© Skitterphoto

    In Groningen wordt nagedacht over een toekomst zonder de NAM. Een ding wat daarvoor nodig is: een nieuwe visie op de gassector. Te beginnen met Energie Beheer Nederland: dat bedrijf zouden we een stuk beter kunnen inzetten.

    Een toekomst zonder de gaswinning in Groningen, is dat mogelijk? In het Groningse provinciehuis werd afgelopen zaterdag door lokale politici, maatschappelijke organisaties en bezorgde burgers over deze vraag nagedacht. De titel van de conferentie was ‘Een toekomst zonder de NAM?’, maar de vraag die eigenlijk gesteld werd is groter dan dat. Welke toekomst willen we voor de Nederlandse gassector?

    Wat we in ieder geval niet willen is dat Shell en ExxonMobil de belofte van Shell-topman Ben van Beurden nakomen en de komende jaren alles oppompen wat ze maar kunnen, om vervolgens de NAM op te doeken en de Groningers met de problemen achter te laten.

    Dat er een einde gaat komen aan de werkzaamheden van de NAM in Groningen, en op termijn aan de gaswinning in heel Nederland, staat echter buiten kijf. Het huidige businessmodel van de NAM heeft afgedaan: de gasvoorraad in Groningen raakt op z'n eind, de schade door aardbevingen blijft oplopen en ondertussen is de gasprijs aanhoudend laag. Daarbij wordt het klimaatbeleid almaar serieuzer genomen. Zo wordt het op termijn steeds minder rendabel om nog gas te winnen.

    Het businessmodel van de NAM heeft afgedaan

    De Nederlandse gassector zal dus hoe dan ook een transitie moeten doormaken. Ze kan besluiten om de veranderende tijden te negeren en door te gaan met pompen en investeren in nieuwe velden. Maar hoe langer ze die carbon bubble in stand houdt, hoe harder hij op den duur zal klappen. Het afgelopen jaar zijn er alleen al in het Verenigd Koninkrijk 16 olie- en gasbedrijven failliet gegaan. In de VS en Canada sloten er sinds het begin van 2015 maar liefst 232 fossiele bedrijven hun deuren.

    Nu is de NAM een dochteronderneming van de twee grootste private olie- en gasbedrijven ter wereld; die kunnen wel een stootje hebben. Maar toch: er gaan structurele veranderingen komen. Han Fennema, topman van de Gasunie, stelde het begin december zelf in een interview met NRC Handelsblad: ‘Voor de ooit machtige gassector is hooguit nog een bijrol weggelegd in het Nederland van de toekomst.’ De vraag is wat die bijrol precies in gaat houden.

    Een nieuwe toekomst voor EBN

    Voor een idee hoe een dergelijke transitie zou kunnen verlopen kijk ik graag naar Follow this, een activistische aandeelhoudersvereniging van Shell. Follow this wil via haar aandeel druk op de oliereus zetten om te stoppen met nieuwe investeringen in olie- en gas. Dat betekent niet direct dat Shell moet stoppen met de oliewinning: bestaande winningen lopen door. Het betekent echter wél dat het bedrijf moet stoppen met nieuwe exploraties en de vrijgekomen miljarden investeren in duurzame energie. Mijn vraag: kunnen we zo’n idee ook toepassen op de gassector als geheel?

    Om daar een antwoord op te formuleren, moeten we naar het gasgebouw kijken. Dat is de publiek-private samenwerkingsconstructie tussen het Rijk en de gassector. Het gasgebouw is een wirwar van instanties — Shell, Exxon, de Gasunie, Economische Zaken — vol belangen, participaties en contracten. De enorme verwevenheid tussen de Staat en de oliebedrijven wordt echter nog het meeste vormgegeven door EBN (Energie Beheer Nederland), ons staatsgasbedrijf, dat voor 40 procent mee investeert in alle winningsprojecten. EBN is de spil in het web van het gasgebouw: niet voor niets heeft de rechter onlangs bepaald dat de Staat — via EBN — net zo aansprakelijk is voor de gevolgen van de gaswinning als de NAM zelf.

    Nu we aan de vooravond van een structurele hervorming van het Nederlandse energiesysteem staan, betekent dat ook dat we moeten nadenken over een nieuwe toekomst voor EBN.

    Waar blijven de structurele hervormingen?

    De verantwoordelijkheid voor mogelijke aardbevingsslachtoffers is zo goed verspreid in het gasgebouw, dat uiteindelijk niemand werkelijk verantwoordelijk is. Ook de werkelijke kosten van de aardbevingen zijn maar moeilijk te achterhalen. De Onderzoeksraad voor Veiligheid concludeerde begin 2015 dan ook in een rapport dat het gasgebouw structureel moet worden aangepast.

    De verantwoordelijkheid voor slachtoffers is zo goed verspreid dat deze uiteindelijk bij niemand ligt 

    Minister Henk Kamp van Economische Zaken heeft de aanbevelingen uit het rapport van de Onderzoeksraad echter slechts ten dele opgevolgd. Kamp beloofde met verbeteringen te komen en expliciet een nieuwe visie op het gasgebouw te formuleren. Aanvankelijk verwoordde hij dat in een brief aan de Tweede Kamer als volgt: ‘Als minst vervuilende fossiele brandstof zal aardgas nog lang een belangrijke rol spelen. Bij gaswinning staat de veiligheid van inwoners voorop. Zolang Nederland aardgas nodig heeft, draagt veilige gaswinning tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten in Nederland bij aan onze onafhankelijkheid op het gebied van de energievoorziening.’ Een nogal summiere invulling van zijn belofte een nieuwe visie te formuleren op een van de grootste en invloedrijkste publiek-private structuren van onze samenleving. 

    Kamp beloofde daarop om dan in het Energierapport van begin 2016 een nieuwe lijn voor het gasbeleid uit te zetten. Maar het Energierapport kondigde slechts een Nationale Energiedialoog aan. Uit die dialoog is nu de Energieagenda van begin december voort gekomen.

    In deze nieuwe Energieagenda rept de minister echter nog steeds met geen woord over structurele hervormingen van het gasgebouw — terwijl dat in reactie op het rapport van de Onderzoeksraad wél was toegezegd. Alleen de aanpassing van de Mijnbouwwet wordt genoemd, met daarin extra inspraak voor de lokale overheden en een omkering van de bewijslast bij aardbevingsschade.

    "Met EBN heeft Nederland een goed inzetbare investeringsinstelling in handen. Waarom gebruiken we die dan niet?"

    De dubbele Energieagenda

    Natuurlijk, het eenzijdig openbreken van contracten binnen het gasgebouw is een kostbare zaak. Het gasgebouw is niet zomaar ontmanteld. Het beste middel dat de minister dus heeft om veiligheid in Groningen te garanderen, is het verlagen van het productieplafond.

    Kamp's bewering dat hij de gaswinning al substantieel heeft verlaagd — in 2012 was het 48 miljard kubieke meter, voor de komende vijf jaar is het vastgelegd op 24 miljard kuub per jaar — een misleidende. In 2000 bedroeg de winning namelijk slechts 21 miljard kuub per jaar. Het is dus helemaal niet zo dat we nu al op het laagste punt zitten. Uit een recent WOB-verzoek van Milieudefensie bleek verder onlangs nog dat Economische Zaken het in een warme winter mogelijk acht om met 19 miljard kuub per jaar aan de leveringszekerheid te voldoen.

    Economische Zaken geeft het zelf niet toe, maar het ministerie houdt er in feite rekening mee dat niet al het gas uit de grond komt. ‘Naarmate de transitie naar duurzame energie vordert, wil het kabinet de “inzet van gas beperken” tot gebruik waarvoor nog geen alternatief is,' citeerde Vrij Nederland vorig jaar uit emails van het ministerie. ‘Dit heeft volgens het ministerie “consequenties voor de binnenlandse gaswinning."’

    Het zou betekenen dat niet al het gas opgepompt hoeft te worden, er meer veiligheid in Groningen gegarandeerd kan worden, en er op termijn ook een ander businessmodel voor staatsdeelneming EBN gezocht moet worden. Een dergelijke constatering heeft daarmee grote betekenis voor de visie op het energiebeleid — en dus voor de hervormingen van het gasgebouw. Toch is dit nergens terug te vinden in de officiële beleidsdocumenten. Economische Zaken weigert deze optie openlijk als mogelijkheid te behandelen.

    Juist van de kleine velden worden de ontwikkelingskosten steeds hoger

    Integendeel: in de recente Energieagenda wordt juist uiteengezet dat het van cruciaal belang is om ook het resterende gas in specifiek de andere kleine gasvelden op de Noordzee te gaan winnen. Er zit nog potentieel voor 150 miljard kuub gas in de Noordzee. De topman van EBN, oud-Shellman Jan Willem van Hoogstraten, gaf zelf in een interview met het Financieel Dagblad aan bang te zijn dat als we niets doen, er straks gas in de bodem achter blijft. Het lijkt erop dat het ministerie en EBN dus proberen om een maximale winst te behalen op het resterende gas — nu het nog kan.

    Ondertussen worden juist de ontwikkelingskosten van de kleine velden steeds hoger, terwijl de gasprijzen voorlopig laag blijven. Daarmee wordt het behaalde rendement op die investeringen steeds kleiner. Minister Kamp schreef dan ook in de Energieagenda: ‘Zonder maatregelen verdwij­nen de mijnbouwmaatschappijen uit Nederland en wordt de bestaande infrastruc­tuur ontmanteld.’ En verder: ‘Met het oog op verbetering van het mijnbouwklimaat is een gelijk speelveld met het Verenigd Koninkrijk van belang.’ In de praktijk betekenen die maatregelen extra subsidies voor de gassector. De Britse olie- en gassector is namelijk sterk gesubsidieerd.

    Het beleid valt moeilijk te rijmen met de rest van de Energieagenda: daarin staat dat de vraag naar aardgas de komende jaren structureel moet wordt afgebouwd. Uiteindelijk moet in 2050 de CO2-emissie met 85-90 procent zijn verlaagd ten opzichte van 2005.

    Een Follow this-structuur

    Het zou een nieuw kabinet dus sieren — en ook in lijn zijn met het advies van de Onderzoeksraad — om EBN een andere rol te geven dan puur en alleen die van medeinvesteerder in olie en gas. Bijvoorbeeld met een structuur zoals Follow this die bij Shell voor ogen heeft, waarbij nieuwe investeringen alleen nog maar in duurzame energie worden gedaan.

    EBN zou als investeringsvehikel voor duurzaamheid kunnen werken

    Dat zou kunnen door EBN in te zetten voor andere bodemtechnieken, zoals ultradiepe geothermie en mogelijk ondergrondse CO2-opslag. Met ultradiepe geothermie zou ruim 30 procent van de industriële vraag naar warmte kunnen worden opgevangen. Dat verlaagt structureel de noodzaak van aardgas en draagt zo bij aan een veiliger Groningen.

    Met name voor de energie-intensieve industrie is zowel ultradiepe geothermie als ondergrondse CO2-opslag noodzakelijk om de uitstoot terug te dringen. Zonder die technieken wordt het heel moeilijk om de gestelde klimaatdoelen te behalen. EBN heeft de kennis, de kunde en het kapitaal om die technieken in de praktijk te brengen. Het bedrijf zou, zoals transitieonderzoeker Rick Bosman opperde, zelfs als investeringsvehikel voor duurzame energie ingezet kunnen worden. Zodoende zou er een werkelijk gelijk speelveld tussen duurzame en fossiele energie ontstaan en zou de energietransitie structureel bevorderd kunnen worden — en zou Groningen uiteindelijk vrij van aardbevingen kunnen raken.

    Met EBN heeft Nederland een goed inzetbare publieke investeringsinstelling in handen. Waarom gebruiken we die dan niet ook voor andere energietoepassingen dan alleen olie en gas? Het staatsbedrijf heet tenslotte 'Energie Beheer Nederland', niet 'Olie- en gas Beheer Nederland'.

    Dit is een bewerkte versie van een bijdrage die ik leverde op de conferentie ‘Een toekomst zonder de NAM?’ Deze conferentie, over het aanpassen van het gasgebouw en het tot nul afbouwen van de gaswinning, werd afgelopen zaterdag 7 januari gehouden in het Groningse provinciehuis. De conferentie was een initiatief van de Groningse fracties van SP, GroenLinks, ChristenUnie en Partij voor de Dieren, en Milieudefensie, Groninger Bodem Beweging (GBB), Transnational Institute (TNI), Kenniscentrum Aardbevingen en Duurzame Ontwikkeling (KADO) en Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO).

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Bart Crezee

    Milieuwetenschapper en schrijft over olie- en gasboringen, de energietransitie en klimaatverandering.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Bart Crezee
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Aardgas in Groningen

    Gevolgd door 451 leden

    Naar aanleiding van tips van lezers is Follow the Money gedoken in de ondoorzichtige wereld van de Groningse gaswinning en de...

    Lees meer

    Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg dossier