© Vivian Camphuijsen

    Groningers met aardbevingsschade aan hun huis als gevolg van gaswinning, zijn aan handen en voeten gebonden als ze op zoek gaan naar een aannemer die de schade herstelt. Dat merken ook de Groningse aannemers en projectontwikkelaars, die zich gepasseerd voelen door de instanties die de leiding over de hersteltrajecten hebben. Wat is er aan de hand?

    Een groep belangstellenden staat bijeengepakt op de stoep voor de Koningstraat 49 in Appingedam. Op een spreekgestoelte voor het huis neemt Koos IJzerman plaats, een bevlogen Groninger met verweerd gelaat. Dit is zijn huis, roept hij, en hier wil hij veilig kunnen wonen. Maar door de gaswinning van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) is IJzermans huis zwaar beschadigd. Als het niet gronding versterkt gaat worden, zal het een toekomstige beving waarschijnlijk niet overleven. IJzermans buurman moest zelfs gedwongen zijn huis uit omdat er een direct veiligheidsgevaar was.

    ‘Ik ben er helemaal klaar mee,’ roept IJzerman dan ook strijdvaardig. Hij vertelt zijn toehoorders dat hij al 15 inspecties en onderzoeken aan zijn woning heeft gehad.  Op details wil hij niet ingaan, maar twee uitspraken wil hij de aanwezige pers en belangstellenden niet onthouden. In 2014, zo vertelt IJzerman, zei ingenieursbureau Arcadis nog dat hij ‘vanwege de veiligheid beter aan de rechterkant van het huis kon gaan slapen’. En dit voorjaar zei het Centrum Veilig Wonen (CVW), waar Arcadis een meerderheidsbelang in heeft, dat ‘je onveilig voelen ook maar subjectief is’.

    Dit voorjaar zei het Centrum Veilig Wonen dat ‘je onveilig voelen ook maar subjectief is’

    De uitspraken zijn typerend voor het gevoel dat veel inwoners van het aardbevingsgebied over houden aan de schadeafhandeling en de versterkingsklussen aan hun huizen: het gevoel niet serieus genomen te worden. En dus gooit de gedupeerde Appingedammer het nu over een andere boeg. Onder de naam Baas Over Eigen Huis startte IJzerman zijn eigen versterkingsproject. Hiervoor ging hij een samenwerking aan met planontwikkelaar Save Groningen. Follow the Money beschreef eerder dat Save Groningen al langer kritiek heeft op de huidige versterkingsoperatie. De planontwikkelaar wil met de publiciteitscampagne van IJzerman de Groningse bevingsmarkt bewust openbreken.

    Met de handen in de zakken

    Tot nu toe zit die bevingsmarkt namelijk nog volledig op slot. Veel beschuldigende vingers wijzen daarbij in de richting van de Nationaal Coördinator Groningen (NCG), in de persoon van voormalig Commissaris van de Koningin Hans Alders. De NCG is een samenwerking tussen de twaalf Groningse bevingsgemeentes, de provincie Groningen en het Rijk. Als speciale overheidsdienst is Alders belast met de regie van het schadeherstel en het aardbevingsbestendig maken van de regio. Het versterken gaat echter veel langzamer dan gepland, terwijl bouwers en ontwikkelaars als Save Groningen klagen dat zij langs de zijlijn staan.

    Eén Groningse adviseur in de bouw, die niet bij naam genoemd wil worden, maar graag aan de slag was gegaan met de versterkingsoperatie, heeft de handdoek al bijna in de ring gegooid. Tegen Follow the Money liet hij weten dat de Nationaal Coördinator Groningen een concurrent is geworden het afgelopen jaar. Het werk wat de adviseur normaalgesproken zou doen - het organiseren van bouwprojecten - wordt nu door de NCG en het CVW geregeld. De NCG plaats daarvoor met regelmaat vacatures voor project- en bewonersbegeleiders, verduurzamingsdeskundigen, planontwikkelaars en bouwkundige specialisten. Hiermee zouden veel adviseurs in de bouw uit Groningen zelf in het bevingsgebied geen werk hebben, aldus de medewerker tegen Follow the Money.

    De Nationaal Coördinator Groningen is een concurrent geworden, aldus een Groningse adviseur in de bouw

    En niet alleen projectontwikkelaars komen momenteel niet aan de bak op de Groningse bevingsmarkt. Ook veel lokale bouwers en aannemers staan met de handen in de zakken toe te kijken. Dagblad van het Noorden tekende de verhalen op van enkele aannemers uit de regio die achter het net vissen. De ervaring van deze bedrijven is dat een selecte groep grote aannemersbedrijven er met het meeste werk vandoor gaat, aldus het dagblad. Het Centrum Veilig Wonen (CVW), dat als particulier bedrijf de schadeafhandeling heeft overgenomen van de NAM, ontmoedigt bewust de vrije keuze van een aannemer in het aardbevingsgebied, zo geven verschillende aannemers en politici aan.

    Ook Stieneke van der Graaf, fractievoorzitter van de ChristenUnie in de Groningse Provinciale Staten, maakt zich hier druk om. ‘Van vrije aannemerskeuze is in de praktijk lang niet altijd sprake,’ vertelt zij. Van der Graaf sprak bij de onthulling van het nieuwe actiebord voor het huis van IJzerman. In haar toespraak riep ze de NAM en de NCG op om bewoners centraal te stellen door hen bijvoorbeeld zelf een aannemer te laten kiezen. 'Daardoor kan het werk ook weer terecht komen bij lokale aannemers, zoals aanvankelijk was toegezegd.' Ook sprak ze haar politieke steun uit voor de actie die IJzerman en Save Groningen zijn begonnen: ‘Je veilig voelen in je eigen huis is toch niet teveel gevraagd?’ aldus Van der Graaf.

    Expertise uit Enschede

    De Nationaal Coördinator Groningen wil desgevraagd niet ingaan op individuele gevallen. Wel geeft een woordvoerder aan dat er een mogelijke alternatieve optie is voor gevallen als die van IJzerman: Heft In Eigen Hand. Dit is een pilotproject van de NCG waarin bewoners zelf de regie in handen krijgen over de versterking van hun huis. Zij hoeven dan niet op de collectieve versterkingsprojecten van het CVW en de NCG te wachten, en kunnen eventuele eigen verbouwingswensen meteen meenemen. Syto Goslinga, directeur van Save Groningen, noemt Heft In Eigen Hand een heel aantrekkelijk idee. ‘Dat is precies waar wij naar streven. De pandeigenaar is dan bevoegd om zelf keuzes te maken.’

    Een van de partijen die momenteel samenwerken met de NCG om het Heft In Eigen Hand-project vorm te geven, is Ushi Kenniscentrum Bouwen uit Enschede. Ushi is al sinds de oprichting van de NCG, in juni vorig jaar, betrokken om de Nationaal Coördinator van advies te voorzien bij de ontwikkeling van zijn Meerjarenprogramma voor de regio. Het bedrijf heeft in Enschede veel ervaring opgedaan met het projectmatig ontwikkelen en verduurzamen van wijken, onder andere na de grote vuurwerkramp uit 2000 in de wijk Roombeek.

    "Waarom moet een partij uit Enschede helemaal hier naartoe komen als de Groningse ontwikkelaars dit project graag zelf hadden willen doen?"

    Verschillende bouwers en bewoners uit Groningen zijn echter zeer verbaasd over de betrokkenheid van Ushi, bleek uit gesprekken die Follow the Money de afgelopen tijd voerde. Waarom moet een partij uit Enschede helemaal hier naartoe komen om zo’n project uit te voeren, als de Groningse ontwikkelaars dit ook graag zelf hadden willen doen? Zij beweren zelf evenveel kennis en kunde in huis te hebben om dit op te kunnen pakken.

    De NCG geeft bij navraag aan dat er minimaal drie partijen zijn uitgenodigd om het Heft In Eigen Hand-project uit te voeren. Dit betrof een meervoudige onderhandse aanbesteding conform het aanbestedingsbeleid van het Ministerie van Economische Zaken.

    Kwaliteitseisen

    De aanbesteding en het opzetten van Heft In Eigen Hand is in nauw overleg met de NAM gebeurd, blijkt uit WOB-documenten die dit voorjaar vrijkwamen. De NAM en het CVW bepaalden onder meer hoe groot het gebied mocht zijn waar bewoners in aanmerking zouden komen om aan de pilot deel te nemen. Het beeld wat daarmee uit deze documenten oprijst is dat de NAM en het CVW nog steeds veel inhoudelijk beleid van de NCG bepalen.

    Ook in haar officiële uitlatingen stelt de NCG expliciet dat de ‘versterkings- en herstelwerkzaamheden uitgevoerd moeten worden conform de kwaliteitseisen van de NAM/CVW’. Dit betreft onder andere de Erkenningsregeling van het CVW: een certificering die aannemers, inspecteurs en bijvoorbeeld schade-experts moeten verkrijgen om aardbevingsopdrachten voor het CVW uit te mogen voeren. Om Heft In Eigen Hand vorm te geven zijn vervolgens nog eens bijna 2 A4-tjes aan procedurele richtlijnen opgesteld door de NCG.  

    Over de huidige vorm van dit project zijn dan ook weinig mensen te spreken. ‘Dit is het project “Heft een heel klein beetje in eigen hand, en heel erg in hand van de NCG/CVW”,’ laat een gedupeerde Groninger cynisch weten bij de presentatie van de plannen van IJzerman.

    Ook Goslinga spreekt er zo over: ‘Ik noem het het “Heft in handen van NCG/CVW”. Je kunt momenteel niet als pandeigenaar je eigen plan trekken en dat aan het bevoegd gezag voorleggen. Je bent op deze manier nog steeds niet de regisseur van je eigen gebouw.’

    Inwoners zoals IJzerman hebben met deze optie nog altijd niet het gevoel centraal te staan in de beslissingen over hun huis.  Zij moeten zich schikken naar de wil van NCG en CVW, bijvoorbeeld als het gaat om de keuze van aannemer of constructeur.

    Ook de bouwers en planontwikkelaars die met bewoners aan de slag willen voor versterking staan op deze manier nog steeds langs de zijlijn toe te kijken.


    Syto Goslinga, directeur Save Groningen

    "Je kunt momenteel niet als pandeigenaar je eigen plan trekken en dat aan het bevoegd gezag voorleggen. Je bent op deze manier nog steeds niet de regisseur van je eigen gebouw"

    Gezocht: Echte concurrentie

    Daarom willen Save Groningen en IJzerman nu volledig de regie in eigen handen nemen. Baas Over Eigen Huis dus. Volgens Goslinga staat de NCG welwillend tegenover het voorstel, maar heeft hij weinig officiële bewegingsruimte. ‘De NCG is gebonden aan een samenwerkingsovereenkomst met de NAM en het CVW. Die laat geen ruimte voor ons werk.’

    Jan Camphuijsen, zakenpartner van Goslinga in Save Groningen, verwacht dat de NCG wel zal moeten bijdraaien onder de maatschappelijke en politieke druk. ‘Wat wij willen is een vorm van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Die versterking moet er nou eenmaal zo snel mogelijk komen om de mensen hier weer veilig te laten wonen.’

    Samen met Goslinga pleit Camphuijsen voor een waarborgfonds van waaruit dit soort projecten gefinancierd moeten worden. Betaald door de NAM, en beheerd door de NCG. Volgens Camphuijsen zou dat de beste kansen laten aan de vrije markt. ‘Wij willen simpelweg graag de concurrentie aangaan met het CVW.’

    Zo'n waarborgfonds zou wel betekenen dat er een herziening van de samenwerkingsovereenkomst moet gaan komen. Deze is op dit moment nog altijd leidend, ook voor minister Kamp van Economische Zaken.

    Politieke druk

    Met de actie van Koos IJzerman wordt er nu publiekelijk een verandering afgedwongen. Het is aan de NCG en de NAM op hier nu op te reageren. IJzerman cum suis hebben de politieke wind in Groningen ieder geval mee.

    ‘Wij willen simpelweg graag de concurrentie aangaan met het CVW’

    Stieneke van der Graaf, ChristenUnie-fractievoorzitter in de Groningse Provinciale Staten, diende vorige week woensdag 6 juli een motie in waarin zij opriep om bewoners bij versterking van hun huis zelf een aannemer te laten kiezen. De motie werd breed gesteund in de Groninger Staten; alleen de VVD stemde tegen.

    ‘De NCG zit in een ongemakkelijke positie,’ verklaart Van der Graaf. ‘In onze ogen is de NCG aangesteld om zaken in beweging te zetten. Maar hij kan momenteel onvoldoende die rol oppakken. Hij zit vast aan afspraken met zowel de NAM als het ministerie van Economische Zaken.’

    Van der Graaf pleit er onder meer voor dat de NCG niet langer afhankelijk moet zijn van het budget van de NAM. Onder andere het budget voor Heft In Eigen Hand moet door de NAM worden goedgekeurd. ‘Dat ligt heel dubbel,’ aldus Van der Graaf. ‘Verandering daarin zal deels ook vanuit de minister moeten komen.'

    De Groningse politica ziet zich daarin gesteund in Den Haag, waar de Tweede Kamer vorige week tijdens het Mijnbouwdebat ook instemde met een motie van de ChristenUnie om de NCG onafhankelijker van de NAM te maken. Dat zou onder andere moeten gebeuren door aanpassing van de samenwerkingsovereenkomst.

    Van der Graaf: ‘Je ziet momenteel allemaal bewegingen richting een andere constructie, en de vraag is waar we gaan uitkomen. Een optie zou zijn om een waarborg- of reservefonds in te stellen, van waaruit vergoed kan worden. De NCG problematiseert dat het CVW onafhankelijk moet worden van de NAM, want dat zou kunnen betekenen dat het CVW ontmanteld moet worden. Het is nu dus zoeken naar tussenoplossingen.’

    ‘Je ziet momenteel allemaal bewegingen richting een andere constructie, en de vraag is waar we gaan uitkomen’

    Van der Graaf pleit ook voor meer democratische sturing op het proces van schadeherstel, onder meer door het CVW volledig onafhankelijk van de NAM te maken en onder regie van de Nationaal Coördinator te stellen. Minister Kamp gaf in een brief aan de Tweede Kamer aan dat de NCG inderdaad een toezichthoudende rol op het CVW zou moeten krijgen. Hij zal de Tweede Kamer dit najaar informeren over hoe dit precies moet worden vormgegeven.

    Het zou een eerste stap kunnen zijn naar een normalisering van de situatie zoals die in Groningen is ontstaan.

    De regie terug

    De NCG laat in een reactie weten dat de NAM en het CVW inderdaad voorwaarden hebben gesteld aan de partijen waar mee samengewerkt wordt. ‘De NAM moet betalen, dus die stelt dan ook eisen aan die betaling,’ aldus een woordvoerder. ‘Zo mag je bij Heft In Eigen Hand zelf een aannemer kiezen, mits deze gecertificeerd is volgens de Erkenningsregeling van het CVW.’

    Volgens de NCG zijn deze voorwaarden heel logisch. ‘Je wilt niet iedereen toelaten. Men moet wel aan de richtlijnen voor aardbevingsbestendig bouwen voldoen. Wij zijn dus zeker voor vrije marktwerking, mist voldaan is aan de criteria. Uiteindelijk blijft het zo dat de NAM moet betalen, en daar dan ook voorwaarden aan stelt.’

    Goslinga van Save Groningen vindt echter dat er onderscheid gemaakt moet worden tussen publieke en private erkenningsregelingen. Save Groningen wil graag voldoen aan alle eisen die de overheid stelt, maar heeft moeite met de private regelingen van het CVW. “Als de NCG met een erkenningsregeling komt zijn wij de eerste die zich daarvoor aanmelden. En als vanzelfsprekend werken onze constructeurs volgens de nationale richtlijnen. Ook snappen wij goed dat commerciële partijen eisen aan hun partners stellen. Het kan echter niet zo zijn dat een commerciële partij als het CVW met een private erkenningsregeling haar eigen concurrenten buitensluit. Dan wordt de vrije mededinging geweld aangedaan.'

    ‘Uiteindelijk blijft het zo dat de NAM moet betalen, en daar dan ook voorwaarden aan stelt’

    Het CVW laat in reactie op de actie van Koos IJzerman het volgende weten. ‘Het gaat om mensen en hun huis. Indien een partij zich wil inzetten voor de veiligheid van de Groningers komt dat overeen met de visie van het Centrum Veilig Wonen. Iedere partij, groot of kleiner, die de benodigde expertise en kwaliteit kan leveren, kan zich aanmelden voor de Erkenningsregeling van CVW.’

    Voor IJzerman is dat niet genoeg. Hij is een online petitie gestart om bewoners uit het bevingsgebied te mobiliseren en aandacht te vragen voor zijn plannen. ‘Ik wil de regie over mijn leven terug en mij veilig voelen in mijn eigen huis,' houdt hij de groep belangstellenden voor zijn huis voor. 'Niet bang zijn voor de volgende beving, nieuwe schade, of erger… Daarom neem ik het heft in eigen hand en ga ik mijn huis zelf versterken. Niet met het Centrum Veilig Wonen. Maar met een door mij zelf gekozen partij waar ik vertrouwen in heb.’

    Dit artikel is tot stand gekomen met de Lira Startsubsidie voor jonge journalisten van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

    Over de auteur

    Bart Crezee

    Milieuwetenschapper en schrijft over olie- en gasboringen, de energietransitie en klimaatverandering.

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Aardgas in Groningen

    Gevolgd door 122 leden

    Naar aanleiding van tips van lezers is Follow the Money gedoken in de ondoorzichtige wereld van de Groningse gaswinning en de...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren