In Zwaag is een teststraat gemaakt voor coronatesten door GGD Noord-Holland Noord. Iedereen met klachten die lijken op de symptomen van corona, kan hier getest worden. De uitslag volgt na 48 uur. 3 juni 2020

De coronapandemie zet de wereld op zijn kop. Wie betaalt de rekening? En wie profiteert? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde. Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie en gingen landen wereldwijd 'op slot'.

Met het coronavirus is een crisis van historische proporties ontstaan, niet alleen medisch, maar ook economisch. In de vorm van steunfondsen en noodmaatregelpakketen werden bedrijven wereldwijd met vele miljarden op de been gehouden.

Waar met geld gesmeten wordt, liggen misbruik en fraude op de loer. Daarom volgt FTM de ontwikkelingen op de voet. Wie profiteert van de crisis? En welke oplossingen dienen welke belangen? 

206 artikelen

In Zwaag is een teststraat gemaakt voor coronatesten door GGD Noord-Holland Noord. Iedereen met klachten die lijken op de symptomen van corona, kan hier getest worden. De uitslag volgt na 48 uur. 3 juni 2020 © Ramon van Flymen / Hollandse-Hoogte

GGD zet in op coronadossier, nu de labs nog

5 Connecties

Relaties

coronatest Topicus CoronIT

Organisaties

GGD U-Diagnostics
26 Bijdragen

Om een van de grootste taken ooit te kunnen uitvoeren, het landelijk opsporen van coronapatiënten door testen en contactonderzoek, heeft de GGD een nieuw IT-systeem laten ontwikkelen: CoronIT. Dat is de brug tussen coronatesten en het bron- en contactonderzoek. Toch ervaren sommige laboratoria dit systeem als een drempel.

Afgelopen dinsdag verscheen de laatste dagelijkse corona-update. Na bijna vier maanden lijkt de beknellende greep die het virus op ons land had eindelijk te verzwakken. Er is weer ruimte om op adem te komen: het aantal nieuwe besmettingen is nu zo laag dat het RIVM kan volstaan met een wekelijks corona-bericht. Voor hoe lang, is de vraag. 

Om het virus onder controle te houden zijn nu de GGD-en aan zet. Sinds 1 juni kan iedere Nederlander met klachten zich bij deze gemeentelijke gezondheidsdiensten laten testen. Is de uitslag positief, dan slaat de GGD aan het bellen om uitgebreid bron- en contactonderzoek uit te voeren. Een taak van herculische omvang, die de overheidsorganisatie begin mei officieel op zijn bord kreeg van minister Hugo de Jonge. Die beloofde op 6 mei dat het testen en het contactonderzoek nog geen maand later, op 1 juni, in gang zou zijn gezet. 

Achter de schermen was het al twee maanden topdrukte bij de GGD-en. Om de nieuwe opdracht waar te kunnen maken, moest er een contactcentrum komen. Daarnaast ging een nieuwe IT-structuur het bron- en contactonderzoek verbinden aan de testuitslagen. Het bedrijf Topicus uit Deventer, dat samen met het RIVM al begonnen was aan een dergelijk ontwerp, ontwikkelde dit systeem: CoronIT. Een IT-systeem waarin iedere Nederlander die zich laat testen een patiëntendossier krijgt dat ook gebruikt wordt voor het bron- en contactonderzoek. 

Laboratoria die coronatesten uitvoeren, moeten ook aangesloten worden op dit systeem. Maar dat doen niet alle labs die op corona kunnen testen, blijkt uit een rondvraag van Follow the Money. Hoge investeringskosten zijn een drempel om te kunnen testen, áls ze al tot het rijtje laboratoria behoren dat zich ‘mag’ aansluiten op CoronIT van het Landelijk Coördinatieteam Diagnostische Keten (LCDK). 

Nu de luwte van de zomerperiode is aangebroken en er ruim voldoende testen voorradig zijn, levert dat nog geen enkel probleem op. Maar hoe te voorkomen dat een handig IT-systeem in de herfst een mogelijke blokkade wordt voor laboratoria die testen beschikbaar hebben? 

Aansluiting regelen

Directeur Maarten Cuppen van laboratorium U-Diagnostics, ook wel bekend als HetHuisartsenlab, hoort eind mei voor het eerst van CoronIT. Al een week of acht ziet Cuppen op dat moment met groeiende frustratie hoe de vijfduizend coronatesten die zijn lab beschikbaar heeft, goeddeels ongebruikt blijven. Rammelend aan de poort van VWS, het RIVM, het OMT en de GGD-en, slaagde hij er niet in te achterhalen waarom zijn lab geen testen voor de GGD-en mocht uitvoeren. Voor de zoveelste keer neemt hij contact op met een lokale GGD-functionaris. ‘Toen kreeg ik te horen dat het probleem was dat we als lab niet aangesloten waren op CoronIT. Dat zou een voorwaarde zijn om te mogen testen. Nou, dacht ik, dan gaan we meteen maar even zo’n aansluiting regelen.’ 

Dat bleek te simpel gedacht. Vanuit het projectteam van CoronIT ontving Cuppen het bericht dat zijn laboratorium ‘nog niet op de lijst van aan te sluiten Medisch Microbiologische Laboratoria (MML’s) op CoronIT’ stond. Het LCDK bepaalt welke labs aangesloten worden, en daar hoorde U-Diagnostics (nog) niet bij. 

‘Ik ga toch niet tienduizend euro investeren als ik niet zeker weet of ik überhaupt mee mag testen?’

Toen Cuppen in gesprek ging over een aansluiting, kwamen ook de voorwaarden om de hoek. ‘Er bleken ook substantiële aansluitkosten mee gemoeid: ik heb bedragen van rond de 25.000 euro gehoord. Zo’n investering zie ik niet zitten, vooral omdat we in het geheel niet zijn benut door de GGD-en in de afgelopen periode, en het nog maar de vraag is of we met zo’n aansluiting wél testen mogen uitvoeren. Daar is namelijk geen enkele garantie voor.’ 

Follow the Money sprak met meerdere laboratoria en achterhaalde zo dat het rond de 10.000 euro kost om een aansluiting te realiseren. Enkele laboratoria zeggen niet te kunnen investeren in CoronIT, omdat zij dat geld niet of nauwelijks terug kunnen verdienen. ‘Wij zijn toegelaten, maar hebben nooit monsters gekregen om te testen,’ zegt een eigenaar van een laboratorium. ‘Ik ga toch geen investering van tienduizend euro doen, plus een bijkomende investering in mijn eigen IT, als ik niet zeker weet of ik überhaupt mee mag testen?’ 

Chaos

Vanaf eind maart groeit de roep om testen snel, zeker onder zorgpersoneel. Verschillende laboratoria in het land vragen zich vertwijfeld af waarom zij onvoldoende of zelfs helemaal niet worden ingeschakeld om die testen uit te voeren. Temidden van de chaos zetten het RIVM en de Facilitaire Samenwerking Bevolkingsonderzoeken alvast de ICT-ondersteuning voor het testen op. Dat doen zij samen met IT-bedrijf Topicus uit Deventer, dat voor de bevolkingsonderzoeken al meerdere systemen levert. Een woordvoerder van de GGD laat weten: ‘De bevolkingsonderzoeken beschikken over laboratoria, onder andere voor het onderzoek naar baarmoederhalskanker, die op dat moment niet werden gebruikt. Deze zijn omgebouwd. Om testen af te kunnen nemen, was een registratiesysteem noodzakelijk. Dat is CoronIT geworden.’ Daarnaast moet bron- en contactonderzoek opgezet worden. De verschraalde GGD-en krijgen die taak op hun bord.

Bezuinigen op de GGD in crisistijd

Van alle kanten kregen de GGD-en de afgelopen twee decennia te maken met bezuinigingen. Gemeenten door het hele land beknibbelden steeds meer op de budgetten van de gezondheidsdiensten. Maar ook het Rijk haalde een duit uit het zakje. Zo werd in  2015 het budget voor SOA-testen ‘bevroren’. Het RIVM constateerde in 2016 dat daardoor per direct minder mensen getest werden op SOA’s. Vanwege de stijgende kosten aan zorg en welzijn gaven verschillende gemeenten begin 2020, terwijl het coronavirus zich al begon te verspreiden over de Nederlandse bevolking, hun lokale GGD de opdracht om de kaasschaaf ter hand te nemen, zodat er nog wat procenten van het budget af konden. 

Een paar maanden later zet het ministerie van VWS de geldkraan noodgedwongen vol open voor het bron- en contactonderzoek en massale testen van de bevolking. Alles moet via de GGD-en worden georganiseerd, zo wordt besloten. 

Lees verder Inklappen

Voor het in allerijl opzetten van een contactcentrum dat dit onderzoek gaat uitvoeren, wordt in mei 30 miljoen euro op tafel gelegd, zo blijkt uit de op Tenderned gepubliceerde aankondiging van de gegunde opdracht aan het bedrijf Teleperformance. Hiermee wordt een landelijke telefoonlijn georganiseerd waar iedereen met klachten terechtkan om zich op het virus te laten testen. ‘Toen duidelijk werd dat de GGD’en de testen af zouden nemen, is CoronIT verbreed en zijn alle GGD’en en bedrijfsartsen aangesloten,’ aldus de woordvoerder van de GGD. Om het testen via deze lijn te verbinden met bron- en contactonderzoek en vervolgens met de laboratoria, wordt aan Topicus formeel de opdracht gegund om CoronIT op te zetten. 

Topicus: van speciaalbier tot beursgang

IT-bedrijf Topicus werd in 2001 in Deventer opgericht door ondernemers en oud-studenten van de Universiteit Twente Henk-Jan Knol, Harry Romkema en Leo Essink. Van een ‘handjevol enthousiaste techneuten’ - die in 2005 onder de vlag van het bedrijf hun eigen speciaalbier ontwikkelden - groeide Topicus in achttien jaar uit tot een bedrijf met een omzet van rond de 100 miljoen en ongeveer duizend medewerkers. In mei kondigde Topicus een fusie aan met IT-collega TSS uit Nieuwegein. Met die samengang wordt het Overijsselse Topicus onderdeel van het Canadese softwarebedrijf Constellation Software. Zodra de ACM toestemming geeft voor de fusie gaan TSS en Topicus samen verder onder de naam Topicus.com (omzet naar schatting 500 miljoen per jaar) en is het plan om zo snel mogelijk een beursgang in Nederland te realiseren. 

Lees verder Inklappen

Ook voor de GGD-en is Topicus geen onbekende: het bedrijf levert de ondersteuning voor het registreren van tuberculose-bestrijding. ‘CoronIT is deels een vereenvoudigde versie van dit systeem, waarin met name is doorontwikkeld om de stroom van orders naar en uitslagen van de labs te kunnen automatiseren.’ 

Dwingende spoed

Van een openbare aanbesteding was voor de opdracht aan Teleperformance voor het klantcontactcentrum noch voor de ontwikkeling van CoronIT geen sprake. De reden die de GGD GHOR daarvoor als aanbestedende dienst opgeeft in de aankondiging van de gegunde opdracht is in beide gevallen ‘Dwingende spoed als gevolg van gebeurtenissen die door de aanbestedende dienst niet konden worden voorzien, volgens de in de richtlijn vermelde strikte voorwaarden.’ 

Een GGD-woordvoerder benadrukt dat daarmee niet om de wet heen gewerkt is: ‘De wet is er juist om in dit soort gevallen ook binnen een korte periode te kunnen acteren, anders was 1 juni nooit gehaald.’ De Covid-19 uitbraak liet de GGD geen ruimte om normale of zelfs verkorte termijnen voor zo’n aanbesteding aan te houden, staat te lezen in de toelichting. De opdracht voor CoronIT werd direct gegund. Als reden voor de keuze voor Topicus wordt in de aankondiging toegelicht dat het ontworpen systeem gebaseerd is op het registratiesysteem voor TBC van de GGD. 

De omvang van wat men in aanbestedingstaal ‘het perceel’ noemt, bedraagt 400.000 euro. De woordvoerder van de GGD licht toe dat het om in totaal 330.000 euro gaat. ‘Dat is 10.000 euro per maand voor het beschikbaar stellen van de infrastructuur en 300.000 euro voor de kosten van ontwikkeling en ondersteuning.’ 

Wat CoronIT precies doet, wordt duidelijk uit de werkinstructie voor callcentermedewerkers, die in handen is van Follow the Money. Wanneer een patiënt de GGD belt voor een testafspraak, maakt de medewerker een dossier aan met daarin persoonsgegevens en BSN-nummer, maar niet de bijbehorende huisarts. Om zo min mogelijk drempels in het testproces op te werpen, wordt de huisarts buiten beschouwing gelaten in het testsysteem, aldus de woordvoerder van de GGD. Wel krijgen huisartsen positieve testuitslagen gemeld. 

Hoe zit het met privacy?

Een dossier met medische informatie, toegankelijk voor alle callcentermedewerkers van de coronalijn, levert dat geen problemen op met privacywetgeving? Dat wordt ondervangen met een zogeheten verwerkersovereenkomst. ‘De contracten met het callcentrum zijn zo opgesteld dat de medewerkers daar dezelfde status hebben als GGD-medewerkers,’ legt de woordvoerder van de GGD uit. ‘Omdat zij ook betrokken zijn bij het doorgeven van uitslagen is het noodzakelijk dat ze die uitslagen kunnen inzien. Er vind een strenge controle plaats op de dossiers die geopend worden om misbruik zoveel mogelijk te voorkomen.’

Lees verder Inklappen

Vervolgens maakt de callcentermedewerker een testafspraak, waarbij een order uitgaat naar het laboratorium. Zodra de uitslag bekend is, wordt die in CoronIT opgeslagen. Bij een positieve uitslag kan een GGD-medewerker met het patiëntendossier aan de slag om contactonderzoek te starten en te registreren. De financiering van de testen is gebaseerd op het vastleggen van de testopdrachten en uitslagen in CoronIT. 

Van de laboratoria die Follow the Money sprak, vroeg een aantal medewerkers zich af wat de meerwaarde is van het systeem in het doorgeven van uitslagen. Maarten Cuppen van U-Diagnostics/HetHuisartsenlab: ‘We hebben daarvoor op zich al een prima functionerend systeem: uitslagen worden nu gecommuniceerd via beveiligde zorgmail. Wij zijn voor uitvoering van de Covid-19 PCR test voor Nederland door het RIVM geaccrediteerd. Wij hebben dus de mogelijkheid om PCR-testen uit te voeren, al dan niet via de GGD’en te declareren.’ Cuppen wijst erop dat de uitslag van testen, die hij nu via huisartsen uitvoert, ook aan de GGD’en gecommuniceerd worden zonder CoronIT. ‘Bij een positieve testuitslag hebben wij de plicht om aan GGD’en te melden. Dat doen wij ook.’ 

Uitwisseling van gegevens per – al dan niet beveiligde – mail is met Coron-IT niet meer nodig, legt de GGD-woordvoerder uit. CoronIT voorziet in de behoefte aan een landelijke infrastructuur, waaraan alle GGD’en, bedrijfsartsen, het callcentrum en alle betrokken laboratoria gekoppeld zijn. ‘CoronIT biedt één landschap, waaraan alle laboratoria en alle afnamepunten gekoppeld worden en waarin iedereen samenwerkt in hetzelfde dossier.’ 

Klaar voor de najaarspiek

‘De komende maanden wordt deze infrastructuur verder uitgebreid, zodat we de verwachte piek dit najaar goed kunnen verwerken,’ laat de woordvoerder weten. ‘Als eerste zijn de pandemielabs aangesloten die door VWS gevraagd waren om bij te springen. Daarna volgden de labs waarmee GGD’en al contracten hadden. Vervolgens bepaalt het LCDK welk lab zij opgenomen willen hebben in de keten. Zij bepalen overigens ook, welk lab hoeveel monsters krijgt.’ 

Is het met een mogelijke piek in het najaar in het vooruitzicht niet van het grootste belang dat alle laboratoria met beschikbare testcapaciteit mee kunnen draaien in dat systeem? Follow the Money legde de GGD voor dat een aantal labs afziet van een aansluiting op CoronIT vanwege de hoge kosten voor een aansluiting. Aansluiting op CoronIT kost echter niets extra’s, zegt de GGD-woordvoerder. ‘Aan de CoronIT-kant worden geen kosten in rekening gebracht, niet voor het gebruik van de software en ook niet voor de ondersteuning vanuit Topicus en het projectteam tijdens de implementatie.’ 

Realiseert een laboratorium een aansluiting, dan zijn er vergoedingen beschikbaar, zegt de GGD

De investering zit ’m in het aanpassen van de bestaande laboratoriumsystemen, zodat die de aansluiting met CoronIT kunnen maken. Het systeem op een laboratorium wordt aangeduid met LIMS. Dat systeem aanpassen, koppelen en onderhouden vergt inderdaad de nodige kosten. 

Die kosten betalen laboratoria aan de leverancier van hun huidige systeem, die deze werkzaamheden uit moet voeren. ‘De kosten van aansluiting op CoronIT door een laboratorium worden grotendeels bepaald door offerte en factuur van deze leverancier’, laat de GGD-woordvoerder weten. Realiseert een laboratorium een aansluiting, dan zijn er vergoedingen beschikbaar, zegt de GGD. De kosten voor aanpassingen worden geheel vergoed, kosten voor het leggen van de koppeling gedeeltelijk. De onderhoudskosten blijven aan voor de labs zelf en moeten zij betalen uit het tarief dat ze voor de uitvoering van coronatesten bij de regionale GGD’en in rekening mogen brengen. ‘De bijdrage die vanuit het project aan de laboratoria worden vergoed, varieert tussen de 5.000 en 10.000 euro per lab. De daadwerkelijke kosten per lab zijn afhankelijk van de leverancier.’ Of de drempel daarmee voldoende verlaagd is om alle labs aan te sluiten die op Covid-19 testen, zal moeten blijken.