© Rinus Bot

De financiering van onze politieke partijen

Al sinds 2003 waarschuwt de Europese anti-corruptiewaakhond GRECO dat de financiering van politieke partijen in Nederland risico’s in zich draagt. Met name het veelvuldige gebruik van stichtingen leidt tot schimmigheid over de vraag wie de bronnen van het geld zijn. En dat opent de weg naar het ‘kopen’ van politieke invloed en kan zelfs tot corruptie leiden. In dit dossier leggen we de financiering van alle Nederlandse politieke partijen onder de loep.

4 Artikelen

GRECO: ‘Nederland heeft nog altijd geen goed systeem van toezicht op partijfinanciering’

Jan Kleijssen, die namens de Raad van Europa verantwoordelijk is voor het secretariaat van anti-corruptiewaakhond GRECO, waarschuwt al jaren dat Nederland tekortschiet in het toezicht op de financiering van politieke partijen. Hij constateert grote manco’s in de wetgeving op dat vlak. Aan Follow the Money legt hij uit hoe de Nederlandse democratie beter bewaakt kan worden. ‘Integriteit zou een zelfstandig hoofdstuk moeten zijn in de politiek, geen voetnoot.’

Dit stuk in 1 minuut
  • Nederland krijgt al jaren kritiek van anti-corruptiewaakhond GRECO omdat Den Haag de wetgeving rondom partijfinanciering niet op orde heeft. Onderzoekers van GRECO stellen vooral dat de geldstromen naar politieke partijen slecht worden gecontroleerd.

  • Jan Kleijssen, verantwoordelijk voor het secretariaat van de organisatie, legt in een gesprek met Follow the Money uit waarom de Nederlandse democratie beter bewaakt moet worden.

  • Kleijssen betreurt het dat hij niet genoeg onderzoekers tot zijn beschikking heeft om de Nederlandse toezichthouder aan een kritisch oog te onderwerpen.

Lees verder

In 1973 sprak het Comité van Ministers van de Raad van Europa voor het eerst over een gezamenlijke aanpak van fraude, omkoping of corruptie in het bedrijfsleven en de politiek. Acht jaar later, in 1981, werd afgesproken wat de speerpunten zouden moeten worden van die aanpak. Bijna twee decennia later, in 1999, zag GRECO het levenslicht. Deze anti-corruptiewaakhond zou voortaan alle Europese lidstaten plus enkele andere landen – waaronder de Verenigde Staten, Turkije en Wit-Rusland – evalueren en aanbevelingen doen om corruptie, fraude en omkoping tegen te gaan.

Dat deze controles geen overbodige luxe waren en de Raad van Europa ook zichzelf beter moest monitoren, bleek in 2017: ‘Het ogenschijnlijk keurige instituut Raad van Europa raakte betrokken in een enorm omkoopschandaal. Leden van de raad bleken te zijn omgekocht door Azerbeidzjan,’ schreef Dennis Mijnheer in 2017 op Follow the Money.

‘Er bestond geen systeem van toezicht op belangenverstrengeling in de parlementaire assemblee. En Nederland heeft dat nog steeds niet,’ laat Jan Kleijssen telefonisch weten vanuit zijn kantoor in Straatsburg.

Nederland krijgt pak slaag van GRECO

Corruptie is een breed begrip, je kunt het van veel kanten bekijken. Daarom spitst elk onderzoek van GRECO zich toe op een thema, zoals ambtelijke corruptie, of de integriteit van politici. In 2008 richtten de onderzoekers zich op partijfinanciering. Het onderzoek leidde tot een verwoestend rapport dat de summiere Nederlandse wetgeving op alle fronten onderuit haalde. Partijen hoefden zich amper te verantwoorden, er was veel onduidelijkheid over de status van giften in natura, en sancties ontbraken.

Het rapport van GRECO bracht Den Haag in beweging. In 2013 zag de Wet financiering politieke partijen (Wfpp) het licht. Hierin staan duidelijker regels. Partijen moeten een gedetailleerde jaarrekening publiceren met inkomsten, uitgaven en een balans. Giften in natura moeten worden openbaar worden gemaakt. Als partijen hier niet aan voldoen, kan het ministerie boetes opleggen.

In de jaren erna onderzocht GRECO een aantal keer of Nederland de aanbevelingen had opgevolgd. De waakhond was blij met de verbeteringen in de Wfpp. Toch bleven een aantal problemen overeind staan:

  1. Partijen hoeven giften pas vanaf 4500 euro bekend te maken. Die drempel acht GRECO te hoog.
  2. Partijen mogen anonieme giften accepteren tot 1000 euro. Dit stelt donateurs in staat om anoniem kolossale bedragen te geven, door in tranches van 999 euro te doneren. 
  3. Lokale partijen en afdelingen vallen niet onder de Wfpp en hoeven geen verantwoording af te leggen.
  4. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties controleert of politieke partijen de wet naleven, maar is zelf niet onafhankelijk, omdat het een politiek orgaan is.
Lees verder Inklappen

Welke zaken baren GRECO de meeste zorgen wat betreft de financiering van politieke partijen in Nederland?

Jan Kleijssen: ‘Er is geen onafhankelijk toezicht. De leden van de Commissie Toezicht Financiering Politieke Partijen, die een oordeel geven over het toezicht op partijfinanciën door de minister van Binnenlandse Zaken, worden door diezelfde minister benoemd.

Een goed overzicht ontbreekt. Zo wordt bijvoorbeeld het geld dat door lokale afdelingen wordt ingebracht, niet meegenomen bij de financiële verantwoordingen. De drempel van 4500 euro die voor giften aan politieke partijen geldt, is veel te hoog, en het feit dat anonieme giften niet verboden zijn, maakt dat het onduidelijk is wie wie sponsort.

Alles draait om transparantie. De kiezer weet niet waar hij of zij aan toe is, en dat doet afbreuk aan het vertrouwen in de politiek. Zo komen we bij een van de kerntaken die GRECO zichzelf gesteld heeft: het lage vertrouwen dat de meeste Europeanen hebben in het politieke bestel weer herstellen. Alleen de noordelijke landen halen goede cijfers.’

Partijen moeten naast geldelijke bijdragen ook giften in natura met een waarde groter dan 4500 euro kenbaar maken. Toch is in geen van de ‘overzichten van giften’ van het ministerie van Binnenlandse Zaken in de periode 2013-2018 ooit melding van zulke giften gemaakt. Wat vindt GRECO daarvan?

‘In de oude Wet subsidiëring politieke partijen zaten onduidelijkheden over de definitie van giften in natura, wat ertoe leidde dat ze niet werden gerapporteerd. Die onduidelijkheden zijn opgelost in de nieuwe Wet financiering politieke partijen. Daar was GRECO erg blij mee.

‘Ook de beste leerling van de klas moet huiswerk maken’

We hebben na 2014 niet meer gerapporteerd over partijfinanciering in Nederland. Uitgaande van onze ervaring met andere landen, is er vaak te weinig bewustzijn over de regels of te weinig toezicht op naleving ervan. Of soms zelfs allebei.’

Waarom is het zo moeilijk om transparantie over partijfinanciering af te dwingen in een land dat toch niet bekend staat als corrupt? 

‘Er heerst te veel een sfeertje van ach, we hebben het hier toch goed voor elkaar... Op de meeste internationale lijstjes doet Nederland het fantastisch, zeker. Maar ook de beste leerling van de klas moet huiswerk maken. De geloofwaardigheid is namelijk wel in het geding. Hoe spreek je andere landen aan op misstanden als je zelf je zaken niet op orde hebt? Het argument “Er is nooit iets misgegaan, dus waarom zouden we iets moeten veranderen?” gaat dan ook niet op. We weten domweg niet wat er aan de hand is, omdat het niet transparant is. Een systeem voor giften neemt twijfels weg.’

De financiering van onze politieke partijen

Al sinds 2003 waarschuwt de Europese anti-corruptiewaakhond GRECO dat de financiering van politieke partijen in Nederland risico’s in zich draagt. Met name het veelvuldige gebruik van stichtingen leidt tot schimmigheid over de vraag wie de bronnen van het geld zijn. En dat opent de weg naar het ‘kopen’ van politieke invloed en kan zelfs tot corruptie leiden. In dit dossier leggen we de financiering van alle Nederlandse politieke partijen onder de loep.

Lees verder Inklappen
Inschrijven

In uw op een na laatste rapport sprak u over het aloude poldermodel, waarbij elke partij een plek aan tafel krijgt, om zo consensus te bereiken alvorens tot een beslissing te komen. Hoe kijkt u naar deze overlegcultuur?

‘Het poldermodel heeft Nederland veel goeds gebracht. Beslissingen worden doorgaans niet door de strot geduwd, er wordt draagvlak gecreëerd doordat iedereen zijn of haar zegje kan doen, maar er liggen prangende vragen over achterkamertjespolitiek onder. Wie praat er mee en waarover? Hoe zwaar worden de verschillende bijdragen gewogen? Dit soort informatie is essentieel voor het vertrouwen in de politiek, en dat is terug te zien in de opkomst van populistische partijen: die hangt samen met onvrede over en een gebrek aan vertrouwen in de traditionele partijen. Daarom zou integriteit een zelfstandig hoofdstuk moeten zijn in de politiek, en geen voetnoot.’

De meeste politieke schandalen in Nederland spelen zich af in de provincie. Hoe kijkt GRECO daarnaar? 

‘Ons hoofddoel is het vertrouwen in de democratie bevorderen. Alle schandalen doen afbreuk aan dat vertrouwen, dus ook de lokale. GRECO heeft alleen de middelen niet om lokaal onderzoek te doen, hoe graag we dat ook zouden willen. Wij werken hier met negen mensen. In Nederland is dat qua schaal misschien nog te behappen, maar lokaal onderzoek in Rusland verrichten is niet te doen.’

Hoe zou u de Nederlandse politieke cultuur kenschetsen?

‘Nederland heeft een levendige en actieve vrije pers, die net als GRECO strijdt tegen misstanden. Er is veel debat, bij de NPO klinken veel verschillende meningen. Er is een cultuur van vertrouwen en qua corruptie doet Nederland het altijd goed. Je zou kunnen zeggen dat er een cultuur in het land heerst die corruptie tegengaat. Toch zegt dit niet alles. Op papier kun je een goede democratische traditie hebben, maar hoe die in de praktijk uitpakt is een tweede.’

Kunt u een voorbeeld geven? 

‘Zeker, in het huidige regeringsprogramma is er amper aandacht voor, om maar iets te noemen. In de jaren negentig en nul stond integriteit hoger op de agenda. Het gaat in Nederland eigenlijk erg langzaam met de uitvoering van onze aanbevelingen [zie onderstaand kader]. Dat betoogde ik tijdens een hoorzitting over dit onderwerp in de Eerste Kamer, waarbij alle partijen aanwezig waren. Zo kom ik terug op wat ik eerder zei; als er in de politiek, of specifiek de regering, geen prioriteit wordt gegeven aan dit probleem, krijgt het ook geen aandacht.’ 

Aanbevelingen GRECO voor Nederland

In twee nalevingsrapporten, volgend op haar vierde evaluatie van de Nederlandse situatie (2014), stellen de onderzoekers van GRECO dat slechts drie van de zeven eerdere aanbevelingen aan de Nederlandse overheid naar tevredenheid waren overgenomen.

Zo pleitte GRECO voor een uitgebreide gedragscode voor leden van de Eerste en Tweede Kamer. De gedragscode zou moeten vastleggen hoe Nederland belangenverstrengeling tegengaat, hoe er moet worden omgegaan met privé-giften aan politici, contact met lobbyisten, het vervullen van nevenfuncties en andere afgeleide activiteiten, en het misbruik van informatie. Die gedragscode is maar ten dele overgenomen, schrijft GRECO.

Een ander belangrijk punt was het optuigen van toezicht op het naleven van de gedragscode. Met het advies om een orgaan in te stellen dat toezicht houdt en de regels handhaaft, is niets gedaan. Adviezen die wel werden overgenomen betroffen het verbeteren van de informatiepositie van de Kamers ten opzichte van de regering en het maken van een evaluatie van het integriteitsbeleid.

GRECO adviseert om een systeem op te tuigen dat erop gericht is snel te kunnen ingrijpen. Sancties zijn bijvoorbeeld verstandig, stelt Kleijssen. ‘Kamerleden zijn niet onfeilbaar; als ze lekken worden ze gestraft, dat moet ook kunnen bij steekpenningen.’ De verantwoordelijkheid voor het straffen van politici ligt nu nog bij partijen zelf, die zich te snel laten leiden door partijbelangen, vindt hij.

Overigens kan een coherent systeem van toezicht ook in het belang van politici zijn, legt Kleijssen uit. ‘Bij een vermoeden van belangenverstrengeling kan een politicus ook worden vrijgesproken als er een mechanisme is om dat te toetsen. Nu bestaat zoiets niet.’

Een openbaar register voor lobbyisten is er wel, maar met wie ze praten en wanneer is niet duidelijk. Kleijssen zou hier ook graag meer duidelijkheid over krijgen.

Lees verder Inklappen

‘Zo stelden sommigen tijdens de hoorzitting dat ze liever geen Kamerbrede regels wilden, omdat  eventuele sancties bij misstanden ook goed door de fracties zelf kunnen worden opgelegd. Ik zeg dan altijd dat je zo een ongelijk speelveld creëert, omdat niet alle partijen op dezelfde manier zullen straffen. En je moet zoiets al helemaal niet aan de regering overlaten: als een kabinet voor haar meerderheid van een of twee zetels afhankelijk is, straft ze dan zoals zou moeten als haar eigen voortbestaan daarmee in gevaar komt?’

Verwacht u dat de Nederlandse regering de adviezen van GRECO zal implementeren, wat voor juli zou moeten? 

‘Moeilijk te zeggen. We bespreken de voortgang regelmatig, er wordt in elk geval geluisterd. De praktijk zal het uitwijzen. Corona gooit natuurlijk wel roet in het eten. Alles heeft nu vertraging, dus ook dit.’

Wat zijn de mogelijke consequenties in de toekomst, als de manier waarop partijen worden gefinancierd niet verandert?

‘Stichtingen zijn niet transparant over wie hen financiert, terwijl ook zij geld aan partijen doneren’

‘Ik ben bang dat het dan een keer helemaal mis gaat. En dan zul je geheid iedereen horen zeggen: “Hadden we maar…” Geen enkele partij is immuun, links niet en rechts niet. Je gaat niet je huis blussen nadat het is afgebrand. Er moet iets veranderen in het bewakingssysteem: ongelukken kunnen altijd gebeuren, maar zonder brandpreventie vergroot je de kans dat het fout gaat.’

Stichtingen die aan politieke partijen gelieerd zijn, de zogeheten neveninstellingen, moeten zich aan dezelfde regels houden als politieke partijen. Ongelieerde stichtingen kunnen doen wat ze willen. Maakt GRECO zich zorgen om alle stichtingen, of vooral om die tweede categorie? 

‘Onze onderzoekers houden zich vooral bezig met rechtspersonen die gelinkt zijn aan politieke partijen, en dus niet met alle stichtingen, omdat de focus van onze evaluaties op de transparantie van partijfinanciering ligt. Dit doen we omdat we het geld dat door neveninstellingen stroomt ook moet worden meegenomen om een compleet beeld te krijgen. Daarom was GRECO blij dat met de wet uit 2013 dezelfde regels gingen gelden voor neveninstellingen als voor politieke partijen. 

Specifiek kijken naar stichtingen is voor GRECO niet mogelijk, door capaciteitsproblemen. Wat erg jammer is, want we zien de problemen die met stichtingen gepaard gaan: ze zijn niet transparant over wie hen financiert, terwijl ook zij geld aan partijen doneren. Helaas zijn we gedwongen zeer strikte keuzes te maken in wat we wel en wat we niet oppakken.’

De Commissie Toezicht Financiering Politieke Partijen, die toezicht houdt op partijfinanciering, komt één keer per jaar samen. Heeft GRECO het idee dat de commissie de zaak onder controle heeft? 

‘GRECO heeft de activiteiten van de commissie nooit onderzocht.’

Dennis l’Ami
Dennis l’Ami
Freelance onderzoeksjournalist. Duikt het liefst langere tijd onder in een onbekende wereld, en doet daar verslag van.
Gevolgd door 213 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Jeroen Wijnen
Jeroen Wijnen
Data-nerd. Politiek. Zoekt naar de verhalen achter de cijfers.
Gevolgd door 235 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren