GroenLinks heeft zich de campagnetechnieken van Barack Obama eigengemaakt. Daardoor weet de partij – anders dan vrijwel alle andere andere partijen – al jaren te groeien in ledenaantal. Die ledenaanwas zorgt voor een flinke financiële injectie: politieke partijen krijgen immers overheidssubsidie voor ieder lid. Het meeste geld haalt GroenLinks echter uit de afdracht van zijn eigen volksvertegenwoordigers. Donaties krijgt de partij niet bijster veel, behalve in verkiezingstijd.

‘I got a feeling… tonight’s gonna be a good night!’ Vijfduizend GroenLinks-aanhangers hebben zich in de Amsterdamse concertzaal Afas Live verzameld voor een verkiezingsavond. Ze brullen mee met de muziek, net als tijdens het voorprogramma, toen rapper Massih Hutak de boel mocht opzwepen. Dan komt het moment waarop iedereen heeft gewacht. Lijsttrekker Jesse Klaver, in hemdsmouwen, loopt naar de rand van het podium terwijl de achter hem opgestelde kandidaten voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 hun handen stuk klappen. ‘Wauw…’ stamelt Klaver terwijl hij naar mensen in het publiek zwaait. ‘Wauw…’ herhaalt hij nog enkele malen voordat hij aan zijn toespraak begint. 

Door corona is een dergelijke bijeenkomst op dit moment niet haalbaar, anders zou een herhaling zeker geen onmogelijkheid zijn. GroenLinks zit al een tijdje in de lift. Na de verkiezingsavond in Afas Live noemt Het Parool de partij zelfs ‘sexy’. Er waren opvallend veel jongeren onder de bezoekers. 

De afgelopen vijf jaar is het aantal leden van GroenLinks met eenderde gegroeid. Waar de grote concurrenten op links – de PvdA en de SP – al jaren hun ledenaantal zien teruglopen, is GroenLinks inmiddels uitgegroeid tot de vierde partij van het land: momenteel met 32.685 leden. Daarmee heeft GroenLinks de SP, van oudsher een formidabel grote ledenpartij, voorbijgestreefd: de SP telt nu 31.960 leden. Alleen Forum voor Democratie, de PvdA en het CDA hebben op dit moment meer betalende aanhangers dan GroenLinks.

Groene groei

Een dusdanige groei gaat in tegen de trend: mensen keren politieke partijen massaal de rug toe. In 1950 hadden de politieke partijen in de Tweede Kamer gezamenlijk zo’n 635.000 leden. Anno 2021 is daarvan maar de helft over. 

Die groei is een belangrijke financiële boost voor GroenLinks, omdat leden contributiegelden in het laatje brengen. De partij werkt met een zogenaamde getrapte contributie: het minimumbedrag is 24 euro per jaar, maar leden wordt gevraagd bij te dragen naar rato van hun inkomen. In 2019 waren de gemiddelde inkomsten per lid 72 euro.

Daarnaast verdeelt – mede op basis van de ledenaantallen – de overheid  een steeds grotere gezamenlijke subsidiepot onder alle politieke partijen die in het parlement zijn vertegenwoordigd. Lag dit bedrag in 1970 nog op 120.000 euro, in 2019 was de gezamenlijke pot opgelopen tot 17 miljoen. Na de motie-Jetten (september 2019) is dat bedrag inmiddels opgehoogd tot 35 miljoen. Daar komt tot 2024 nog 27 miljoen euro bij, waarmee de totale subsidiepot voor politieke partijen binnen vijf jaar tijd bijna verviervoudigd zal zijn. 

Raymond Knops, demissionair staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, sprak in reactie op de motie de verwachting uit dat de maatregel ‘het functioneren van de representatieve democratie’ zal bevorderen. Knops volgt daarmee het eerdere advies van de Evaluatie- en adviescommissie Wet financiering politieke partijen (de commissie-Veling) om het budget te verhogen.

Beuren langs de deuren

Hoe anders ging het er financieel aan toe in de tijd dat vier partijen hun krachten bundelden om GroenLinks te vormen. De Politieke Partij Radikalen (PPR), de Evangelische Volkspartij (EVP), de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) en de Communistische Partij Nederland (CPN) werden samen ook wel ‘klein links’ genoemd. Zonder de EVP, die pas in 1981 ontstond, behaalden ze in 1972 samen 16 zetels. Door de ideologische overlap op gebieden als milieu, pacifisme en opkomen voor de verdrukten in de samenleving, zochten ze steeds vaker toenadering tot elkaar. Dit resulteerde in samenwerking bij de gemeentelijke en provinciale politiek in de jaren ’80 en uiteindelijk, op 24 november 1990, in de oprichting van GroenLinks. 

Een vetpot was het indertijd niet, herinnert Ina Brouwer zich. Na de oprichting van GroenLinks vormde ze bij de Kamerverkiezingen in 1994 met Mohamed Rabbae het eerste lijsttrekkers-duo. Brouwer was jarenlang fractievoorzitter van de CPN geweest en stond pal voor de rechten van arbeiders. ‘We collecteerden onder onze leden altijd ter ondersteuning van de partij. Net als in de kerk.’ 

Brouwer ging hoogstpersoonlijk langs de deur bij leden en sympathisanten. ‘Gevulde enveloppen stonden dan al op de schoorsteenmantel, klaar om opgehaald te worden. Zo mobiliseerden we onze achterban. Uiteraard wilden we ons op geen enkele manier verbinden aan het grote kapitaal, dat spreekt voor zich.’ 


Ina Brouwer

"‘We collecteerden onder onze leden altijd ter ondersteuning van de partij. Net als in de kerk"

GroenLinks verlaat de straat

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 3 mei 1994, de geboorte van het eerste paarse kabinet onder Wim Kok, behaalt GroenLinks vijf zetels. Één minder dan in 1989, toen de vier fusiepartijen nog slechts een samenwerkingsverband hadden, onder leiding van Ria Beckers. De politieke koers was zeer emancipatoir, zegt politicoloog Joost Berkhout, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam: ‘De partijen die GroenLinks zouden vormen, waren eind jaren ’80, begin jaren ’90 echt de belichaming van de post-materiële protestbeweging die opkwam voor vrouwenrechten en homorechten. Ook andere minderhedenorganisaties vonden makkelijk weerklank binnen de partij.’

Wanneer Paul Rosenmöller het stokje van Beckers overneemt, weet hij de partij echt op de kaart te zetten. Hij focust sterk op de grote bezuinigingen in de sociale zekerheid door het paarse kabinet. Ook komt GroenLinks met een plan om iedere Nederlander tussen 18 en 65 jaar een ‘voetinkomen’ van 500 gulden per maand te geven, een lichte variant op een eerder plan van de PPR om een basisinkomen van 1300 gulden in te voeren. Daarnaast valt Rosenmöller premier Kok hard aan op de hypotheekaftrek, die volgens GroenLinks flink minder mag. In 1998 haalt de partij elf Kamerzetels binnen.

Intern rommelt het in de beginjaren nogal eens tussen de verschillende kampen. Fred van der Spek, jarenlang Kamerlid voor de PSP, ziet een fusie niet zitten, stapt uit de partij en richt later met medestanders de PSP’92 op, die overigens geen succes wordt. In 1999 zegt Marcus Bakker, prominent oud-Kamerlid en afkomstig uit de CPN, zijn lidmaatschap op: de partij heeft voor de NAVO-bombardementen op Servië en Kosovo gestemd. Ook veel voormalige leden van de pacifistische PSP binnen GroenLinks zijn het niet met deze stap eens. 

Berkhout: ‘De CPN-bloedgroep binnen GroenLinks heeft de strijd al vrij snel verloren. Tegelijkertijd kwam de SP op. Op een aantal thema’s kon GroenLinks goed met Paars meegaan, maar niet op economisch vlak. Dat kabbelde zo verder, tot het omslagpunt toen Pim Fortuyn opkwam en GroenLinks met Paul Rosenmöller opeens recht tegenover hem stond.’ 

Onstuimige jaren 

De moord op Fortuyn, negen dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen zouden plaatsvinden, zorgde in 2002 voor enorme hoogspanning. Rosenmöller wordt door Fortuynisten gezien als een van de ‘vijanden op links’ omdat hij hun leider regelmatig flink van repliek dient tijdens debatten. Hij noemt de LPF-leider ‘extreem-rechts’. GroenLinks verliest één zetel en komt met tien mensen in de Kamer. 

Na de verkiezingen wordt Femke Halsema op het zadel gehesen als de nieuwe politiek leider. Omdat zij in die jaren intern een lans breekt voor een ‘linkse liberale koers’ van de partij, wordt ze door de jongerenafdeling van de VVD zelfs uitgeroepen tot ‘liberaal van het jaar’ – een gruwel voor velen binnen GroenLinks. De partij mag wel aanschuiven voor coalitiebesprekingen met de grote winnaar van de verkiezingen in 2010, Mark Rutte. Het wordt niets.

In de jaren die volgen is de partij zoekende. De partij valt ver terug in zetelaantal, met als dieptepunt de vier zetels onder Jolande Sap in 2012. Tussenpaus Bram van Ojik weet de vrije val te stoppen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014, maar maakt een jaar later alweer plaats voor Jesse Klaver. Van Ojik herinnert zich dat hij Klaver voor het eerst sprak. Ik wil niemand heilig verklaren, maar het feit dat die ontmoeting mij nog zo scherp voor de geest staat zegt genoeg,’ vertelt Van Ojik later tegen Het Parool. De verwachtingen zijn hooggespannen; Klaver wordt door tegenstanders al snel omgedoopt tot ‘Jessias’.

De partij wordt een merk 

Er moet iets veranderen om het tij te keren en het viertal Kamerzetels te vergroten. Wijnand Duyvendak, die in 2013 aantreedt als campagneleider van de partij, besluit meteen dat de deuren open moeten: niet alleen leden, iedereen die iets wil doen voor de partij is voortaan welkom. 

Die gedachte komt voort uit een nieuwe ontwikkeling.‘E-mail, sociale media en nieuwe software maken het mogelijk een beweging te bouwen op een manier die tien jaar geleden niet mogelijk zou zijn geweest,’ zegt Duyvendak. Zo ontdekt de partij het belang van online advertenties op platformen als Facebook en Google. Zelfs WhatsApp wordt aangewend als campagnewapen. Eind 2016 begint GroenLinks met het werven van zogeheten ‘apptivisten’. Sympathisanten kunnen zich aanmelden, en krijgen vervolgens appjes met video’s en oproepen voor meetups die de partij organiseert.Het aantal apptivisten is inmiddels uitgegroeid tot ruim 10.000, meldt een woordvoerder van de partij.

Sybren Kooistra wordt de online campagneleider in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. ‘We kwamen uit een situatie met vier zetels, een nieuwe politiek leider en met weinig geld in kas,’ zegt Kooistra. ‘Ik ben erbij gevraagd om de innovaties die we zagen in de Verenigde Staten door te voeren bij GroenLinks en daar leiding aan te geven. Dat betekent online campagne voeren, mensen meer engageren bij de politiek en die mensen ook inzetten als vrijwilligers om bijvoorbeeld donaties binnen te halen.’ Het zijn ook de technieken waarmee Barack Obama in 2008 de eerste zwarte president van de Verenigde Staten werd.

Wat was het geheim van de campagne uit 2017, volgens Kooistra? ‘We waren de eerste politieke partij in Nederland die prioriteit gaf aan online campagnevoeren. Dat was stap één. Ten tweede beloont Facebook engagement, via de emoji’s onder de berichten. Dat was precies wat GroenLinks toen deed, namelijk vanuit emotie over de inhoud spreken. Dat sprak aan.’ Er is geen speech van Obama zonder dat hij een brief aanhaalt die hij heeft gekregen of refereert aan een persoonlijk gesprek, legt Kooistra uit. ‘Zo werkt het. Zo kleed je emotioneel aan wat je inhoudelijke boodschap is. ’ 

Op die manier bereikten Kooistra en zijn team zo’n 2,5 miljoen mensen per week. ‘De helft van onze campagne ging via crowdfunding door kleine donaties van tien of twintig euro.’ Niet eerder had een Nederlandse partij zo campagne gevoerd. ‘Nu zijn alle partijen actief op sociale media.’

Hemdsmouwen van Obama

Het walhalla van de politieke campagnes ligt al jaren aan de overkant van de oceaan. ‘De budgetten en teams zijn daar zoveel groter. We liggen hier lichtjaren achter. Al doet Nederland het Europees gezien goed.’ De hemdsmouwen waarmee Obama bekend werd heeft Klaver dus goed afgekeken? Kooistra: ‘Nou, hij is daar niet de enige in. Ik haalde inspiratie uit de campagnes van Podemos in Spanje en Corbyn in Engeland. Kortom, uit allerlei succesvolle progressieve campagnes.’

‘We hadden een miljoenen keren bekeken filmpje waarin we ons verkiezingsprogramma toelichten. Op zo’n moment gebruik je Jesse als middel om je standpunten aan de man te brengen. Het is nu eenmaal makkelijker om je te identificeren met een persoon dan met een partij.’

Het werkt ook in Nederland. Vanaf 2016 groeit het aantal leden flink, en in 2017 gaat de partij van 4 naar 14 Tweede Kamerzetels. Bij de gemeenteraadsverkiezingen een jaar later wint GroenLinks ruim 200 zetels erbij. En in 2019 behaalt de partij 61 zetels bij de Provinciale Statenverkiezingen (dat waren er 32) en drie zetels (was twee) in het Europees Parlement. Zo revancheert GroenLinks zich vier verkiezingen op rij met een grote zetelwinst. En dat heeft grote financiële gevolgen: de contributies, subsidies en afdrachten stijgen elk jaar sterk. 

Net zoals de SP kent ook GroenLinks een afdrachtregeling: volksvertegenwoordigers op landelijk en lokaal niveau dragen een deel van hun inkomen af aan de partij. Op het partijcongres van 1990 werd de regeling vastgesteld: het is dus een verplichting binnen de partij, al gaat die minder ver dan binnen de SP. Daar dragen volksvertegenwoordigers meer dan de helft van hun politieke vergoeding af. Bij GroenLinks ligt het tussen de 10 en 15 procent, al betalen sommigen meer. Zo droeg europarlementariër Bas Eickhout in totaal 108.000 euro af in 2020.

De recente electorale successen vertalen zich in meer partijvertegenwoordigers die in de partijkas storten. In 2016 kwam er via die weg 1,0 miljoen binnen. In 2019 is dat zo’n 2,3 miljoen, een ruime verdubbeling in drie jaar tijd. En zo kan het gebeuren dat GroenLinks in 2019 de op één na grootste verdiener is van alle partijen.

Naarmate er meer geld binnenkomt, organiseert de partij zich professioneler. Het aantal partijmedewerkers stijgt van 24 in 2015 naar 69 in 2017. Daarnaast organiseert de partij verscheidene meetups door het hele land, waar Klaver zijn aanhang toespreekt. De bijeenkomsten zijn gratis, opdat ze ‘voor iedereen toegankelijk zijn’, zegt een woordvoerder van de partij. En dus betaalt de partij de rekening: voor de meetups in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen legde GroenLinks in totaal 103.300 euro neer. Ook de partijcongressen zijn kostbaar. Die van najaar 2018, gehouden in het topsportcentrum in Rotterdam, kostte meer dan 127.000 euro.

De campagnebudgetten nemen in eerste instantie niet toe. De uitgaven voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 en de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 zijn vergelijkbaar met die van 4 jaar eerder. Pas bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2019 gaat de geldkraan verder open: de partij trekt daarvoor 826.000 euro uit, een enorme stijging vergeleken met de schamele 173.000 euro van vier jaar eerder. Ook voor de aankomende Tweede Kamerverkiezingen heeft de partij een aanzienlijke oorlogskas: ruim 2 miljoen, aldus een GroenLinks-woordvoerder. In 2017 was dat zo’n 963.000 euro en in 2012 ongeveer 874.000 euro.

Donaties GroenLinks

Uit een door het ministerie van Binnenlandse Zaken gepubliceerde lijst met donaties vanaf 1 januari 2019 blijkt dat GroenLinks 1.847.106,36 euro ontving aan donaties boven de 4500 euro. Dat is de wettelijke norm waarboven een gift openbaar moet worden gemaakt. Slechts de SP haalde meer op, al moet in beide gevallen worden aangetekend dat het voor het overgrote deel ging om afdrachten van volksvertegenwoordigers. 

Een uitschieter is Bas Eickhout, lid van het Europees Parlement namens GroenLinks. Hij doneerde op 9 november 2020 48.987 euro, op 6 december 14.378 euro en op 23 december 45.000 euro, een totaal van 108.365 euro. Eickhout verdient maandelijks 8.995,39 bruto in Brussel. 

Los van de partijvertegenwoordigers kwam een flinke donatie uit de nalatenschap van Jan Overwater uit Den Haag. Overwater, zeer actief als bestuurder voor de Koninklijke Nederlandse Baseball en Softball bond, liet 100.000 euro na aan GroenLinks. Ene G. Paulussen uit Nijmegen liet 26.334 euro na aan GroenLinks.

Vanuit het buitenland kwam een gift van de Green European Foundation, die 18.583 euro overmaakte. Deze Brusselse stichting wordt gefinancierd door het Europees Parlement. De Green European Foundation houdt zich bezig met het stimuleren van debat onder Europese burgers over groene kwesties.
Lees verder Inklappen

Ondanks de stijgende uitgaven komt er elk jaar meer binnen dan eruit gaat. GroenLinks wordt steeds rijker: in 2019 is het eigen vermogen bijna verdriedubbeld ten opzichte van drie jaar eerder. Het doel: reserves opbouwen voor toekomstige verkiezingen.

De partij is establishment geworden

Ina Brouwer maakt zich zorgen over de ontwikkelingen die online campagneleider Kooistra beschrijft. ‘GroenLinks is onderdeel geworden van het establishment. Met de nadruk op beeldvorming, mensen die een celebrity-rol spelen. Qua uitstraling verschilt een progressieve partij als GroenLinks niet van een rechtse partij. Wij liepen in spijkerbroek in de Kamer.’ Hoewel ze achter het programma van de partij staat, zegt ze: ‘De onderkant is niet zichtbaar bij de partij.’

GroenLinks wordt steeds rijker: in 2019 is het eigen vermogen bijna verdriedubbeld ten opzichte van drie jaar eerder

Daarmee bedoelt Brouwer mensen met een smalle beurs. ‘En die onderkant spreekt een andere taal,’ weet ze. ‘Die mensen houden zich niet bezig met politieke vergezichten, die willen het eind van de maand halen omdat ze de touwtjes amper aan elkaar kunnen knopen.’ GroenLinks is een elitaire partij geworden, wil ze maar zeggen. ‘GroenLinks heeft nog wel dezelfde standpunten, maar de solidariteit in de praktijk is er niet meer.’ 

Ondertussen dendert het campagne-apparaat van GroenLinks voort. Massa-bijeenkomsten zoals in AFAS Live zijn voorlopig nog niet mogelijk. En dus gaat het campagnebudget van ruim 2 miljoen naar social media-campagnes en online meetups. Of de professionele campagne zich zal vertalen in zetelwinst, wordt volgende week duidelijk, wanneer Nederland naar de stembus gaat. 

Dossiertips

Intern hebben we soms discussies over dit dossier. We willen onze overwegingen met jullie delen.
Ten eerste
In dit dossier geven we inzicht in de wijze waarop de Nederlandse politieke partijen gefinancierd worden. Daarom komen alle partijen aan bod.
Ten tweede
Moeten we een artikel publiceren als we niets aantreffen bij een partij? Wij denken van wel, want het maakt inzichtelijk hoe deze partij gefinancierd wordt. Anders gezegd: geen nieuws is ook nieuws.
Misschien vinden we later wel degelijk iets. Daarom houden we onze oren en ogen open. Als we iets op het spoor komen, gaan we daarmee aan de slag. Dit dossier is dus nooit gesloten.

Heb je tips? Stuur die dan door naar info@ftm.nl

Lees verder Inklappen