© Paramount Pictures / Universal

'Wolves of Wall Street' hebben vrij spel in Nederland

    Fraude met beleggingen en crypto’s zijn hot. Dat merkt ook Frans Roest: hij deed jarenlang onderzoek naar zogeheten boilerrooms — organisaties die particulieren waardeloze aandelen in de maag splitsen. Roest pleit voor vergaande samenwerking tussen justitie en gedupeerden: ‘Helemaal niets doen is geen optie.’

    High pressure is a must in this business. People don’t buy stock; it gets sold to them.’ Dit was jarenlang het credo van Jordan Belfort, de frauduleuze aandelenhandelaar die wereldberoemd werd door de Hollywoodfilm The Wolf of Wall Street (2014). In deze film van Martin Scorsese kreeg de kijker een kijkje achter de schermen van een zogeheten boilerroom — een kantoorruimte annex callcenter, waarin een team jonge verkopers ogenschijnlijk moeiteloos waardeloze aandelen slijten aan overdonderde particuliere beleggers. Een van de trucs: potentiële kopers onder tijdsdruk zetten, zodat ze er juist niet een nachtje over zouden slapen (en bedenken dat het misschien toch niet zo slim is om alle spaargelden te gaan beleggen).

    Het verkopen van waardeloze of nepaandelen is echter niet alleen een smakelijk Hollywood-scenario: ook in Nederland worden particulieren regelmatig gebeld door verkopers die vanuit buitenlandse callcenters aandelen proberen te slijten. De Nederlandse Autoriteit Financiële Markten (AFM) waarschuwt regelmatig voor dit soort praktijken. Opvallend: de oplichters voegen steeds vaker ‘nepnieuws’ toe aan hun website of social media om beleggers te overtuigen. 

    Exacte cijfers over de hoeveelheid gevallen van boilerroom-fraude zijn in Nederland niet beschikbaar. Wel gaf het steunpunt Fraudehelpdesk begin dit jaar aan een alarmerende stijging te constateren: was het totale in 2016 gemelde schadebedrag nog 1,4 miljoen euro, in 2017 ging het al om een 6,1 miljoen euro — een verviervoudiging.

    'Het is pure oplichting'

    Frans Roest (1957) deed jarenlang onderzoek naar beleggingsfraude en boilerrooms. Hij studeerde strafrecht en criminologie aan de Radboud Universiteit en werkte tot 2016 bij het Openbaar Ministerie als parketsecretaris en beleidsmedewerker. In 1999 begon Roest met het onderzoeken van beleggingsfraude hetgeen in 2009 uitmondde in het praktijkboek ‘Beleggen in Gebakken Lucht’. In dat boek besteedde Roest al een hoofdstuk aan boilerrooms; dat hoofdstuk heeft hij in een onlangs uitgebracht e-book verder uitgewerkt. Hij schreef het boek op persoonlijke titel. 

    Follow the Money sprak met Roest over de problemen met de boilerrooms en een mogelijke oplossing. 

    FTM: Wat gebeurt er precies bij een boilerroom-fraude?

    Frans Roest: ‘Bij een goed georganiseerde boilerroom-fraude is er sprake van een malafide financiële onderneming. Via in het buitenland gevestigde callcenters worden aan potentiële beleggers waardeloze en overgeprijsde aandelen aangeboden. Er wordt bijvoorbeeld voorgewend dat de aangeboden aandelen van een medisch startupbedrijfje een buitenkans zijn vanwege voorkennis van een nieuwe medische ontdekking. Op overtuigende wijze wordt voorgelogen dat de aangeboden aandelen sky high zullen gaan — terwijl dit achteraf helemaal niet het geval blijkt te zijn. 

    Of ze geven aan dat ze al aandelen of opties in de voorverkoop kunnen verkopen, vooruitlopend op de beursgang. Het is pure oplichting; als kopers van deze waardeloze nep-aandelen of opties massaal gaan klagen dat de aandelen niet verkoopbaar zijn, haalt de boilerroom-organisatie de website uit de lucht en is de onderneming ook niet meer per telefoon bereikbaar.’

    Scène uit ‘The Wolf of Wall Street’. Leonardo DiCaprio speelt Jordan Belfort, die in een boilerroom ontdekt hoe lucratief het kan zijn om klanten op te lichten. (© Paramount Pictures / Universal)

    De AFM waarschuwt ook voor boilerrooms die nepnieuws uitbrengen. Bent u dat ook tegengekomen, en hoe vindt dat plaats?

    ‘Door de opkomst van internet en sociale media is het bereik van boilerrooms enorm toegekomen. Met een druk op de knop kan veel fake nieuws over “veelbelovende startups” vanuit bijvoorbeeld Zuidoost-Azië de wereld ingestuurd worden. Fake nieuws wordt dan verwerkt tussen echte nieuwsberichten afkomstig van gerenommeerde persbureaus.’

    De handel in cryptomunten is momenteel populair. Hoe vatbaar is die markt voor boilerrooms?

    ‘In elke sector die “hot” is springen fraudeurs op de kar om te profiteren van de hype die de kop heeft opgestoken. De Amerikaanse toezichthouder FINRA heeft eind vorig jaar samen met de SEC gewaarschuwd dat beleggers niet in zee moeten gaan met onbekende marktpartijen die op een agressieve wijze nieuwe cryptomunten in de kijker willen zetten. Dat zie je gebeuren via callcenter-telefoontjes, sociale media en spam e-mails. Ook hier geldt dat de belegger zich niet moet laten vangen door een cold caller met ogenschijnlijk een plausibel verhaal: in werkelijkheid is het waarschijnlijk een telefoontje vanuit een boilerroom.

    De AFM heeft vorig jaar ook gewaarschuwd voor grote risico’s bij Initial Coin Offerings. Deze uitgifte van digitale tokens om vooral startups te financieren is kwetsbaar voor misleiding, oplichting en manipulatie.’

    Hoe groot is het probleem van boilerrooms in Nederland?

    ‘Er zijn geen definitieve cijfers beschikbaar. Als er in Nederland een onderzoek wordt opgestart naar boilerroom-fraude en er valt een geldstroom te ontdekken, dan kiest justitie ervoor om dit soort fraude in te boeken te zetten als witwassen, oplichting of verduistering. Boilerroom-fraude is namelijk geen officiële term, waardoor je ze in officiële criminaliteitscijfers van justitie niet ziet terugkomen.’


    Frans Roest

    "De kans dat het slachtoffer iets terugziet van zijn geld is bijna nihil"

    Is er in het buitenland wél beter zicht op het probleem?

    ‘In het Verenigd Koninkrijk is het beter georganiseerd: daar kunnen gedupeerden van fraude zich digitaal melden bij The Financial Conduct Authority. In hun systeem wordt een digitale melding ingevoerd, inclusief het bankrekeningnummer van de fraudeurs, de gehanteerde namen en de schadebedragen. Daardoor kan er een nauwkeurig beeld geschetst worden van de omvang van bijvoorbeeld boilerroom-fraude. In Nederland kennen we zo’n centraal systeem niet.’

    Hoe groot is momenteel de kans dat gedupeerden van een boilerroom nog iets terugkrijgen?

    ‘De kans dat het slachtoffer iets terugziet van zijn ingelegde geld is bijna nihil. Ze moeten eerst een verdachte opsporen, die bijna altijd in het buitenland woont. Die moet vervolgens veroordeeld worden; pas dan kan een gedupeerde mogelijk zijn geld terugkrijgen — maar het geld is dan natuurlijk al lang van de bankrekening van de malafide onderneming gehaald.

    Als boilerroom-verdachten in Nederland überhaupt al voor de rechter verschijnen, dan zijn het veelal de personen die als “beller” of als supervisor actief waren in het callcenter. De mastermind op de achtergrond zien we in Nederland niet terug in de rechtbank.’

    Particulieren kunnen al particuliere onderzoekers, de asset recovery-specialisten, inschakelen om hun geld proberen terug te halen. Is dat een oplossing?

    ‘Het probleem is dat er eerst voldoende gedupeerden bij elkaar moeten worden gebracht om een financiële bijdrage te leveren om de specialist te betalen voor zijn onderzoek. Er zal een basiskapitaal nodig zijn om onderzoek te doen. En dan nog stoten private onderzoekers op een muur van geheimhouding bij banken.

    Daar komt bij dat slachtoffers zich vaak schamen en geen aangifte doen. Alleen een paar vermogende gedupeerden maken er nog weleens een principiële zaak van en schakelen privédetectives in. Dat is een zorgelijke ontwikkeling, want het leidt tot eigenrichting. Als zij de fraudeurs achter de boilerroom hebben weten te traceren, dan zetten ze die onder druk om toch met geld over de brug te komen. Maar dat betekent dat alle anderen gedupeerden buitenspel komen te staan en met lege handen achterblijven.’

    'Het Openbaar Ministerie heeft vaak geen interesse om een onderzoek op te starten'

    Wordt fraude via boilerrooms in Nederland wel effectief bestreden?

    ‘Het Openbaar Ministerie kent een hoge werkdruk en heeft beperkte capaciteit, waardoor ze vaak geen interesse hebben om een langdurig en internationaal onderzoek op te starten. Helemaal als de boilerroom-fraude draait om buitenlandse verdachten en er maar een gering aantal Nederlandse slachtoffers bekend is bij de politie. Er wordt dan liever prioriteit aan zaken gegeven met een groter Nederlands belang en impact.’ 

    Wat moet er volgens u verbeteren in de bestrijding van boilerroom-fraude?

    ‘Ik pleit ervoor dat justitie bij zulke moeilijke fraudegevallen rond boilerrooms meer gaat samenwerken met professionele private partijen. Zodra slachtoffers van een boilerroom-fraude zich verenigen, en ze schuiven een advocaat of een gecertificeerde fraudeonderzoeker naar voren, dan zou justitie hen moeten faciliteren bij het achterhalen van de geldstromen.

    Als gedupeerden in een aangifte bijvoorbeeld met aanwijzingen komen over een bankrekening, dan zou het helpen dat een Officier van Justitie en de politie daarover in Nederland informatie gaan inwinnen, of middels een rechtshulpverzoek informatie proberen te achterhalen van een buitenlands rekeningnummer. Vervolgens kan het Openbaar Ministerie in het kader van het strafrechtelijk onderzoek beoordelen of zij zelf aanleiding zien het opsporingsonderzoek in Nederland voort te zetten. Is dat het geval, dan kunnen de slachtoffers zich als benadeelde partij opstellen in het strafproces.’

    En als er geen strafrechtelijke vervolging plaatsvindt?

    ‘Als het Openbaar Ministerie besluit dat een zaak een te lage opsporingsprioriteit heeft, dan hebben gedupeerden nu weinig alternatieven om hun geld terug te krijgen. Het zou daarom goed zijn als justitie in dat soort gevallen wél gewoon onderzoek doet naar de gebruikte bankrekeningen en die keiharde en verifieerbare bankinformatie doorgeeft aan gedupeerden, zodat zij zelf civiele procedures kunnen voeren en conservatoir beslag kunnen leggen.

    'Officieren van Justitie kunnen banken verplichten om die informatie digitaal te verstrekken'

    Het probleem is nu dat de juiste informatie ontbreekt om beslag te kúnnen leggen. Justitie zou die informatie dus moeten achterhalen en delen met civiele partijen.’

    Hoe haalbaar is zo’n samenwerking met het oog op de inzet van justitiële middelen en het verbrekenen van het bankgeheim ten behoeve van particulieren?

    ‘Het bankgeheim acht ik een groot goed en mag niet zomaar op straat te komen liggen. Maar in een rechtsstaat zoals Nederland kan het bankgeheim doorbroken worden omdat het Wetboek van Strafvordering voorziet in het opvragen van bankgegevens van criminelen. Officieren van Justitie kunnen banken verplichten om die informatie digitaal te verstrekken. 

    Het wettelijk instrumentarium is ook al aanwezig, want in de Nederlandse wetgeving zijn bijvoorbeeld al speciale wettelijke voorzieningen getroffen ten behoeve van slachtoffers — zoals de civiele partijstelling en de schadevergoedingsmaatregel. Het Openbaar Ministerie kan ook sinds enkele jaren conservatoir beslag leggen op banktegoeden en vermogensbestanddelen van criminelen ten behoeve van slachtoffers.

    Justitie houdt in het strafproces nu dus al rekening met het slachtoffer. Dat zou onder voorwaarden nog verder uitgebreid kunnen worden zodat professionele vertegenwoordigers bankinformatie kunnen gebruiken in civiele procedures in binnen- en buitenland, in plaats van de informatie te laten verstoffen in het archief van politie en justitie. 

    Helemaal niets doen is geen optie. Het kan toch niet zo zijn dat vermogende criminelen elders op de wereld ten koste van Nederlandse gedupeerden ongemoeid worden gelaten, omdat politie en openbaar ministerie in Nederland met een capaciteitsprobleem zitten? En terwijl civiele partijen zitten te popelen om in actie te komen?’

    Over de auteur

    Dennis Mijnheer

    Gevolgd door 459 leden

    Ontspoorde Bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witteboorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren