Beeld: Jilles Mast

Mozambique gaat tenonder aan gas voordat er een druppel is opgepompt

    In Mozambique is recent een van de grootste gasvoorraden ter wereld ontdekt. Internationale gas- en oliebedrijven als Anadarko, ENI, ExxonMobil en Shell staan in de rij. In theorie kan Mozambique veel geld verdienen aan het gas, maar de praktijk is heel anders. Begin van een reeks over hoe de Nederlandse belastingbetaler private bedrijven helpt om geld te verdienen in een straatarm land.

    ‘Het leven staat stil.’ Met boven ons een overdonderend heldere sterrenhemel praten we met Musa, Ismael en Kabili uit het dorp Quitupe in het uiterste noorden van Mozambique. ‘Elke dag kan de dag zijn dat we moeten vertrekken. Waarom zouden we nog nieuwe dingen ondernemen of onze huizen verbeteren?’

    Musa, Ismael en Kabili zijn moe. Moe van het wachten, van de onzekerheid, van afspraken die niet worden nagekomen en van hun verzet.

    Al zes jaar lang worden mensen als Musa Simango geconfronteerd met een onvermijdelijk lijkend vertrek van hun geboortegrond. Hetzelfde geldt voor de enkele duizenden andere inwoners van het schiereiland Afungi. Zij moeten wijken voor de komst van gasindustrie.

    Gasvondst

    In de jaren 2011 en 2012 doen gas- en oliemultinationals ENI uit Italië en het Amerikaanse Anadarko een grote ontdekking. Vlak voor de kust van Cabo Delgado, de meest noordelijke provincie van Mozambique, wordt ruim 7000 miljard kubieke meter aan gas gevonden. Dat is bijna drie keer de omvang van het Groninger gasveld. De waarde van de vondst loopt in de honderden miljarden.

    Het IMF verwacht dat de investeringen rond de Mozambikaanse gasindustrie drie keer het totale bbp zullen bedragen

    Op A-locaties langs de kust heeft ENI een uitvalsbasis gebouwd, geflankeerd door enkele nieuwe hotels. Er zijn plannen voor een vliegveld, een nieuwe haven, twee tot vier LNG-faciliteiten van een consortium onder leiding van Anadarko, een gas to liquid (GTL) fabriek waar Shell aardgas om wil zetten in vloeibare brandstof, en een kunstmestfabriek van het Noorse bedrijf Yara. Het gebied waar de LNG-faciliteiten en aanverwante industrie moet worden gebouwd, beslaat tussen de 4000 en 7000 hectare. Ongeveer 2500 mensen uit vier gemeenschappen zullen daarvoor moeten wijken. Anderen raken (een deel van) hun land kwijt.

    Keerpunt

    De impact van deze ontdekking is gigantisch. Arm gemaakt door de langdurige Portugese overheersing en een bloedige burgeroorlog — de strijd tussen de voormalige onafhankelijkheidsstrijders van Frelimo, de huidige regeringspartij, en het mede door apartheid-Zuid-Afrika gesteunde Renamo duurde tot 1992 — zou het gas een keerpunt kunnen zijn in het nog jonge bestaan van het land. Er zou een einde kunnen komen aan Mozambiques afhankelijkheid van de grillen van internationale donoren en de beruchte economische herstructureringsprogramma’s van het IMF.

    Economen van het IMF verwachten dat de investeringen in en rond de Mozambikaanse gasindustrie meer dan honderd miljard dollar zullen bedragen, maar liefst drie keer (!) het totale bruto nationaal product van het land. De komende dertig jaar zou de Mozambikaanse overheid kunnen rekenen op 500 miljard dollar aan extra belastinginkomsten. Met dank aan het gas zou Mozambique de sprong kunnen maken van de onderste regionen op de VN ontwikkelingsindex naar de status van middeninkomensland.

    Ook Nederland kijkt ineens met hele andere ogen naar Mozambique. ‘Verandering is aangebroken,’ schrijft de Nederlandse ambassade in 2012, ‘de relatie tussen Mozambique en de wereld wordt op zijn kop gezet.’ Vanaf dat moment zal de Nederlandse overheid zich nog meer dan voorheen inzetten op het binnenhalen van contracten voor het Nederlandse bedrijfsleven in Mozambique. Onder meer Shell, dat ook in buurland Tanzania grote investeringen doet, Fugro, de baggeraars Boskalis en van Oord en vele anderen staan te springen om deelname aan Mozambiques gas boom.

    Presource curse

    De verwachtingen zijn hooggespannen en de belangen groot. Maar de realiteit in Mozambique anno 2018 is dat het land tekenen vertoont van een ‘resource curse’ ofwel hulpbronnenvloek. Landen die over een grote hoeveelheid natuurlijke hulpbronnen beschikken, kunnen te maken krijgen met weinig of zelfs helemaal geen economische groei, toenemende ongelijkheid, (gewapende) conflicten en corruptie.

    ‘We zijn allemaal bedienden’

    De Mozambikaanse overheid moet momenteel noodgedwongen bezuinigen. Zij kan haar snel oplopende binnen- en buitenlandse schulden niet betalen en heeft geen toegang tot geld van het IMF, omdat het land voor 2 miljard aan leningen had verborgen (waarover later meer). Volgens een onderzoeksteam van de Noorse ambassade is Mozambiques huidige crisis zó nauw gerelateerd aan de gasvondsten, dat zij spreekt van een ‘presource curse’. Zelfs voordat er ook maar één druppel vloeibaar aardgas is geëxporteerd, doet de vloek al van zich spreken.

    De oorspronkelijke verwachting was dat Mozambique vanaf 2018 gas zou gaan exporteren. Inmiddels wordt er gesproken over 2023, of zelfs nog later. Op dit moment is er één definitieve investeringsbeslissing gemaakt, door ENI. Het Italiaanse bedrijf zal veertig kilometer voor de kust een drijvend LNG-platform aanleggen te waarde van zeven miljard dollar. Het Amerikaanse Anadarko sloot afgelopen maart een overeenkomst met de Mozambikaanse overheid, maar wacht met een definitief ‘ja’ totdat de onderhandelingen met potentiële afnemers van het gas klaar zijn.

    Viver bem

    Ons gesprek met Musa Simango wordt noodgedwongen afgebroken. De nacht is gevallen en onze chauffeur Chehane wordt door zijn ongeruste baas gebeld met de boodschap dat hij niet in het donker moet rijden. Enkele dagen voor onze komst naar Cabo Delgado zijn er gewapende aanvallen geweest op de politiepost van het nabijgelegen Mocimboa da Praia. Na twee dagen van gevechten zijn de aanvallers gedood of gevlucht, sommigen in de richting van de grens met Tanzania. Het Mozambikaanse leger is ingezet en heeft controleposten opgezet op de doorlopende weg van Mocimboa da Praia naar Palma.

    Als we de volgende dag terugkeren naar Quitupe, staat op de weg die Anadarko heeft aangelegd om bouwmateriaal aan te voeren om de honderd meter iemand met een hesje, een helm en een rode vlag. Het zijn verkeersregelaars die door Anadarko uit de omliggende dorpen zijn geplukt om zes dagen per week het verkeer te begeleiden. Zowel voor als achter ons is de weg verlaten. De verkeersregelaars vallen onder het Corporate Social Responsibility (CSR) programma van Anadarko dat als doel heeft om op ‘een duurzame manier de levensstandaard in de gemeenschappen te verhogen’ en ‘in staat te stellen om onafhankelijk, zelfvoorzienend en vakkundig te zijn.’

    ‘Verkeersregelaar is een van de baantjes die mensen hier hebben,’ vertelt Simango terwijl we door Quitupe lopen. ‘Verder werken we in de schoonmaak en de beveiliging. Het getuigt van een gebrek aan respect voor ons. Dit zijn geen serieuze banen en er is niemand die een hogere positie bekleedt. We zijn allemaal bedienden.’ Er zijn wel onderwijsprogramma’s voor de lokale bevolking, maar de kwaliteit hiervan wisselt sterk.

    Het CSR-programma moet verhullen dat de rechten van de bewoners met voeten worden getreden

    Op een diploma van de Zuid-Afrikaanse Capital Outsourcing Group dat wij te zien krijgen, wordt de deelnemer van de cursus competent verklaard in onder andere: bewustzijn HIV/Aids, hygiëne, werken met gereedschap en basiscommunicatie. Twee andere opmerkelijke competenties zijn viver bem (‘goed leven’) en competencias de vida (‘levenskunde’).

    Hervestiging

    Het CSR-programma is een doekje voor het bloeden dat moet verhullen dat de rechten van de bewoners van Afungi met voeten worden getreden. Alda Salomao is als milieujurist van het Centro Terra Viva (CTV) nauw betrokken geraakt bij het proces rond de hervestiging van de 2500 inwoners van de getroffen gemeenschappen. In het kantoor van CTV in het centrum van Maputo vertelt ze openhartig over haar eerste ontmoeting met vertegenwoordigers van Anadarko in oktober 2012. Onderwerp van gesprek was een mogelijk partnerschap tussen Andarko en CTV omtrent die hervestiging.

    Ook mensen uit de dorpen zelf worden door de Mozambikaanse autoriteiten geïntimideerd. Simango bijvoorbeeld, die een tijd in de commissie zat voor de hervestiging van Quitupe. ‘Toen ik CTV wilde uitnodigen voor een bijeenkomst om ons te informeren over onze rechten, werd ik door de overheid voor het blok gezet. Als ik ging samenwerken met ngo’s, moest ik uit de commissie stappen. Ik koos voor het laatste.’ De keuze van Simango wordt hem door de leiders van de gemeenschap niet in dank afgenomen. Simango organiseert de bijeenkomst alsnog, maar op die dag zijn de dorpsleiders nergens te vinden. Ze willen niet samen worden gezien met de ngo’s. De toegestroomde inwoners van Quitupe, die duidelijk wel behoefte hebben aan de bijeenkomst, doen nog een ultieme poging hen op andere gedachten te brengen. Zonder succes.

    Achter de ‘short-cuts’ en ‘weinig transparante gang van zaken’ waar de Nederlandse overheid van spreekt, gaan ordinaire intimidatie en een verdeel en heers politiek schuil. ‘Degenen die willen samenwerken met de ngo’s worden achtergesteld ten opzichte van degenen die de bevelen van de overheid opvolgen,’ gaat Simango verder. ‘En zo leidt dit proces tot conflicten binnen de gemeenschap. Er is een kloof gecreëerd tussen de lokale leiders en de bevolking. We willen alleen dat overheid en bedrijven zich aan de wet houden, maar door onze verdeeldheid kunnen we dat niet afdwingen.’

    In het verband met de veiligheid van de geïnterviewden zijn de namen van Musa, Ismael en Kabili gefingeerd. 

    Over de auteurs

    Dit artikel werd geschreven door Bas van Beek, Alexander Beunder, Jilles Mast en Marianna Takou van Platform Authentieke Journalistiek in opdracht van Down to Earth Magazine, in samenwerking met Follow the Money.

    Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van Both ENDS en Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. De auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud. Dit artikel was eerder te lezen op de website van Down to Earth Magazine.

    Over het onderzoek

    Het afgelopen halfjaar heeft het Platform Authentieke Journalistiek zich in de ontwikkeling van Mozambiques gasvelden verdiept. We bezochten het land in oktober vorig jaar en spraken met inwoners van de door de gasindustrie geraakte gemeenschappen, met verschillende gas- en oliebedrijven, ngo’s, journalisten en vertegenwoordigers van de Mozambikaanse overheid. Een bonte verzameling van experts op het gebied van Mozambiques politiek, economie en geschiedenis. In dit eerste stuk bespreken we het effect van de gasvondsten op de omliggende dorpen. In artikel twee bekijken we hoe waarschijnlijk het is dat de Mozambikaanse bevolking als geheel profiteert van de komst van de gasindustrie. In het derde en laatste stuk richten we ons op de (financiële en diplomatieke) rol van de Nederlandse overheid in haar poging het Nederlandse bedrijfsleven te laten meeverdienen aan Mozambiques nieuwe rijkdom. Voor dit laatste artikel loopt sinds lange tijd een wob-verzoek. Over de moeizame gang van zaken omtrent dit verzoek houden we de komende periode een blog bij.

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Platform Authentieke Journalistiek

    Gevolgd door 340 leden

    Het Platform Authentieke Journalistiek wil met kritische berichtgeving een bijdrage leveren aan een eerlijkere samenleving.

    Volg Platform Authentieke Journalistiek
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren