Smeergeld en belastingontwijking op Fraude Film Festival

    Het Fraude Film Festival in het Amsterdamse filmmuseum Eye bood een interessante blik op de praktijk van dubieuze en/of onwettige financiële transacties. Documentaires en paneldiscussies schetsten een praktijk waarin onverholen pressiemiddelen niet worden geschuwd. ‘Anders verkopen we onze Britse staatsobligaties!’

    Het was een feest van herkenning op het Fraude Film Festival, dat afgelopen donderdag en vrijdag plaatsvond in het Filmmuseum Eye in Amsterdam. Een van de smaakmakers was de documentaire TeliaSonera — The Uzbek Affair uit 2012. Het onderwerp van de film is een gigantische smeergeldaffaire waarbij Gulnara Karimova, een dochter van de onlangs overleden Oezbeekse president Islam Karimov, door verschillende telecomgiganten werd omgekocht in ruil voor telecomvergunningen.

    Het nieuwe verdienmodel van Justitie lijkt via de Oezbeekse presidentsdochter een vlucht te nemen

    De zaak kent een belangrijke vertakking naar Nederland, want de ‘gulle gevers’ — het Noors-Russische telecombedrijf VimpelCom en het Zweeds-Finse TeliaSonera — hebben om ‘fiscaal-juridische redenen’ een holding in Nederland. Daardoor kon het Nederlandse Openbaar Ministerie dit jaar in actie komen, en dat deed het dan ook: VimpelCom moest 350 miljoen euro betalen en TeliaSonera heeft onlangs het aanbod gekregen om voor 1,4 miljard dollar te schikken. Het nieuwe verdienmodel van Justitie — schikken met brievenbusmaatschappijen — lijkt dankzij de Oezbeekse presidentsdochter een vlucht te nemen.

    Cash cow uit Oezbekistan

    Maar voordat deze cash cow op de radar kwam, was er in 2012 dus die documentaire van de Zweedse onderzoeksjournalist Joachim Dyfvermark. Hij bracht op voortreffelijke wijze in beeld hoe hij erachter kwam dat ‘zijn’ telecommaatschappij vergunningen wist los te krijgen in Oezbekistan. De journalist kreeg argwaan na de bekendmaking van het overnamebedrag en na de mededeling dat de vergunning gekocht zou zijn van het bedrijf Takilant. De grote vraag: wíe zat er achter dat bedrijf?

    Het antwoord laat zich raden: een vertrouweling/vriendin van de presidentsdochter. Dit aantonen is echter een ander verhaal, en deze documentaire brengt goed in beeld hoeveel tijd, moeite en creativiteit dat kost — zéker als het bedrijf gevestigd is op een postadres op Gibraltar en er een stroman wordt gebruikt.


    Mark Rochon

    "Het zijn asymmetrische onderhandelingen. Je kunt eigenlijk niet weglopen vanwege de verregaande rechtsmiddelen van de mensen aan de andere kant van de tafel"

    Schikkingspraktijk

    Na afloop vond een paneldebat plaats met drie interessante sprekers. Mark Rochon, advocaat bij het Amerikaanse kantoor Miller & Chevalier, vertegenwoordigde VimpelCom in de schikkingsonderhandelingen en had daarbij te maken met Vincent Leenders, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie van het Functioneel Parket (het onderdeel van het Openbaar Ministerie dat dit soort omkoopaffaires vervolgt of afdoet met een schikking). Leenders en Rochon werden op het podium vergezeld door Bert Langerak, de adjunct-directeur van de Fiod.

    Rochon maakte zich klein op het podium zodra het over de VimpelCom-schikking ging. ‘Het zijn asymmetrische onderhandelingen,’ aldus de advocaat. ‘Je kunt eigenlijk niet weglopen vanwege de verregaande rechtsmiddelen van de mensen aan de andere kant van de tafel.’ Blijven zitten is altijd beter. ‘Als advocaat ben ik voor de aandeelhouders bezig en voor hen is het beter om mee te werken met justitie. Een schikking is voor het bedrijf de beste oplossing.’

    VimpelCom moest 350 miljoen euro betalen en TeliaSonera mag voor 1,4 miljard dollar schikken

    Over de hoogte van de bedragen wil Langerak nog wel iets loslaten. ‘Het gaat in de media vaak om de bedragen van de schikkingen, maar dat is maar één onderdeel,’ aldus de Fiod-man. ‘Het gaat ons om de meeste impact: dat er bijvoorbeeld op het gebied van governance en compliance stappen worden gemaakt. En al komt er een schikking, dan kunnen we nog steeds individuen aanpakken.’

    Hij kreeg bijval van Leenders die de pragmatische kant van schikken benadrukte en bezwoer dat er geen sprake is van klassenjustitie: personen kunnen nog altijd vervolgd worden. Journalist Dyfvermark, die zich via Skype mengde in de discussie, liet weten daar een voorstander van te zijn. ‘De ceo van TeliaSonera is een verdachte, en ik vind zeker dat deze zaak voor de rechter moet komen.’ Het bedrijf an sich is volgens hem al flink gestraft. ‘Er zal een schikking komen met Amerikaanse en Nederlandse justitie. TeliaSonera heeft al haar bezittingen in Centraal-Azië verkocht, het hele managementteam is ontslagen en het bedrijf heeft te maken met een enorme badwill in Zweden.’

    Belastingontwijking

    Een andere interessante documentaire was Sour Grapes (2016), over grootschalige wijnfraude met ’s werelds meest verfijnde en exclusieve wijnen. Het was een vermakelijk tussendoortje over een gevierde wijnvervalser die talloze miljonairs oplichtte. Maar de grotere issues kwamen aan bod in The Price we Pay te zien, een documentaire van Harold Crooks uit 2014 die belastingontwijking onder de loep neemt. In de film komen interessante personen voor de camera, onder wie Thomas Piketty en onderzoeksjournalist Nicholas Shaxson, de auteur van Treasure Islands, een vermaard boek over belastingparadijzen. Verder voorziet de film de rol van allerlei Britse overzeese belastingsparadijzen — zoals de Kaaimaneilanden en de Bahama’s — van een historisch perspectief. Het geheel wordt levendig gemaakt met fragmenten uit hoorzittingen in het Britse parlement waar menig topman — zoals Barclays-ceo Bob Diamond en Matt Brittin van Google — tot op het bot gegrild werden. Ook komt het krachtenveld mooi in beeld: de financials, vermogenden die belang hebben bij belastingontwijking en hoe die zichzelf verdedigen: ‘Anders verkopen we onze Britse staatsobligaties!’

    Fiscalist voor het leven

    Het bleek voldoende stof voor een korte vraag-en-antwoordsessie na afloop van de film. Panelleden: Martijn Roessingh, die voor dagblad Trouw aan de Panama Papers werkte; Wim Huisman, hoogleraar criminologie, en Anna Gunn, promovenda aan de Universiteit Leiden en voormalig fiscalist bij PwC. ‘Maar fiscalist ben je voor het leven,’ corrigeerde ze de gespreksleider van Deloitte. Gunn bleek met andere ogen naar het werk van haar tafelgenoten te kijken, hamerde op het belang van privacy en achtte het ‘niet de taak van de media’ om met de Panama Papers aan de haal te gaan. Journalist Roessingh benadrukte vervolgens dat júist de media en ngo’s belangrijk zijn om het debat aan te zwengelen over het ‘lawful but awful’ probleem van belastingontwijking. Grunn krabbelde wat terug, en zei niet per definitie tégen de journalistieke behandeling van de Panama Papers te zijn. 'De media kunnen een katalysator zijn. Je ziet nu al een versnelling, zoals met BEPS.' Hoogleraar Huisman sloot af met een treffende samenvatting over het belastigontwijking-debat. ‘Ik ben hier op het Fraude Film Festival, maar hier gaat het om de misdadigheid van systemen.’

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Dennis Mijnheer

    Gevolgd door 937 leden

    Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.

    Volg Dennis Mijnheer
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren