© ANP Vincent Jannink

    Geheime schikkingen tussen de Nederlandse Aardolie Maatschappij en slachtoffers van aardbevingsschade leiden tot veel onvrede en wantrouwen in Groningen. In de zorgsector wil Den Haag zulke zwijgcontracten gaan verbieden. Is een dergelijk verbod ook een optie voor de gassector?

    Groningers zijn woest. Vorig week vrijdag 22 april lekte een nu haast beruchte brief van Shell uit, waarmee het bedrijf bij verschillende Kamerleden voor zijn belangen pleitte. In de lobbybrief, getiteld Shells input Verkiezingsprogramma’s Tweede Kamer 2017, schrijft Shell onder andere dat bij verdere verlaging van het gasplafond in Groningen ‘ook de economische basis onder het Plan-Alders (het schadeherstelplan van Nationaal Coördinator Groningen Hans Alders, red.) dreigt te worden weggehaald.’ Met andere woorden: als we niet mogen pompen, hebben we ook geen geld om de schade te herstellen.

    ‘Een vorm van chantage’

    ‘Een vorm van chantage,’ noemde gedeputeerde voor gaswinning in de provincie Groningen Eelco Eikenaar (SP) de brief. Helaas is chantage de Groningers niet onbekend. Dick Kleijer, secretaris van belangengroep de Groninger Bodem Beweging (GBB), ziet in de lobbybrief dezelfde vorm van chantage die inwoners uit de regio al langer meemaken in hun strijd met de NAM en moederbedrijf Shell. ‘Groningers reageerden afgelopen week zo fel, omdat ze deze chantage herkennen uit hun persoonlijke situatie. Net als Shell met deze brief laat zien, denkt de NAM steeds: “We zullen ze weleens laten zien wie het voor het zeggen heeft”,’ vertelt Kleijer.

    Groningers met bevingsschade worden al jarenlang gechanteerd door de NAM door hen verplicht het zwijgen op te leggen, aldus Kleijer. In gevallen van grote, complexe schade worden schikkingen getroffen waarin een verplichte geheimhouding wordt afgedwongen. Follow the Money heeft verschillende Groningse gedupeerden benaderd om hierover te spreken. Geen van hen durfde echter (anoniem) te spreken over de situatie waar men in zit. Kleijers: ‘Er is niemand die zich hier openlijk over uit durft te laten. Er zijn nauwelijks mensen die naar buiten durven te treden. Men is bang.’


    Dick Kleijer, Groninger Bodem Beweging

    "Groningers reageerden afgelopen week zo fel, omdat ze deze chantage herkennen uit hun persoonlijke situatie"

    Kleijer kan echter wel een recent voorbeeld geven: ‘Van de week had ik contact met een meneer met grote schade aan zijn huis. Die schade moest hersteld worden voor een groot bedrag. Ik kan helaas niet zeggen hoeveel het precies was. In zijn vaststellingsovereenkomst met de NAM stonden de volgende bedingen: dat deze meneer nieuwe schade niet meer mag claimen bij de NAM en dat hij hier niet met derden over mag praten.’

    Zwijgcontracten spelen dus in meer gevallen dan alleen sloop of nieuwbouw. ‘Het blijkt dat ook schadeherstel zonder sloop of nieuwbouw met een geheimhoudingsclausule wordt afgedekt. Dit gaat dan om veel meer dan een tiental gevallen,’ aldus Kleijer.

    Dick Kleijer: 'Niemand weet nu wat de buren krijgen'

    Eerder schreef Follow the Money al over de verdeel-en-heers tactieken van de NAM. Volgens Kleijer zijn geheimhoudingsclausules daar een belangrijk onderdeel van. ‘Het systeem werkt, want gedupeerden voelen zich gedwongen om akkoord te gaan. Anders wordt het herstelproces getraineerd door de NAM en zit men klem.’

    Op deze manier creëert de NAM een vorm van rechtsongelijkheid, vindt Kleijer. ‘Er wordt voor gezorgd dat je niet kunt vergelijken tussen verschillende schadegevallen. Dan kan je namelijk iets afdwingen bij de NAM. Niemand weet nu wat de buren krijgen. Op het moment dat er geen vergelijking mogelijk is, kan de NAM de voorwaarden bepalen en blijft ze zo de controle houden.’

    Verbod op zwijgcontracten

    Zwijgcontracten zijn echter geen puur Gronings fenomeen. De afgelopen weken hebben we een soortgelijke problematiek in anderen sectoren kunnen zien. Het Hilversumse ziekenhuis Tergooi liet de moeder van de 21-jarige hockeyer Rogier Mooij een contract tekenen na het plotselinge overlijden van haar zoon, waarin werd vastgelegd dat zij geen contact met media en andere partijen zou hebben, en geen klacht bij de tuchtrechter zou indienen.

    In een reactie op alle opfhef rond het toedekken van dit overlijden kondigde minister Schippers van Volksgezondheid aan dat ze een verbod op dit soort zwijgcontracten in de zorg wil instellen. Naar aanleiding van een oproep van Schippers melden in ieder geval al 28 mensen met een soortgelijk contract zich bij de Inspectie Gezondheidszorg.

    Ook in de woekerpolisaffaire, waar Follow the Money uitgebreid over berichtte, riep minister Dijsselbloem van Financiën op tot veel meer openheid over afgesloten schikkingen. Verzekeraar ASR betaalde een kleine groep gedupeerde consumenten met de beruchte Waerdye-polis, die hoge verborgen kosten met zich meebracht, veel meer compensatie dan tienduizenden anderen met dezelfde verzekering. Volgens de Consumentenbond creëerde ASR door deze geheime schikkingen een grote rechtsongelijkheid. ASR zou in de schikkingen ‘geen bepalingen van geheimhouding’ meer moeten opnemen, liet Dijsselbloem in een reactie weten.

    Als beide bewindspersonen zich op deze manier tegen geheime schikkingen uitspreken, zou collega-minister Henk Kamp van Economische Zaken dan niet dit voorbeeld moeten volgen? De Groninger Bodem Beweging hoopt van wel. Als verantwoordelijke minister voor de gaswinning in Groningen vallen de schikkingen die de NAM treft onder zijn bewind

    Kanttekeningen

    Juristen plaatsen echter een hoop kanttekeningen bij het plan van Schippers. Hoogleraar gezondheidsrecht Johan Legemaate (UvA) noemde het verbod van Schippers in de Volkskrant eerder al ‘totaal overbodig,’ omdat het jaren gaat duren voor zo’n wet er is, en er met goed overleg waarschijnlijk meer bereikt kan worden.

    Ook Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen, voelt niets voor een verbod. ‘Een zwijgcontract kan natuurlijk ook heel nuttig zijn voor zakelijke overeenkomsten. Ik zie niet in hoe een verbod op zwijgcontracten kan worden overgenomen vanuit de zorg naar dit soort bevingsschade.’

    Henderi Lenting, van de De Haan Advocaten & Notarissen, weet uit ervaring dat dit soort overeenkomsten wordt gesloten. Lenting is een van de advocaten die bevingsslachtoffers bijstaan in schikkingen met de NAM. De Haan Advocaten treedt onder meer op als advocaat van de Stichting Waardevermindering door Aardbevingen Groningen (Stichting WAG), die met succes een rechtszaak aanspande tegen de NAM voor de vergoeding van waardevermindering van onroerend goed als gevolg van de aardbevingen.

    ‘Cliënten hebben een vaststellingsovereenkomst met geheimhoudingsclausule gesloten met de NAM’

    ‘Ik heb het een paar keer meegemaakt dat cliënten een vaststellingsovereenkomst met geheimhoudingsclausule hebben gesloten met de NAM,’ aldus Lenting. ‘Een dergelijke geheimhoudingsclausule is, ook buiten de aardbevingsproblematiek om, een veel voorkomend beding in een vaststellingsovereenkomst. Onder de geheimhoudingsclausule vallen dan vaak de inhoud van het conflict en de vergoeding die is betaald. Geheimhouding kan er aan bijdragen dat partijen het geschil definitief kunnen afsluiten en dat er, ook voor een gedupeerde, weer een stabiele en rustige situatie ontstaat. Zij hoeven er dan niet voor te vrezen dat de discussie opnieuw wordt gevoerd in bijvoorbeeld de pers.’

    Lenting ziet echter wel een keerzijde. ‘De vraag die je wel kan stellen is of het wenselijk is dat niemand er iets over kan zeggen. Hierdoor kan namelijk het beeld ontstaan dat niet iedereen gelijk behandeld wordt. Zonder deze duidelijkheid creëer je een voedingsbodem voor gevoelens van onvrede en wantrouwen.’

    In tegenstelling tot de zorgsector wordt het achterliggende probleem echter niet verdoezeld. ‘In deze gevallen is oorzaak van schade bekend, namelijk de gaswinning. Het zijn alleen de finesses van een schikking die geheimgehouden worden.’


    Henderi Lenting, advocaat

    "De vraag die je wel kan stellen is of het wenselijk is dat niemand er iets over kan zeggen"

    Dat is echter precies waar Dick Kleijer van de GBB zich boos om maakt: ‘Met deze geheime clausules laat de NAM de verdenking op zich dat ze iets te verbergen heeft. Wij snappen niet dat zulke dingen nodig zijn bij een serieus bedrijf als de NAM.’

    Lenting: ‘Als advocaat wil ik zo min mogelijk bepalingen waar mijn cliënten aan gebonden zijn. Tegelijkertijd geldt dat de meeste cliënten er geen punt van maken om een geheimhoudingsclausule te tekenen. Voor een kleine minderheid die zich hier wel tegen verzet, zal ik mij uiteraard ten volle inzetten voor een vaststellingsovereenkomst waarin een dergelijke clausule niet is opgenomen.’

    Emeritus hoogleraar privaatrecht Jan van Dunné denkt echter dat hier in z'n algemeenheid moeilijk wat aan gedaan kan worden. 'Minister Schippers trekt misschien een te grote broek aan. Het gaat om een privaatrechtelijke overeenkomst tussen een ziekenhuis en een partij. Dat is via wetgeving lastig te regelen,’ vertelt Van Dunné. ‘Ook bij de gaswinning in Groningen geldt dat er contractvrijheid is, dus in beginsel mag men dit soort clausules en voorwaarden gewoon opnemen. De andere kant van de zaak is natuurlijk wel dat de NAM daarmee een beleid voert van verdeel-en-heers, en dat het heel moeilijk is daar een vinger achter te krijgen.’

    De kans dat minister Kamp hier iets aan wil gaan doen, in navolging van collega Schippers, lijkt echter klein. Volgens Van Dunné wordt het juridisch heel moeilijk om zo’n verbod vorm te geven. ‘Wil je dat doen, dan moet het via de minister lopen. Minister Kamp is echter zowel toezichthouder als mede-exploitant van de gaswinning. Hij is diep verweven met de gassector. Dat maakt dit heel lastig.’

    'Maatwerkoplossingen'

    De NAM laat in een reactie het volgende weten: ‘De reden dat er soms een clausule voor vertrouwelijkheid wordt opgenomen, is dat het bij complexe schadedossiers gaat om maatwerkoplossingen. Deze maatwerkoplossingen zijn niet zomaar toe te passen bij unieke situaties van andere bewoners. Dit is in enkele tientallen dossiers toegepast.’

    'Maatwerkoplossingen zijn niet zomaar toe te passen bij unieke situaties van andere bewoners'

    Verder schrijft het gasbedrijf: ‘Natuurlijk werkt vertrouwelijkheid twee kanten op en is het daarmee ook van waarde voor de bewoner. Bij complexe schadedossiers komen vaak ook andere zaken op tafel over de situatie van de bewoner, zodat de uiteindelijke oplossing zo goed mogelijk aansluit bij de situatie. De adviseurs van bewoners zelf vragen daarom vaak expliciet om een dergelijke clausule.’

    ‘In de praktijk zal de omgeving natuurlijk zien wat de geest van de maatwerkoplossing is,’ erkent de NAM. ‘Als buurman zie je wat er gebeurt en natuurlijk wordt er in een dorp over gesproken. We maken ons daarover geen illusies.’

    De GBB vindt het onbestaanbaar dat de NAM dit kan maken. ‘Hoe is dit mogelijk?’ vraagt Kleijer zich af. ‘Hoe verhoudt zich dit tot een royaal, ruimhartig en transparant beleid van schadeherstel dat is toegezegd?’

    Moreel besef

    NRC-columnist Bas Heijne omschreef het zwijgcontract in een recente column als het ultieme voorbeeld van de vertrouwenscrisis in de samenleving. Het afdwingen van totale transparantie heeft echter ook geen zin, zo schreef hij, want dat schept een klimaat van hardnekkige achterdocht en duikgedrag. In plaats daarvan pleit Heijne voor meer moreel besef om deze vertrouwenscrisis te beslechten.

    Met de recente lobbybrief aan de Tweede Kamer is het morele vertrouwen in Shell alleen nog maar verder gedaald

    Maar juist het gebrek daaraan is waar Shell en de NAM zwaar van beschuldigd worden. Met de recente lobbybrief aan de Tweede Kamer is het morele vertrouwen in Shell alleen nog maar verder gedaald. Gedeputeerde Eelco Eikenaar bracht dit wantrouwen krachtig onder woorden in Nieuwsuur: ‘De enige functie die de NAM en Shell hebben is het oppompen van gas. Verder mogen ze zich nergens mee bemoeien in Groningen.’

    Kleijer: ‘Dat is wat wij al jaren roepen. Wij willen een onafhankelijke schade-afhandeling, volledig los van de NAM en Shell. Alleen de rekening sturen we naar hen op.’

    Om aan deze onafhankelijke schade-afhandeling tegemoet te komen beginnen aanstaande maandag 2 mei vijf onafhankelijke arbiters van de Nationaal Coördinator Groningen met hun werkzaamheden. Gedupeerden die geen overeenstemming kunnen bereiken met de NAM kunnen hun zaak vanaf dan voorleggen aan deze arbiters.

    Van Dunné betwijfelt echter of gedupeerden die nu al een overeenkomst met geheimhouding hebben hier iets aan gaan hebben. ‘Ik denk niet dat iemand die al zo’n schikking getroffen heeft alsnog naar de arbiter kan stappen. Die overeenkomst blijft gewoon gelden.’ Zoals Kleijer uitlegde staat daar onder meer in dat men geen nieuwe schade bij de NAM mag claimen. In het geval van schade door een nieuwe aardbeving biedt dit dus weinig oplossingen. De Nationaal Coördinator Groningen zegt nog te onderzoeken wat er nodig is om inwoners die voor 1 januari van dit jaar schade bij de NAM gemeld hebben ook toegang te geven tot deze arbiters.

    De Groninger Bodem Beweging is daar niet gerust op. ‘NAM en Shell zijn de ongekroonde keizers in dit gebied. Wij vrezen dat er nog wel wat te strijden valt,’ aldus Kleijer.

    Dit artikel werd mede mogelijk gemaakt door de steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Bart Crezee

    Milieuwetenschapper en schrijft over olie- en gasboringen, de energietransitie en klimaatverandering.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Bart Crezee
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Aardgas in Groningen

    Gevolgd door 460 leden

    Naar aanleiding van tips van lezers is Follow the Money gedoken in de ondoorzichtige wereld van de Groningse gaswinning en de...

    Lees meer

    Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg dossier