© ANP/ Lex van Lieshout

    Amsterdam gaat mensen financieel ondersteunen die een laag inkomen hebben, maar wel een dure sociale woning huren. Minister Blok spreekt van individueel maatwerk, maar in werkelijkheid kunnen hele groepen zonder verdere toetsing een extra toeslag claimen. Dat is dan geen bijzondere bijstand, maar een vorm van inkomensbeleid. En dat hoort thuis bij de centrale overheid, niet bij de gemeente.

    Er is veel armoede onder bewoners van corporatiewoningen. De recessie in combinatie met een reeks stevige huurverhogingen heeft een flink aantal huishoudens in de financiële problemen gebracht. Minister Blok (Wonen en Rijksdienst) lijkt niet van plan deze huurders de helpende hand te reiken, maar veel gemeenten en woningcorporaties willen wél iets doen. Ze ervaren dagelijks dat de situatie onhoudbaar begint te worden.

    Ook de cijfers spreken boekdelen: in 2015 hadden 50.000 gezinnen een gezamenlijke huurachterstand van 168 miljoen euro. Daar komt nog eens 101 miljoen euro bij aan huurschuld van bewoners die al zijn uitgezet. Volgens de Vereniging voor Schuldhulpverlening en Sociaal Bankieren (NVVK) kampt 20 procent van de sociale huurders met risicoschulden en is een derde voortdurend aan het jongleren met rekeningen.

    Extra huurtoeslag

    De gemeente Amsterdam is onlangs met een initiatief gekomen voor een deel van de probleemgroep. Er zijn veel huurders in de hoofdstad die in een te dure sociale woning zitten. Het gaat om huishoudens die minder dan 120 procent van het sociale minimum verdienen en in een sociale woning zitten met een huur boven de grens die volledig recht geeft op huurtoeslag. Amsterdam gaat nu uit de gemeentelijke middelen een extra huurtoeslag betalen over de huur boven de reguliere huurtoeslaggrenzen. Die liggen, afhankelijk van de omvang van het gezin, op 586 euro of 628 euro. Voor de regeling is 3,5 miljoen euro uitgetrokken voor een periode van drie jaar.

    Een huishouden van twee personen heeft ruim 56 euro per maand extra bestedingsruimte

    Een voorbeeld van hoe dat kan uitpakken: een huishouden van twee personen heeft een inkomen van 117 procent van het minimumloon. Het huishouden bewoont een sociale woning met een huur van 680 euro per maand en ontvangt huurtoeslag tot de aftoppingsgrens van 586 euro, het huurniveau waarop de toeslag stopt. De gemeente gaat nu een extra huurtoeslag van 60 procent uitkeren over die 94 euro huur boven de aftoppingsgrens. Dat betekent dat het huishouden ruim 56 euro per maand extra bestedingsruimte heeft.

    Utrecht

    Utrecht heeft ondertussen een vergelijkbare overeenkomst gesloten met de plaatselijke corporaties. Daar loopt het systeem via de U-pas, een pas die mensen met een laag inkomen allerlei kortingen en andere voordelen biedt. Huishoudens van twee of meer personen hebben recht op zo’n pas als het inkomen maximaal 28.146 euro bedraagt. Voor alleenstaanden en eenoudergezinnen ligt het maximale U-pas-inkomen rond de 20.000 euro. Voor AOW’ers is er een afwijkende staffel.


    "Wat hebben huishoudens elders in het land aan dergelijke regelingen? Niets!"

    Een huishouden met een U-pas dat een sociale woning heeft met een huur boven een van de twee aftoppingsgrenzen, kan de corporatie verzoeken de huur van de woning te verlagen tot de aftoppingsgrens. De gemeente heeft tot eind 2018 voor de korting 2 miljoen euro uitgetrokken. Hiermee moeten de corporaties schadeloos worden gesteld.

    SP-wethouders

    Dit zijn maatregelen die bij sommige gezinnen de budgettaire druk wat van de ketel zullen halen. Dat is mooi voor die mensen, maar je kunt er ook vragen bij stellen. Wat hebben huishoudens elders in het land aan dergelijke regelingen? Niets! Utrecht en Amsterdam hebben beide een SP-wethouder op Wonen en dat zijn mensen die bereid zijn om ver te gaan voor hun achterban. Maar wat doe je als je een VVD-wethouder op Wonen hebt, of — zoals in Rotterdam — een Leefbaar-wethouder. Die zullen minder snel bereid zijn tot dergelijke regelingen.

    Dan moet je je maatregel blijkbaar ook nog slim weten te verkopen. In Zwolle wilden de gemeente en drie corporaties een regeling optuigen voor de zeer zwakke groepen: huishoudens die volgens het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD) maximaal 409 euro huur vóór huurtoeslag kunnen opbrengen. Het idee was om mensen uit die groep extra huurtoeslag te geven, zodat ze per saldo allemaal zouden uitkomen op die huur van 409 euro.

    Officieel betaalbaar

    Dat is als maatregel vergelijkbaar met die in Amsterdam en Utrecht, maar dan alleen voor een ander segment huurder. Dit initiatief werd van hogerhand afgeblazen. Het argument was dat, door het systeem van huurtoeslag en de huurregulering, alle huren officieel als betaalbaar gelden. Een gemeente mag binnen dat systeem geen inkomensbeleid voeren dat voor een hele groep geldt.

    Een vergelijkbaar initiatief in Zwolle werd van hogerhand afgeblazen

    Uiteindelijk hebben de Zwolse corporaties ervoor gekozen om alle huurders te ontlasten door in de toekomst zeer terughoudend te zijn met nieuwe huurverhogingen. Verder mogen huishoudens met een laag inkomen, maar met een huur boven de huurtoeslaggrens, met voorrang verhuizen naar een goedkopere woning.

    Kamervragen

    Als gemeente mag je dus blijkbaar soms wel bijpassen en soms niet. Hoe zit dat precies? In de Tweede Kamer vroeg men zich dat ook af. Al op 23 juni stelden de VVD-Kamerleden Perjan Moors en Roald van der Linde Kamervragen over dit onderwerp aan minister Blok. Ze wilden weten of het plan van de gemeente Amsterdam wel conform de regels was. Op 26 augustus kwamen de antwoorden.

    Om te beginnen zei de minister geen redenen te zien voor extra steun aan hele categorieën sociale huurders. Huurregulering, huurtoeslag en, sinds het begin van 2016, passend toewijzen, ondersteunen volgens de minister de huurders voldoende: ‘Er is geen aanleiding voor aanvullende generieke bijdragen vanuit de gemeenten.’


    Minister Stef Blok

    "Er is geen aanleiding voor aanvullende generieke bijdragen vanuit de gemeenten"

    Dat verklaart in ieder geval waarom in Zwolle de meest kwetsbare groep huurders niet in zijn geheel ondersteund mocht worden. Maar waarom in Amsterdam en Utrecht een hele groep sociale huurders dan wél ondersteund mag worden, is nog steeds onduidelijk.

    Armoedegelden

    Amsterdam betaalt de steun aan de groep dure scheefhuurders uit de zogeheten armoedegelden, een speciaal potje dat iedere gemeente heeft voor moeilijke gevallen. De twee VVD-Kamerleden vroegen zich af of dat geld niet meer is bedoeld voor preventie van armoede, voorlichting en hulpverlening in individuele gevallen. De minister antwoordde daarop dat nergens is vastgelegd hoeveel geld een gemeente mag besteden aan zaken als bijzondere bijstand, schuldhulpverlening en het bestrijden van armoede. Het is dus in feite aan het college om te bepalen wat voor bedragen men daaraan wil besteden en waar de prioriteiten moeten liggen.

    De grote troef van de twee Kamerleden, die duidelijk niet blij zijn met de plannen van Amsterdam, was de vraag of het een gemeente is toegestaan om te doen aan ‘categorale inkomensondersteuning’. De twee hadden hun huiswerk gedaan en wisten blijkbaar dat sinds de invoering van de zogeheten Participatiewet op 1 januari 2015, het verlenen van aanvullende inkomensondersteuning alleen op individuele basis mag plaatsvinden.

    Per geval bekijken

    Het antwoord van de minister was dat Amsterdam zich niet baseert op de Participatiewet. In plaats daarvan ging het volgens hem om een uitwerking van samenwerkingsafspraken tussen de Huurdersvereniging Amsterdam, De Federatie van Amsterdamse Woningcorporaties en de gemeente. In zijn antwoord stelde de minister dat de drie partijen per geval zorgvuldig zullen bekijken wat de beste oplossing is. De keuze daarbij is verhuizen of een tijdelijke huurverlaging die door de gemeente wordt bekostigd. De minister benadrukte dat vanaf 2019 de corporaties zelf de overeengekomen huurverlaging voor hun rekening nemen: ‘In deze zin betreft het hier dus maatwerkaanpak en geen categorale aanvullende inkomensondersteuning.’

    De keuze is verhuizen of een tijdelijke huurverlaging die door de gemeente wordt bekostigd

    We zetten de elementen van redenering nog even op een rijtje. Ten eerste gaat het om de zogeheten armoedegelden en die mag de gemeente naar eigen inzicht inzetten. Ten tweede gaat het niet om een uitkering die valt onder de Participatiewet, maar betreft het een uitwerking van een overeenkomst tussen de gemeente en twee vertegenwoordigende instanties binnen de gemeente. Ten derde gaat het niet om categorale inkomstenondersteuning, maar om een individuele aanpak, waarbij per geval wordt bekeken of verhuizen of huurverlaging de beste oplossing is. Ten vierde is de regeling van tijdelijke aard. 

    Een stuk simpeler

    De gemeente Amsterdam zelf ziet het allemaal een stuk simpeler. De redenering op het gemeentehuis gaat als volgt: gemeentes mogen inwoners met een laag inkomen ondersteunen. In Amsterdam heeft iedereen met een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum recht op bepaalde voorzieningen. Zo is er een kindpakket met daarin bijvoorbeeld kleding- en speelgoedbonnen, een scholierenvergoeding en een goedkope collectieve zorgverzekering met een gratis aanvullend pakket.


    "De minister gaat uit van maatwerk voor individuele gevallen en Amsterdam van een regeling waarvan iedereen binnen de gedefinieerde groep gebruik kan maken"

    In de visie van Amsterdam is de woonlastenregeling ook zo’n voorziening, bedoeld om mensen bij te staan met een laag inkomen maar een relatief hoge huur. De Participatiewet biedt volgens de gemeente daar gewoon ruimte voor en wel vanuit de regelgeving rond de bijzondere bijstand. Dat is opmerkelijk, want de minister beweert juist dat de gemeente Amsterdam zich niet baseert op de Participatiewet.

    De gemeente hanteert dus een wezenlijk andere rechtvaardiging voor de regeling dan de minister. De minister gaat uit van maatwerk voor individuele gevallen en Amsterdam van een regeling waarvan iedereen binnen de gedefinieerde groep gebruik kan maken. In dat laatste geval gaat het wel degelijk om een algemeen geldende, dus categorale regeling. Temeer daar de optie van verhuizen naar een goedkopere woning, waarvan de minister nadrukkelijk spreekt in zijn antwoorden op de Kamervragen, niet is terug te vinden in het persbericht van de gemeente Amsterdam. Daarmee vervalt in feite het hele idee van maatwerk.

    Bijzondere bijstand

    De Utrechtse regeling lijkt veel op de Amsterdamse, maar de twijfels over de juridische rechtvaardiging zijn misschien nog wat groter. Alleen al het simpele feit dat iedereen binnen de gedefinieerde groep met een U-pas toegang heeft tot de regeling, maakt het feitelijk tot een categorale regeling. Daarmee is de regeling eerder een vorm van inkomensbeleid dan een vorm van individuele bijzondere bijstand.

    Het heeft iets weg van een verkapt gedoogbeleid

    Het lijkt erop dat de regels wat zijn opgerekt om de steun aan die speciale groep dure scheefhuurder mogelijk te maken. Het heeft zelfs iets weg van een verkapt gedoogbeleid. Misschien is de minister coulant omdat met het invoeren van het passend toewijzen, die hele groep dure scheefhuurders in feite een weeffout in het systeem is geworden. 

    Rechtsongelijkheid

    Tot slot heeft het iets onrechtvaardigs dat dergelijke regelingen op gemeentelijk niveau worden ingevoerd. Mensen elders in het land die precies dezelfde problemen hebben, moeten deze nu zelf zien op te lossen. Dat voelt als rechtsongelijkheid. Kortom: een mooi initiatief, maar de onderbouwing maakt een nogal slordige indruk. Andere gemeenten weten vermoedelijk niet wat ze wel en niet mogen doen voor hun sociale huurders. Dat kan ze huiverig maken om er aan te beginnen, terwijl er door het hele land wel grote groepen zijn met betalingsproblemen en risicoschulden.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Peter Hendriks

    Gevolgd door 1160 leden

    Redacteur Woningmarkt. Signaleert en analyseert problemen waarmee Nederlanders op zoek naar woonruimte worden geconfronteerd.

    Volg Peter Hendriks
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Woningmarkt

    Gevolgd door 1336 leden

    In de afgelopen jaren kwam bij verschillende woningcorporaties het ene schandaal na het andere naar boven. Het bekendste geva...

    Volg dossier