© EU2016NL

  • "gasgebouw" moet zijn "gasbouwval".., slopen dus, zonder vergoedingen! Politici en aandeelhouders uitzetten naar hun belastingparadijs!
  • Bij de vergoeding van claims van burgers (zie boven) moet minstens 50% traceerbaar zijn i.p.v. de 10% van "Moedertje Staat en Co."!
  • Oplossing: Vanaf morgen alle claims van getroffen burgers, met overlegging van bonnetjes direkt goedkeuren, controle achteraf, door burgers!
  • Typo: "gasgebouw" moet zijn "gasbouwval".., slopen dus, zonder vergoedingen!
  • "geleden"
  • "gebeurt"

In een nieuw uitgelekt winningsplan van de NAM staat dat het gasbedrijf mogelijkheden ziet om meer gas te winnen in Groningen. Dit tot grote verbijstering van Groningers en politiek. ‘Ik vind het onbegrijpelijk dat de belangen van Shell en Exxon voor de veiligheid en leefbaarheid van Groningers gaan.’ Ondertussen staat de winst van staatsenergiebedrijf EBN zwaar onder druk, zo blijkt uit de laatste jaarcijfers. De aardbevingsschade moet betaald worden, en laat het gasgebouw in al haar voegen kraken.

Vorige week maandag 11 april was Nederland gastheer op de informele top van energieministers in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. Minister Henk Kamp van Economische Zaken ontving daar zijn 27 Europese collega’s om te discussiëren over de toekomst van een Europese energie-unie. Buiten het museum stonden demonstranten van Milieudefensie en Friends of the Earth langs de waterkant te protesteren. Gewapend met spandoeken met leuzen als Stop gasbevingen! en Gas stinkt! riepen zij de energieministers op de oren niet te veel te laten hangen naar de gaslobby. Een dag na de informele top zouden de 28 energieministers namelijk te gast zijn op een door Shell georganiseerde 'hospitality tour'. Op het programma: een rondleiding door het Shell Technology Center, een toepasselijke ‘oil majors and oil paintings’ tour door het Van Gogh museum, en een lunch met de president-directeur van Shell Nederland.

Volgens Friends of the Earth was dit niet anders dan een ‘schaamteloze PR-stunt van Shell, met medewerking van de Nederlandse overheid.’ De tour stond namelijk als officieel onderdeel op de uitnodiging van minister Kamp vermeld. De actievoerders buiten het Scheepvaartmuseum riepen de ministers op niet deel te nemen aan deze lobbytour en in plaats daarvan een bezoek te brengen aan het aardbevingsgebied in Groningen.

De aardbevingen waar de Groningers mee te maken krijgen, zeggen meer over Shell dan de oil paintings van Van Gogh

In Groningen vinden namelijk de werkelijke activiteiten van Shell plaats. En de aardbevingen waar de Groningers mee te maken krijgen, zeggen meer over het olie- en gasbedrijf dan de oil paintings van Van Gogh. Op dezelfde dag dat minister Kamp met zijn Europese collega’s om tafel zat stuurden de Provincie Groningen en 12 Groningse gemeenten dan ook een open brief aan het kabinet waarin zij dringend vroegen om meer geld voor het oplossen van de aardbevingsproblematiek in Groningen. De Groningse overheden vragen in de brief om ‘voldoende financiële middelen en instrumenten’ om ‘Groningen weer perspectief te geven’. Dit geld moet naar de speciaal hiervoor aangestelde Nationaal Coördinator Groningen (NCG) toegaan, die moet ‘werken aan (het) herstel van geschonden vertrouwen.’

Er worden echter geen concrete bedragen genoemd door de Groningse politici. Niemand die precies lijkt te weten hoeveel geld er nodig is om de gevolgen van de aardbevingen op te vangen. Ook is het onduidelijk wie voor die kosten moet opdraaien. De Groningse brief was gericht aan het kabinet, maar had misschien net zo goed naar Shell zelf gestuurd kunnen worden. De betrokkenheid van Shell bij de informele energietop in Amsterdam is maar een kleine aanwijzing naar hoe verweven de Nederlandse overheid met de olie- en gassector is.

Wie is wie in deze sector, en belangrijker nog: Wie betaalt wat?

De lusten…

Nederland heeft decennialang geprofiteerd van het Groningse aardgas. Het was de zogenaamde kurk waar de Nederlandse economie en welvaart op dreef. Hoeveel we hieraan verdiend hebben bleek wel uit een onderzoeksrapport dat de Algemene Rekenkamer in 2014 naar buiten bracht. In haar onderzoek naar de bestedingen van de aardgasbaten becijferde de Rekenkamer dat de totale Nederlandse opbrengsten van het gas tussen 1960-2013 circa 265 miljard euro bedroegen. Doorgerekend tot en met 2015 is dit zo’n 285 miljard en gecorrigeerd voor inflatie ligt dat bedrag nog veel hoger.

Hiermee is de Groningse gasbel al decennialang een ‘substantiële bron van inkomsten voor de Staat.’ De relatieve grootte van deze inkomsten voor de Staat is in de loop der jaren wel steeds minder geworden, van bijna zo'n 10 procent begin jaren ’80 naar 5 procent in 2013.

Het grootste deel van de Nederlandse aardgasbaten komt uit het Groningerveld. Van de bijna 100 miljard aan aardgasbaten over de periode 2006-2013 kwam circa 70 procent uit Groningen. In topjaar 2013 bracht dit ruim 15 miljard op voor de Staat. Onder andere door de lage gasprijs en de teruggedrongen gaswinning in Groningen heeft minister Dijsselbloem van Financiën zijn begroting echter drastisch moeten bijstellen. Voor dit jaar zijn de verwachte aardgasbaten nog maar 3,75 miljard euro.

Waar deze miljarden aan zijn uitgegeven is echter grotendeels onduidelijk. De gasbaten vloeiden voornamelijk naar de algemene middelen toe. Via de staatskas verdwenen miljarden in de begrotingen van verschillende ministeries. Tot specifieke uitgaven is dit niet meer terug te herleiden. De precieze besteding van 90 procent van de aardgasbaten is ‘niet traceerbaar,’ aldus de Algemene Rekenkamer.

Alleen in de periode 1995-2010 is een deel van de gasopbrengsten naar een fonds gegaan, het zogenaamde Fonds Economische Structuurversterking (FES). Onder het motto ‘van ondergronds naar bovengronds vermogen’ ging er zo’n 26 miljard euro aan gasopbrengsten in dit fonds zitten. Dit is circa 10 procent van de totale gasbaten sinds de ontdekking van ‘Slochteren’. In tegenstelling tot bij de staatskas, is binnen het FES wel tot op projectniveau te traceren waar dit geld aan is besteed. 80 procent van het fonds werd uitgegeven aan infrastructurele projecten, zoals de Betuwelijn en de Hogesnelheidslijn (samen goed voor 4,5 miljard). Verder zijn er andere projecten gefinancierd op het terrein van verkeer en vervoer (17,8 miljard), kennisinfrastructuur (3,8 miljard) ruimtelijke ordening (0,8 miljard), en bodemsanering, milieu en duurzaamheid (1,4 procent). In 2010 werd het FES echter op non-actief gezet en vloeiden alle gasbaten weer rechtstreeks naar de staatskas toe.

…en de lasten

Groningers klagen dat zij weinig van deze miljarden hebben teruggezien. Natuurlijk vloeit er via de algemene middelen weer geld terug naar Groningen, maar precieze bedragen zijn onbekend. Daarentegen zit men wel met grote aardbevingsschade aan huizen en gebouwen. Hiervoor wordt men in principe gecompenseerd. Follow the Money liet eerder al zien dat dit in de praktijk echter vaak niet gebeurd of slechts na zeer veel tegenwerking.

Ter compensatie wist Commissaris van de Koningin in Groningen Max van den Berg begin 2014 1,2 miljard euro los te krijgen in Den Haag. Deze ‘berg van Max’ leek toentertijd heel veel geld en Van den Berg werd dan ook al gauw neergezet als ‘inhalerig’. Maar om dit in context te plaatsen: van de totale aardgasbaten is het slechts 0,4 procent.

Deze 1,2 miljard wordt over vijf jaar uitgegeven. Hiervan is 850 miljoen bestemd voor schadeherstel en het verstevigen van huizen, gebouwen en infrastructuur: oftewel, 170 miljoen per jaar. Maar is dat voldoende? Van den Berg zelf was er niet tevreden mee en wilde eind 2014 nog eens minstens 800 miljoen extra ontvangen. Hij sprak van de ‘enorme minachting in Den Haag voor Groningen’.

Groningers klagen dat zij weinig van deze miljarden hebben teruggezien

Hoeveel geld er werkelijk nodig is is moeilijk te zeggen. Een jaar gelden voerde het ingenieursbureau Van Rossum in opdracht van het provinciebestuur een analyse uit en becijferde dat een verstevigingsoperatie van bijna 170 duizend gebouwen 27 jaar zal gaan duren. Dat komt neer op twee van de drie panden in het bevingsgebied. De mogelijke kosten: 30 miljard euro.

De Stuurgroep Nederlandse Praktijk Richtlijnen, door minister Kamp zelf in het leven geroepen om de gevolgen van nieuwe aardbevingsrichtlijnen in kaart te brengen, schatte eerder dat er 6,5 miljard nodig is. Actiegroep Aardbevingen Groningen stelt dat er ‘tussen de tien en de veertig miljard nodig is om alles te verstevigen, te herstellen en alle compensatie te regelen.’ In dit licht is de toegezegde 1,2 miljard een schijntje.

Wie betaalt de kosten?

Maar goed, tot nu toe moet men het in Groningen doen met 1,2 miljard euro. Wie betaalt dat? Minister Kamp stelde dat dit bedrag voor rekening komt van de NAM. Maar indirect draait de overheid er wel degelijk ook voor op. Het compensatiegeld heeft negatieve gevolgen voor de rijksbegroting, omdat de kosten die de NAM maakt in mindering worden gebracht op de aardgasbaten die naar de staatskas vloeien. Dit betreft 144 miljoen per jaar minder voor de periode 2014-2018, zo becijferde Kamp.

Het idee dat de NAM opdraait voor alle kosten ligt in de praktijk dus ingewikkelder. Om dit te begrijpen moeten we het zogenaamde gasgebouw bekijken, waarin de publiek-private gaswinningsconstructie is vormgegeven.

De NAM pompt het aardgas omhoog. Maar de werkelijke kosten van de exploitatie zijn voor de zogenaamde Maatschap Groningen, waarin de NAM voor 60 procent een financieel belang heeft, en Energie Beheer Nederland (EBN) voor de resterende 40 procent. EBN is een staatsbedrijf, voor 100 procent eigendom van de overheid. De overheid haalt zijn gaswinsten dus uit EBN, waar het dividend van opstrijkt, en uit de NAM, waar het accijnzen, heffingen en belastingen over voert. Daarnaast ontvangt de Staat ook nog dividend uit GasTerra, wat als handelsbedrijf verantwoordelijk is voor de verkoop van het gas.

Waar de overheid de fundering van het gasgebouw vormt, worden de dwarsbalken echter gevormd door Shell en haar Amerikaanse evenknie ExxonMobil. De twee energiebedrijven zijn de werkelijke kracht achter de gaswinning in Groningen. Beide bedrijven zijn voor 50 procent eigenaar van de NAM, en voor 25 procent van GasTerra. Shell en Exxon zijn indirect dus elk voor 30 procent in de Maatschap Groningen vertegenwoordigd.

Waar de overheid de fundering van het gasgebouw vormt, worden de dwarsbalken gevormd door Shell en haar Amerikaanse evenknie ExxonMobil

De Maatschap is in 1963 opgericht met een Overeenkomst van Samenwerking tussen Shell, Exxon, NAM, EBN en het ministerie van EZ. De overeenkomst is echter niet openbaar. In 2013 is via een verzoek op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) geprobeerd het document te openbaren. Dit Wob-verzoek werd toentertijd echter afgewezen. Het ministerie van Economische Zaken schreef het volgende: ‘Openbaarmaking van een groot deel van het document zou naar mijn oordeel leiden tot onevenredige benadeling van de belangen van NAM, Shell, Exxon, en EBN, omdat gegevens van financiële aard en gegevens over de bedrijfsstrategie van NAM, Shell, Exxon, en EBN voor een ieder openbaar worden. Deze nadelige gevolgen, en ook de schade die openbaarmaking van de vertrouwelijk ter beschikking gestelde gegevens zou toebrengen aan de betrouwbaarheid van de overheid, wegen niet op tegen het belang dat bij openbaarmaking zou zijn gediend.’

Uit deze overeenkomst zou onder meer blijken dat de Staat mede-concessiehouder is van het Groningerveld. Dit kwam naar voren tijdens een kort geding dat een gedupeerde Groninger november vorig jaar voerde tegen de NAM, waarin de overeenkomst werd aangehaald. ‘De verantwoordelijkheid van de Staat is hiermee veel groter dan zij steeds doet lijken,’ aldus de advocate tegen RTV Noord.

‘Getroffen voorzieningen’

Als deelnemers in de Maatschap Groningen draaien Shell, Exxon en EBN op voor de aardbevingskosten. Om welke bedragen dit gaat is echter zeer onduidelijk. De NAM publiceert geen jaarverslagen, omdat het onderdeel is van Shell. Shell zelf rept slechts in zeer algemene bewoordingen over Groningen in haar jaarverslag. Het Groningerveld is een belangrijke gasbron voor Shell. Groningen behoort tot de belangrijkste proven undeveloped reserves, olie- en gasvoorraden die dus nog in gebruik moeten worden genomen in de komende jaren. Maar over concrete bedragen voor aardbevingsschade geen woord.

EBN daarentegen geeft al veel meer informatie. Het staatsbedrijf laat in haar recent gepubliceerde jaarverslag over 2015 weten voorzieningen getroffen te hebben om schadeclaims als gevolg van de aardbevingen te kunnen betalen. In 2014 had het bedrijf hier 112 miljoen euro voor opzij gezet, en in 2015 nog eens 360 miljoen. In 2014 is van dit bedrag zo’n 49 miljoen euro ook werkelijk opgebruikt, en in 2015 is er nog eens 69 miljoen extra aan dit bedrag onttrokken. Maar dit is slechts 40 procent van de totale aardbevingskosten die de Maatschap Groningen maakt. Voor 2015 moeten die kosten dus op zo’n 172,5 miljoen euro hebben gelegen.

Deze kosten worden echter alleen als ‘getroffen voorzieningen’ opgegeven, om daarna weer te worden weggeboekt onder de operationele kosten. Hierdoor komt niet naar voren wat de werkelijk gemaakte schadekosten zijn. Er is nergens in het gasgebouw te achterhalen wat schadeherstel, versteviging, uitkoop of onderzoek nu exact kosten.

Per 1 januari van dit jaar heeft EBN in totaal 388 miljoen euro aan voorzieningen voor aardbevingsschade opzij gezet. Als gevolg van deze kosten, de lage gasprijzen, en de verminderde gasproductie staan de resultaten van EBN zwaar onder druk. In 2015 daalde de omzet van het energiebedrijf met 27 procent naar 4,8 miljard euro. De dividendsuitkering aan de Nederlandse Staat werd zelfs meer dan gehalveerd, van 4,9 naar 2,1 miljard.  


Bart Crezee

"Er is nergens in het gasgebouw te achterhalen wat schadeherstel, versteviging, uitkoop of onderzoek nu exact kosten"

De overheid verdient dus minder. Maar hoeveel betaalt zij uiteindelijk zelf mee aan de schade? Minister Kamp liet begin 2014 in een brief aan de Tweede Kamer weten dat de 144 miljoen die de Staat jaarlijks bijdraagt aan ‘de berg van Max’ 64 procent van de totale schadekosten bedraagt. Dit is dus substantieel meer dan de 40 procent verantwoordelijkheid van de Staat die op het eerste gezicht uit het gasgebouw naar voren lijkt te komen.  En dit betekent ook: Shell en Exxon betalen maar een relatief klein deel van alle schadekosten, elk 18 procent.

Tegelijkertijd profiteren Shell en Exxon (via de NAM) wel mee door hun aandeelhoudersverhouding van 60 tegen 40. Een goed voorbeeld hiervan is het opkopen van beschadigde panden. In sommige gevallen koopt de NAM huiseigenaren uit wanneer panden onbewoonbaar zijn verklaard. Vaak gaat dit om oude Rijksmonumenten die niet gesloopt mogen worden. Het Groningse stadsblog Sikkom toonde op basis van documenten uit het kadaster aan dat niet de NAM maar de Maatschap Groningen deze uitkoop betaalt. Hierdoor worden Shell en Exxon elk voor 30 procent eigendom van een hoop onroerend goed in Groningen, terwijl ze daar maar voor 18 procent aan hebben bijgedragen.

‘Dubbele petten’

Begin 2015 kwam de Onderzoeksraad voor Veiligheid met een rapport naar buiten waarin het de besluitvorming rond de gaswinning evalueerde. Het rapport concludeerde dat de overheid zich sinds de ontdekking van de gasbel nooit iets aan heeft getrokken van de veiligheid van de Groningers. De aardgasbaten waren altijd prioriteit nummer één.

Hoe dit kon gebeuren? Volgens de Onderzoeksraad heeft de minister van Economische Zaken al die jaren ‘te veel petten’ opgehad. Economische Zaken is het enige ministerie dat betrokken is bij de gaswinning. Minister Kamp is daardoor zowel verantwoordelijk voor de staatsinkomsten uit het gas, als voor de veiligheid van de bewoners. De Onderzoeksraad adviseerde dat ook andere ministeries betrokken zouden moeten worden bij de besluitvorming hierover en dat de toezichthouder (het Staatstoezicht op de Mijnen) onafhankelijker van het ministerie zou moeten opereren.

Casemanagers

Maar de minister is niet de enige in het gasgebouw met een dubbele pet op. Hans Alders, de nieuwe Nationaal Coördinator Groningen, was voordat hij deze rol kreeg toebedeeld voorzitter van Energie-Nederland, de belangenvereniging van Nederlandse energiebedrijven. Ook Jan Willem van Hoogstraten, sinds vorige maand de nieuwe CEO van EBN, begon zijn carrière ooit bij oliebedrijf Shell en bekleedde daarna diverse functies bij belangenorganisaties van olie- en gasbedrijven.

De vervlechting van rollen in de gaswinning vinden we ook terug in de schadeafhandeling. Onlangs kwam aan het licht dat zogenaamde casemanagers van de Nationaal Coördinator Groningen, die als onafhankelijke partij vastgelopen schadegevallen weer vlot moet trekken, zelf voormalige NAM-medewerkers zijn. Het leidde tot veel woede in Groningen en riep de vraag op aan wiens kant de NCG eigenlijk staat. ‘De onafhankelijkheid van de Nationaal Coördinator wordt hierdoor wel erg ongeloofwaardig,’ vond actiegroep Groninger Bodem Beweging. 

Draagvlak

Terug naar Amsterdam. Na hun top in het Scheepvaartmuseum gingen de Europese energieministers op tour met Shell. De olie- en gaslobby was hier heel zichtbaar aan het werk. Voor de gaswinning in Groningen hebben we met het gasgebouw een constructie opgetuigd die echter zo complex is dat de vervlechting van belangen veel minder goed zichtbaar is.

De afgelopen decennia functioneerde dit systeem 'in de basis goed', zo vond een onderzoek uit 2014 in opdracht van minister Kamp. Het gasgebouw wist de publieke en private belangen in balans te houden. De vraag is hoelang dat nog het geval is. Het rapport concludeerde dat meer sturing vanuit de overheid nodig is om alle recente ontwikkelingen in de gassector het hoofd te bieden. Hierbij zal vooral ook aandacht moeten zijn voor de veiligheid van bewoners en het herstellen van schade.

De NAM ziet mogelijkheden om zonder dat de veiligheid van Groningers in het geding komt weer meer dan 27 miljard kuub gas per jaar te gaan winnen

In weerwil hiervan ziet de NAM juist kansen om meer gas te gaan winnen in Groningen, zo bleek maandag 18 april uit een uitgelekt nieuw winningsplan. Daarin ziet de NAM mogelijkheden om zonder dat de veiligheid van Groningers in het geding komt weer meer dan 27 miljard kuub gas per jaar te gaan winnen. De politiek reageerde verbijsterd. ‘Ik vind het onbegrijpelijk dat de belangen van Shell en Exxon voor de veiligheid en leefbaarheid van Groningers gaan,’ liet GroenLinks-kamerlid Liesbeth van Tongeren weten. Ook de VVD, PvdA en SP reageerden geschrokken op de nieuwe plannen. 'Dit NAM-voorstel schoffeert de Groningers. Het kabinet moet dit plan bijstellen,' aldus PvdA'er Jan Vos.

Het nieuwe NAM-plan lijkt wederom het ‘herstel van geschonden vertrouwen’ te ondergraven. Nu de winsten onder druk staan, wordt er door de private partijen in het gasgebouw gezocht naar mogelijkheden om te blijven pompen. Tenslotte geldt dat Shell en Exxon de dwarsbalken van het gasgebouw vormen: zonder hen stort het hele gebouw in elkaar. Maar als het sociale draagvlak weg erodeert, waar blijft het huis dan nog op rusten?

Dit artikel is tot stand gekomen met de Lira Startsubsidie voor jonge journalisten van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Over de auteur

Bart Crezee

Milieuwetenschapper en schrijft over olie- en gasboringen, de energietransitie en klimaatverandering.

Lees meer

Volg deze auteur
Dit artikel zit in het dossier

Aardgas in Groningen

Gevolgd door 315 leden

Naar aanleiding van tips van lezers is Follow the Money gedoken in de ondoorzichtige wereld van de Groningse gaswinning en de...

Lees meer

Volg dossier

Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

word lid
Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren