische top van de bank had genoeg van het eigenzinnige duo, dat met hun miljoenenbonussen meer verdienden dan zij, en dat niet bereid was concessies te doen aan de concerntop.

De kwestie over het ontslag van Vogel en Ephraim (thans Tweede Kamerlid voor de Groep Van Haga) ontaardde in een rel die door journalisten werd opgepikt. Het Financieele Dagblad en De Telegraaf publiceerden over de kwestie en beschreven de CumEx-handel die de afdeling GSLA opzette. Fortis-directeur Frans Demmenie, de baas van Vogel en Ephraim, werkte het tweetal uit de bank.

De smet over het ontslag van de klokkenluider werkte hij in Het Financieele Dagblad weg met een leugen: Demmenie zei tegen de zakenkrant dat Stanciu zijn melding pas had gedaan nadat hij was ontslagen. Een jaar later publiceerde zakenblad Quote een diepgravend artikel over de afrekening met klokkenluider Stanciu, de CumEx-handel van Fortis en de machtsstrijd op de afdeling GSLA.

In 2006 gaf de FIOD het ministerie van Financiën  een presentatie over de aard en omvang van de CumEx-handel en becijferde de schade  op ‘enkele miljarden euro’

Vogel en Ephraim vochten hun ontslag door Fortis aan. Ze daagden ook klokkenluider Stanciu en claimden bij de rechter een schade van 10 miljoen euro wegens reputatieverlies. In die zaak verklaarde het tweetal de ‘geestelijk vaders’ te zijn van de CumEx-handel binnen Fortis. CumEx was volgens Vogel en Ephraim een legitieme handel. Dat onderbouwden ze onder andere met een zogenoemde legal opinion van advocatenkantoor Allen & Overy, waarin werd gesteld dat CumEx legale handel was. Ook advocatenkantoor Freshfields gaf bij Fortis legal opinions af over CumEx. Dat kantoor wordt in Duitsland inmiddels strafrechtelijk vervolgd voor zijn betrokkenheid bij CumEx-handel.

Ook de top van de bank was terdege op de hoogte, betoogden Vogel en Ephraim destijds. Het ‘hoofd Merchant Bank en lid van het Fortis Executive Committee wist van de aard van de transacties en dat zij door GSLA werden uitgevoerd,’ meldt het feitenverslag van het vonnis van de rechtbank Amsterdam. En: ‘GSLA vroeg steeds conform de procedures toestemming aan de hoogste risico commissie van Fortis.’ 

De kennis over de CumEx-handel van Fortis was ook bij het ministerie van Financiën aanwezig, en wel op het hoogste niveau. In 2006 gaf de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD) daar een presentatie over de aard en omvang van de CumEx-handel en becijferde de schade aan de schatkisten van meerdere overheden op ‘enkele miljarden euro’. De FIOD pleitte voor een ‘full-scale strafrechtelijk onderzoek’, zo onthulde Follow the Money in 2019, maar daar kwam het nooit van. Een jaar later bleek zelfs de Belastingdienst – waarvan de FIOD onderdeel is – weinig problemen te hebben met CumEx-transacties binnen GSFG, zo stelt het document althans.

‘Grootste verwachte inkomsten’

Uit eerder onderzoek van Follow the Money kwam eind 2018 al naar voren dat het strippen van dividenden en het faciliteren daarvan bij Fortis – en later bij ABN Amro – tot 2016 doorging. Uit het vertrouwelijke document uit januari 2009 dat Follow the Money recent verwierf, dat gericht is aan het Merchant Bank Risk Committee (MBRC), blijkt voor het eerst hoe er binnen de bank over CumEx-transacties werd gerapporteerd en dat deze transacties ook na de nationalisatie van de bank nog werden opgezet en goedgekeurd. 

Het gremium binnen Fortis dat zijn aanbevelingen aan het MBRC deed, was het Complex Transaction Committee. De afdelingen Risk, Legal, Tax en Compliance waren daarin vertegenwoordigd. Toen het comité op 15 januari 2009 samenkwam, werd de vergadering voorgezeten door de vroegere baas van Frank Vogel: Frans Demmenie. Hij was als een der weinigen op de hoogte van het track record van GSFG en de CumEx-handel. Desgevraagd laat hij weten zich ‘niets te kunnen herinneren’ van het bewuste document. Zelfs van het bestaan van de genoemde Complex Transaction Committee hoort hij op. ‘Zegt mij helemaal niets, maar dat kan ook door mijn leeftijd komen, ik ben inmiddels 71 jaar.’ 

Over CumEx: ‘Dat die handel mogelijk was, lag voor een belangrijk deel aan de overheden en de toezichthouders zelf. Ze hadden de boel dicht kunnen zetten door een paar aanpassingen te doen in het systeem, maar daar hoor ik nooit iemand over.’

De afdeling Tax had voor de vergadering laten weten dat het er geen heil in zag een aantal type transacties in 2009 te ‘continueren’. CumEx-deals in Zwitserland waren daar onderdeel van. ‘Het belastingadvies is gebaseerd op ontwikkelingen in de belastingwetgeving van de betrokken landen, maar ook op aspecten als duurzaamheid en reputatie, rekening houdend met de nieuwe identiteit van FBN [Fortis Bank Nederland, red.],’ meldt het document. Met die ‘nieuwe identiteit’ werd onder andere de aanstaande fusie van Fortis Bank Nederland en ABN Amro bedoeld. Ook de nieuwe eigenaar van beide banken maakte deel uit van die ‘nieuwe identiteit’: de Nederlandse overheid.

Het Complex Transaction Committee had alle mogelijke deals met een belastingcomponent in een overzicht, de zogeheten ‘Boardtable’, op een rij gezet – inclusief de aanbeveling ‘Keur de Boardtable goed.’

In de Boardtable staat ook ‘German CumEx’. CumEx behoort volgens de toelichting in de Boardtable tot de transacties met de ‘grootste verwachte inkomsten’. Voor de leden van het MBRC die niet precies snappen wat die handel inhoudt, bevat het document een uitleg:

‘De zogenaamde ”double-dip” technieken worden hierna kort toegelicht’ - Boardtable document, Fortis, januari 2009

‘CumEx is een situatie waarin transacties worden gedaan over de ex-dividenddatum van een aandeel. Door het verrekeningssysteem (in meerdere landen) ontstaan ​​er mogelijkheden dat dividendbelasting (WHT) door meer dan één partij kan worden teruggevorderd: de zogenaamde ”double-dip” technieken worden hierna kort toegelicht.’ Hierna volgt een annex van een half A4’tje waarin de technische aspecten van deze handel uit de doeken wordt gedaan. De uitleg wijkt amper af van de uitleg die in Follow the Moneys CumEx-explainer wordt gegeven.

Via de vestiging van GSFG in Frankfurt deed Fortis in Duitsland bovendien aan een andere vorm van dividendstrippen: CumCum. Ook deze handel werd onder de noemer van de ‘grootste verwachte inkomsten’ geschaard. Anders dan bij CumEx wordt bij dit type transactie geen double dip gedaan, maar wordt er via een constructie dividendbelasting teruggevraagd waartoe de eigenaar van het aandeel zelf niet is gerechtigd. Van deze techniek wordt in het document eveneens een uitleg gegeven. Ook in andere landen deed Fortis aan dividendstripping: in Zwitserland, Frankrijk, Spanje, Portugal en in Nederland.

In augustus 2021 maakte ABN Amro bij de publicatie van haar kwartaalcijfers bekend dat het Nederlandse Openbaar Ministerie onderzoek doet naar deze vorm van dividendstrippen (CumCum) door de bank. Het OM vermoedt dat ook de Amerikaanse zakenbank Morgan Stanley zich mogelijk aan het verrichten van strafbare feiten schuldig heeft gemaakt. Het gaat hier om het strippen van dividenden van aandelen die aan de Amsterdamse effectenbeurs stonden genoteerd, waardoor de Nederlandse staatskas werd benadeeld. Het OM bevestigde vorig jaar tegenover Follow the Money dat beide zaken met elkaar zijn verbonden.

De verdiensten en de risico’s 

Voor 2008 stond er nog 86 miljoen euro open aan belastingteruggaven die de bank verwachtte te ontvangen. In 2009 dacht de afdeling GSFG met de beoogde transacties 65 miljoen te kunnen verdienen, ongeveer de helft van de jaaromzet van de afdeling.

‘Zouden marktpartijen accepteren dat we stoppen met ondernemen rond Cum-Ex datums?’

Er zijn vanzelfsprekend ook risico’s aan deze handel verbonden; die worden in het document beschreven. Reputatieschade komt als eerste aan de orde. ‘De afgelopen jaren verschenen er meerdere artikelen in de Nederlandse kranten waarin een mogelijke betrokkenheid van FBN bij Cum-Ex werd beschreven,’ luidt de eerste zin. Daarna wordt de essentiële vraag opgeworpen: ‘Nu ABN-FBN één van de 3 “grote zussen” in Nederland wordt, en gezien alle ontwikkelingen [bij] Fortis-FBN, houden de Nederlandse media FBN nauwlettend in de gaten. Kunnen we ons hernieuwde publicaties over dit onderwerp veroorloven?’

De inleiding van het antwoord dat het Merchant Bank Risk Committee uiteindelijk zou geven, volgde pal erna: ‘Aan de andere kant: de GSFG-activiteit zal na de integratie ABN-FBN een relatief veel kleiner deel uitmaken van de totale bankactiviteiten. We moeten het risico niet overschatten. En GSFG is het hele jaar door een belangrijke marktspeler op het gebied van effectenfinanciering. Zouden marktpartijen accepteren dat we stoppen met ondernemen rond Cum-Ex datums?’

‘In deze zin schuilt de samenspanning,’ zegt een voormalige werknemer van GSFG tegen Follow the Money. ‘Er waren afspraken gemaakt die ze beter niet konden verbreken. Fortis was er deel van en ze wilden ermee doorgaan, omdat de bank er veel geld mee kon verdienen’.

Bij de belastingrisico’s staat vermeld dat diverse Europese belastingdiensten maatregelen hebben genomen ‘die Cum-Ex transacties (deels) onaantrekkelijk maakten. Dit is het geval in Zwitserland’. Ook de wijzigingen in de Duitse belastingwet in 2007 komen aan bod. Die wijziging had ten doel ‘de mogelijkheid van dubbele terugvordering van de dividendbelasting te voorkomen. De situatie voor niet-Duitse ingezetenen was echter nog steeds ongewijzigd [..].’

Jan van de Streek,hoogleraar belastingrecht

Dit interne document lijkt mij een keihard bewijs van een niet-integere bedrijfsvoering

‘Zowel voor het Duitse Cum-Ex als voor de andere voorgenomen transacties kregen we een positief extern en intern fiscaal advies: fiscaal technisch OK.’ Een van de belastingexperts die zich hierover boog – hij was ook een van de ontvangers van het document – was Bas Castelijn, destijds Global Head of Tax for Merchant, Private and Retail banking.

Castelijn is momenteel Lead Tax Partner Financial Services Industry bij Deloitte Nederland. Hij liet via de woordvoerder van Deloitte weten niet te kunnen ingaan op vragen die op de vroegere Fortis bank betrekking hebben. ABN Amro, DNB, KPMG, de Belastingdienst en verschillende direct verantwoordelijken, zoals voormalig ceo Jan van Rutte en voormalig lid van de raad van bestuur en chief risk officer Jeroen Dijst, wensten niet inhoudelijk te reageren op Follow the Moneys bevindingen en vragen.

Hoogleraar belastingrecht Jan van de Streek: ‘Dit interne document lijkt mij een keihard bewijs van een niet-integere bedrijfsvoering. In plaats van beheersmaatregelen te nemen tegen dividendstrippen, zoekt de bank juist de mogelijkheden op om mee te doen aan deze duistere transacties.'

Reactie van het ministerie van Financiën

De reactie van het ministerie ontvingen we pas op de ochtend van publicatie. Bij deze:

Hoe kijkt de minister tegen onze bevindingen aan?

‘De geconstateerde bevindingen zijn in lijn met wat al bekend was. Wopke Hoekstra, de toenmalige minister van Financiën, heeft hierover in 2018 het volgende aan de Kamer gemeld. Dit geldt nog steeds.

Financiële instellingen, waaronder banken, behoren integer te handelen. Hieronder valt in ieder geval dat geen fraude wordt gepleegd of daaraan mee wordt gewerkt. De naleving van de belastingwetgeving zelf vormt geen onderwerp van toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB). Wel heeft DNB in algemene zin een rol bij het toezicht op de integriteit van banken. Signalen over fraude kunnen een rol spelen bij de beoordeling van de beheerste en integere bedrijfsvoering van banken en het naleven van de open norm om maatschappelijk betamelijk te handelen.

Daarnaast kunnen deze signalen betrokken worden bij het toetsen van beleidsbepalers en aanleiding zijn voor hertoetsing van een beleidsbepaler. Gezien hun maatschappelijke verantwoordelijkheid zouden banken transacties die zijn gericht op dividendstripping niet moeten willen verrichten, niet voor zichzelf en niet voor hun klanten. De Minister spreekt de sector geregeld aan op haar maatschappelijke verantwoordelijkheid en zal dit ook blijven doen.

NLFI beheert namens de staat het aandelenbelang in de tijdelijke financiële instellingen, waaronder ABN AMRO en de Volksbank. Met de oprichting van NLFI medio 2011 is tegemoetgekomen aan de wens van de Tweede Kamer om het aandeelhouderschap in enkele financiële instellingen op zakelijke, niet-politieke wijze in te vullen en de belangen op transparante wijze te scheiden.

ABN AMRO heeft NLFI en de ambtsvoorganger van de Minister van Financiën in 2015 geïnformeerd dat de bank in nauw contact staat met de Duitse autoriteiten en constructief meewerkt aan het onderzoek of banken in de periode tot 2012 terecht dividendbelasting hebben teruggevorderd. Informatie over deze onderzoeken is ook opgenomen in het prospectus van ABN AMRO uit 2015 en de afgelopen jaarverslagen. In de periode voor oprichting van NLFI, in de eerste jaren na de verwerving van de Nederlandse delen van het «oude» ABN AMRO en Fortis Bank Nederland, is de staat door ABN AMRO geïnformeerd over onderzoeken van belastingautoriteiten naar dividendstripping en de afhandeling daarvan. Daarnaast is gesproken over de nieuwe strategische richting van de verworven onderdelen. De staat en ABN AMRO hebben toen gezamenlijk besloten om activiteiten die verband houden met dividendstripping af te bouwen.

In 2019, wederom onder het ministerschap van Wopke Hoekstra, is hieraan iets toegevoegd en ook dat geldt nog steeds.

ABN AMRO heeft het ministerie geïnformeerd dat de bank de afgelopen jaren in toenemende mate beleid heeft geformuleerd en aangescherpt, waaruit blijkt dat zij hoe dan ook niet (meer) betrokken wil zijn bij activiteiten zoals dividendstripping, ook niet als dat er in een bepaalde situatie toe zou leiden dat ingehouden dividendbelasting die gewoon verrekend zou moeten kunnen worden niet meer kan worden verrekend. Ik kan mij vinden in dit beleid van ABN AMRO. Gezien hun maatschappelijke verantwoordelijkheid zouden banken transacties die zijn gericht op dividendstripping niet moeten willen verrichten, niet voor zichzelf en niet voor hun klanten.’

Werd destijds de minister door DNB gewaarschuwd voor het risico van deze handelsactiviteiten bij deze staatsdeelneming? Zo ja: wanneer en waar blijkt dat uit? Zo nee: waarom niet?

‘Dit is onbekend.’

Is er later door de minister bij NLFi op gewezen dat strippen van dividenden en/of het faciliteren ervan een controversiële activiteit was waarmee de staatsbank geld meende te kunnen verdienen? Heeft de minister na de nationalisatie bij de top van Fortis Bank Nederland en later ook ABN AMRO, aangedrongen op het stoppen het strippen van dividenden? Zo ja: wanneer en waar blijkt dat uit? Zo nee: waarom niet?

‘In de eerste jaren na de verwerving van de Nederlandse delen van het «oude» ABN AMRO en Fortis Bank Nederland, is de staat door ABN AMRO geïnformeerd over onderzoeken van belastingautoriteiten naar dividendstripping en de afhandeling daarvan. Daarnaast is gesproken over de nieuwe strategische richting van de verworven onderdelen. De staat en ABN AMRO hebben toen gezamenlijk besloten om activiteiten die verband houden met dividendstripping af te bouwen.’

Lees verder Inklappen