Het einde van Freek

    Wat wij 'kredietcisis' noemen, is helemaal geen kredietcrisis. Het is een breukvlak in de ontwikkeling van de mensheid, betoogt succesfilosoof Eric Bartels. En Freek de Jonge bevindt zich aan de oude kant.

    Afgelopen week stond in de Volkskrant een artikel over Freek de Jonge naar aanleiding van zijn nieuwjaarsshow Lone Wolf. (Uitzending gemist? Bekijk hem hier) Vertrouwelingen en Freek zelf verbaasden zich in dat artikel over het verlies aan publiek voor deze grootmeester in cabaret. Hij speelt voor steeds kleinere zalen en het grote publiek lijkt zich van hem af te keren. “Terwijl hij toch nog zo goed is!” Toen ik het las dwaalden mijn gedachten onwillekeurig af naar het boek Man and Superman van de grote Ierse schrijver George Bernard Shaw. Daarin schrijft Shaw: “Dat is de ware vreugde van het leven, een doel dienen waarvan je inziet dat het groots is...een kracht van de natuur zijn in plaats van een koortsig, zelfzuchtig hoopje kwalen en grieven, klagend dat de wereld zich niet wil wijden aan jouw geluk.”
     
    Ieder mens klaagt wel eens dat de wereld zich niet wil wijden aan het eigen geluk. Het is een overblijfsel uit ons kinderbestaan waarin onze Papa’s en Mama’s voor ons geluk zorgden. Als we eenmaal volwassen zijn geworden, worden we geacht zelf voor ons geluk te zorgen. Deze overgang is een proces van het loslaten van je Papa en Mama en het omarmen van de Papa en Mama in jezelf. Bij natuurvolkeren, als bijvoorbeeld de Aboriginals, wordt dit zogenaamde initiatieproces begeleid en gestuurd door de gemeenschap. De mannen stormen op een dag in vreselijk angstaanjagende kostuums het dorp in sleuren de kinderen weg van hun moeders en brengen ze buiten de omheining van de veilige stam waar ze dagenlang aan allerlei rituelen worden onderworpen. De boodschap is duidelijk. Papa en Mama zijn er niet meer voor je. Je bent nu verantwoordelijk voor jezelf.
     
    Inwijding
    In het westen zijn we dergelijke rituelen kwijtgeraakt. We worden niet meer ingewijd in de volwassenheid. Sterker nog, allerlei moderne communicatiemiddelen als de mobiele telefoon, SMS, What’s App en Twitter zorgen ervoor dat jonge volwassenen met een virtuele navelstreng verbonden blijven met Papa en Mama. Laatste vierde ik met mijn vrouw onze trouwdag met een etentje. De helft van de avond was vooral mijn vrouw bezig te bellen, SMSen en Twitteren met mijn drie dochters. Ze moesten even een paar uur alleen zijn!
     
    Eén van de grootste psychologische problemen in het westen is dit gebrek aan inwijding in de volwassenheid. We blijven zoeken naar perfecte Papa’s en Mama’s. En dat is in het westen ingevuld én versterkt door het christendom en het socialisme. Beiden gaan ervan uit dat een ander dan jijzelf zorgt voor jou: God of de staat. De boodschap is duidelijk: “Jij kunt niet voor jezelf zorgen, maar gelukkig ben Ik er of zijn Wij er!” En vervolgens klagen we dat God en de Staat zich onvoldoende willen wijden aan ons geluk. Want we hebben toch recht op geluk!
    Natuurlijk zijn er ook mensen die wél de transformatie naar volwassenheid doormaken. Die wél volwassen worden. Die wél de verantwoording nemen voor het eigen bestaan. 
     
    In zijn boek Mrs Warren’s Profession schrijft George Bernard Shaw daarover: “Mensen geven altijd hun omstandigheden de schuld voor wie ze zijn. Ik geloof niet in omstandigheden. De mensen die vooruitgang boeken op deze wereld zijn de mensen die opstaan en zoeken naar de omstandigheden die ze willen en als ze die niet kunnen vinden, maken ze ze zelf.” Vaak zijn dat de mensen die door het leven zelf ingewijd zijn in de volwassenheid: topsporters, kunstenaars en andere mensen die snel volwassen moesten worden. Het zijn mensen als Johan Cruijff, Thomas Edison, Steve Jobs, Richard Branson, Michael Jordan en Albert Einstein. Deze mensen zijn onder druk van de omstandigheden versneld ingewijd in de volwassenheid. Hun praktische leven is hun eigen inwijding geweest. Ze moesten wel volwassen worden.
     
    Mensen als Albert Einstein: versneld ingewijd in volwassenheid
     
     
    Mensen die een dergelijke inwijding niet hebben meegemaakt, en dat zijn toch de meesten van ons, ergeren zich vaak aan de Johan Cruijff-en en Steve Jobs-en van deze wereld. En dat is ook logisch. Ze gedragen zich fundamenteel anders dan alle andere mensen. Onafhankelijker, eigenzinniger, volwassener. Ze vloeken met onze intrinsieke christelijk-socialistische programmering.
     
    De grote Griekse denker Plato heeft getracht dat duidelijk te maken met zijn grot allegorie. Hij beschrijft dat een aantal mensen hun hele leven in een grot vastgeketend zitten met hun gezicht naar een muur gericht. Achter hen bevindt zich de werkelijkheid en daarachter een groot brandend vuur. De vastgeketende mensen denken dat de schaduwen op de muur de werkelijkheid zijn. Op een dag weet één van hen zich te bevrijden (analogie voor het eerder genoemde inwijdingsritueel). Hij draait zich om een ziet dat de werkelijkheid zich achter hen bevindt. “Vrienden”, roept hij verrukt, “we hebben ons hele leven naar een illusie zitten kijken! Laat me jullie bevrijden zodat jullie ook de werkelijkheid kunnen zien zoals die echt is!”. Vervolgens proberen zijn vrienden hem te vermoorden.
     
    Mensen die de inwijding naar volwassenheid niet hebben doorgemaakt hebben vaak een hekel aan de mensen die dat wél hebben doorgemaakt. Ze willen niet horen dat je aan de andere kant vrijheid en geluk kunt vinden. Ze willen niet transformeren, want transformatie kost moeite. Hier ziet u een duidelijke analogie met Johan Cruijff en Ajax. Cruijff zegt dat Ajax nog steeds de Europese top kan halen. Maar dan moet je transformeren. De tegenstanders van Cruijff blijven erop wijzen dat dat helemaal niet meer mogelijk is in het huidige voetbal. U hoorde het Freek de Jonge al oreren op nieuwjaarsdag.
     
    Predikant
    Freek de Jonge is de zoon van een hervormd predikant. Hervormde christenen zien katholieken al als frivole schuinsmarcheerders, om over eigenzinnige vrijdenkers dus maar te zwijgen. Freek heeft zijn hele jeugd geluisterd naar preken van zijn vader over de verlosser buiten ons. De redder van onze ziel. De Opper Papa. Hij was zelf dan ook diepgelovig in zijn jeugdjaren. Freek de Jonge is opgegroeid in een traditie die de mens als zwak ziet, als een hulpeloos bootje op een wilde zee, als een zondig wezen dat gered moet worden door de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Het is het ultieme niet-volwassen-worden. Het is de ultieme afhankelijkheid. Het is Plato’s grot.
     
    Freek de Jonge is zijn hele leven zelf een predikant geweest. Een predikant verpakt in cabaret. Dat paste uitstekend bij de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. De jaren van het collectieve calvinistisch-socialisme. De jaren van Den Uyl en Van Agt. De jaren van het gebroken geweertje en geen kernwapens in Nederland. Freeks cabaret programma’s als fatsoenlijk links alternatief voor de gang naar de kerk. Freek als onze eigen excuus-predikant.
     
    Jaren vijftig-mens
    In de jaren negentig van de vorige eeuw is in de westerse samenlevingen een aardverschuiving begonnen die nu in volle omvang zichtbaar wordt. We noemen het een “kredietcrisis”, maar het is een ongekende humanistische transformatie. De bekende Amerikaanse wetenschapper en psycholoog Dr. Abraham Maslow  beschreef in de vorige eeuw al dat mensen worden gedreven door het bevredigen van bepaalde behoeften. Hij ordende die behoeften in vijf categorieën: (1) fysieke behoeften, (2) veiligheid/stabiliteit, (3) genegenheid/sociale verbinding, (4) eigenwaarde/status en (5) zelfactualisatie. Maslow gaf aan dat deze categorieën een hiërarchische structuur hebben. Als je niets hebt staat het bevredigen van fysieke behoeften centraal in je leven. Alle andere categorieën zijn dan secundair. Maar als je eenmaal die fysieke behoeften hebt bevredigd wordt ‘veiligheid/ stabiliteit’ primair in je leven, vervolgens ‘genegenheid/sociale verbinding’, dan ‘eigenwaarde/ status’ en als laatste ‘zelfactualisatie’.
     
    In de Maslow 1 tot en met 4 categorieën is de mens gericht op het overleven. Dat kan de mens alleen als hij of zij onderdeel is van een sociale structuur, van een groep. Al onze maatschappelijke instituten zijn opgericht en ingericht om daarin te voorzien. Ze bieden de structuur om zo goed mogelijk fysieke behoeften, veiligheid/stabiliteit, genegenheid/sociale verbinding en eigenwaarde/ status te bereiken.
     
    Zelfactualisatie, daarentegen, ontstijgt het overleven. Pas in de zelfactualisatie-fase wordt een mens pas echt mens. In plaats van een opgewaardeerd dier gericht op het overleven. Zelfactualisatie is het realiseren van je innerlijke potentieel. Niet omdat je er geld, status, veiligheid of aandacht mee verdient, maar omdat het uitoefenen van je ware potentieel je voldoening en zingeving geeft. Het is het architect zijn om het architect zijn en niet omdat je er geld, status, veiligheid of aandacht mee verkrijgt. Mensen in de zelfactualisatie-fase vertonen fundamenteel ander gedrag dan mensen in de Maslow 1-4 fase. 
     
    Mensen in de Maslow 1-4 fase zijn gericht op het collectief, gehoorzaam aan de hiërarchie en gevoelig voor autoriteit. Het zijn de ideale jaren vijftig mensen van Jan Peter Balkenende. Maslow 5 mensen zijn volwassen en zelfstandig. Ze zijn vrijzinnig, empathisch, democratisch en sociaal, maar ongevoelig voor autoriteit. Ze hebben de groep ook helemaal niet meer nodig om zichzelf te actualiseren. Ze zijn waarlijk vrij. Ze hebben een enorme werkelijkheidszin en zijn in die zin ontsnapt aan Plato’s grot.
     
    De hele huidige maatschappelijke ordening met alle bijbehorende maatschappelijke instituten is gemaakt voor en door de Maslow 1-4 mens. Maar de westerse wereld kantelt vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw langzaam naar Maslow 5. Of, anders gezegd, de menselijke geschiedenis beweegt van Maslow 1-4 naar de menselijke zelfactualisatie.
     
    Het gevolg is dat alle bestaande maatschappelijke instituten en structuren niet meer passen met de huidige Maslow 5 mens. De huidige “kredietcrisis” is helemaal geen kredietcrisis maar een westerse transformatie van een Maslow 1-4 mensheid naar een Maslow 5 mensheid met alle bijbehorende aardverschuivingen. We zitten in het westen midden op het enorme breukvlak tussen de Maslow 1-4 maatschappij en de Maslow 5 maatschappij. Helaas, zonder dat onze politici dat door hebben. Waardoor voortdurend brandjes worden geblust met bekend bluswater.
     
    Relikwie
    Toen ik op nieuwjaarsavond naar Freek de Jonge zat te kijken realiseerde ik me dat ik voor het eerst bij een cabaret voorstelling geen enkele keer moest lachen, maar ook dat ik zat te kijken naar een relikwie uit een vervlogen tijdperk. Een predikant zonder gelovigen. Een gelijkkrijger zonder gelijk.
     
    Ik moest ineens denken aan Nicolae Ceausescu, de Roemeense communistische dictator, die 22 jaar geleden uit zijn monstrueuze paleis werd gesleurd door de opstandelingen in zijn land. Ik zie nog de blik in zijn ogen vlak voordat hij werd vermoord. Een mengeling tussen verbazing, boosheid en verongelijktheid: “Hoe kan het dat de wereld zich niet wil wijden aan mijn geluk?” Ceausescu was het contact met zijn onderdanen en daarmee de werkelijkheid volkomen kwijtgeraakt in dat groteske paleis van hem. Ooit begonnen als idealist was hij verworden tot een karikatuur van zichzelf. Een icoon uit een allang vervlogen tijdperk. Een man die op de verkeerde plaats op het verkeerde moment aankomt.
     
    Natuurlijk is Freek de Jonge geen Nicolae Ceausescu, verre van dat zelfs. Maar de dynamiek is hetzelfde. Freeks paleis is zijn opvoeding omgezet in succes, aandacht en roem. Het paleis van de bewieroking en het verkregen gelijk. Het gevaar voor ieder succesvol mens en iedere succesvolle organisatie.
     
    Freek de Jonge én onze huidige maatschappelijke ordening zijn beiden relikwieën geworden uit lang vervlogen tijden. Als ze zo doorgaan wordt verder verval en ondergang onvermijdelijk.
     
    Maar er is een oplossing. Zoals altijd. Initiatie naar volwassenheid.
     
     
    Eric Bartels is filosoof, successtrateeg, auteur bij AW Bruna/Arbeiderspers en schrijver van opiniestukken in de Volkskrant en Follow The Money.
     

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Bartels

    Eric Bartels is filosoof, schrijver en ondernemer. Hij richt zich met zijn werk en ondernemingen op zelfactualisatie, het vol...

    Volg Eric Bartels
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren