De argumentatie van de JSF-lobby is dun. De straaljager van de vorige oorlog kan de beloftes niet waarmaken.

    Het Joint Strike Fighter (JSF) programma hangt nog steeds ergens in de lucht boven politiek Den Haag. Wel of niet doorgaan met de JSF? De argumenten vóór de JSF, ook wel F35, zijn legio. De JSF is goed voor de BV Nederland en daarmee de werkgelegenheid. Met deelname aan dit grote door de VS geleide internationale project kunnen we bovendien ons internationale imago oppoetsen. En de F-35 is de beste straaljager die voor handen komt. In de praktijk blijken deze economische, internationaal politieke en militair operationele argumenten echter wat dun.
    Banen, banen en nog eens banen. Dat is wat de JSF-lobby ons belooft. Bedrijven als Fokker en Thales kunnen meedraaien in de ontwikkeling, de productie en het onderhoud van de F35 straaljager. De bijdrage van de JSF aan de BV Nederland valt echter tegen. Het JSF-project levert amper banen op, zo valt op te maken uit het rapport van economische onderzoeksbureau SEO: “Het netto werkgelegenheidseffect van deelnemen aan het F-35 programma is maximaal 1.350 arbeidsjaren (270 banen) tot en met 2017. Op lange termijn is het werkgelegenheidseffect nul.” Een pijnlijke boodschap voor de JSF-lobby.
    Toch heeft het JSF-project iets te bieden aan het bedrijfsleven. SEO berekende dat de ontwikkeling van de JSF de Nederlandse industrie een omzet oplevert van 24 à 38 miljard euro. Mocht Nederland uit de testfase stappen, dan verliest het 15 à 20 procent aan omzet. Als Nederland stopt en een ander toestel van de plank koopt, halveren omzet en toegevoegde waarde.
    De JSF-lobby heeft niet het alleenrecht op het economische argument. Stel: het koopt de - vele malen goedkopere - Saab Gripen, dan krijgt het zogenaamde compensatieorders. De Nederlandse industrie mag bijvoorbeeld onderdelen voor de straaljager leveren. Mede doordat de Saab Gripen goedkoper is, is er minder omzet voor de Nederlandse industrie te behalen. De te verdelen taart is dan dus wel kleiner. Daar staat tegenover dat Nederland minder hoeft uit te trekken voor een nieuwe straaljager.

    Imago Nederland oppoetsen

    De JSF is goed voor onze internationale reputatie, luidt een ander veelgehoord argument voor het toestel. Sinds de terugtrekking uit Uruzgan in 2010 en eigenlijk ook als sinds het Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese grondwet in 2005, gaat het bergafwaarts met het imago van Nederland in de wereld. Onze defensie-uitgaven blijven dalen, waarmee we steeds verder raken van de NAVO-afspraak van twee procent van het BNP. Kabinet Rutte I, met de onhandige minister Rosenthal op Buitenlandse Zaken, de botte minister De Jager op Financiën en Wilders als grote gedoger, bracht ons land verder naar de periferie van de internationale ‘standing’ en besluitvorming. En dat is niet goed voor een handelsland als Nederland. Stoppen met de JSF zou daarom echt niet kunnen. Daarmee zouden we onze partners tegen de schenen trappen, de Verenigde Staten in het bijzonder.
    Het klopt dat Nederland er internationaal minder goed opstaat dan bijvoorbeeld ten tijden van de Uruzgan-missie, en in eerste instantie zal het imago er niet beter op worden als Nederland zich terugtrekt uit het JSF-programma. Maar Nederland is niet het enige land dat twijfelt. Canada stapt mogelijk uit het programma en in de VS zelf worden de bestellingen voorlopig naar beneden bijgesteld.

    Alternatieve politieke instrumenten

    Daarnaast zijn er nog andere militaire systemen waarmee we internationaal kunnen scoren. Neem missile defence, de verdediging tegen ballistische raketten uit bijvoorbeeld Iran. “Nederland moet daaraan als NAVO-land en 16e economie in de wereld haar bijdrage leveren”, zo zegt voorzitter Jan Wind van KIVI NIRIA, de beroepsvereniging van en voor ingenieurs. “Ook omdat de Nederlandse positie in de wereld door de terugtrekking uit Uruzgan en onzekerheid over de JSF deelname verzwakt is”.
    Volgens Wind vervult Nederland een belangrijke rol in de verdediging tegen ballistische raketten. Op belangrijke fora wordt de Nederlandse bijdrage met de SMART-L radar op de LCF fregatten van de Koninklijke Marine geroemd: “Een technisch hoogstandje van Thales Nederland. Door het enorme bereik kunnen ballistische rakketten in een vroeg stadium worden gedetecteerd. Nederland levert daarmee vanaf 2018 een belangrijke bijdrage aan de plannen van de NAVO”.
    Star Wars: Missile defense in beeld
    “Verdediging tegen ballistische raketten is een groeiende noodzaak, maar enorm complex en kostbaar om te realiseren. Nederland heeft de technische kennis en middelen beschikbaar om tegen veel lagere kosten dan andere Europese landen een bijdrage te leveren aan de NAVO afspraken. Daarmee kunnen we een deel van de verloren internationale positie terugwinnen.” Nederland is al bezig met het investeren in deze systemen. De benodigde LCF fregatten met een prijskaartje van 1,56 miljard zijn tussen 2002 en 2005 in gebruik genomen. Een deel van de aanschafprijs moet nog wel afgetikt worden.

    Militair operationele argumentatie

    Voor het ministerie van Defensie is de JSF de eerste en enige keus. Het is het beste toestel dat voor handen komt. Ons ministerie van Defensie heeft geen hoge pet op van de operationele capaciteiten van de alternatieve Saab Gripen. In de kandidatenvergelijking van 2008 scoorde de Gripen op vier van de zes vereiste missies een onvoldoende. Het toestel is daarom volgens de vorige minister van Defensie niet inzetbaar in een omgeving met moderne geavanceerde dreigingssystemen. De JSF is dat als enige wel.
    Maar waar denkt Nederland de JSF voor te gaan gebruiken? Met de state-of-the-art straaljager kan de Nederlandse Luchtmacht deelnemen aan missies in hoogste geweldspectrum. Denk daarbij aan luchtaanvallen op posities met hoogtechnologische radar- en luchtafweersystemen, zoals in Iran. Is het realistisch om te denken dat Nederland vooraan staat bij een eventuele aanval op Iran? De politieke besluitvorming over internationale missies lopen in Nederland op zijn zachtst gezegd stroperig. De Nederlandse consensuspolitiek zal niet snel resulteren in het extreme besluit om een missie uit te voeren in het hoogste geweldspectrum. Defensie-expert Christ Klep vertelde eerder aan FTM dat hij het niet snel ziet gebeuren dat Nederland deelneemt aan de eerste aanvalsgolven in een oorlog tegen een land met een complexe luchtverdedigingsomgeving. Het is volgens de defensie-expert zelfs de vraag of de VS daar op zitten te wachten: “Zij prefereren in dit soort gevallen 'going at it alone'.”

     Straaljager van de vorige oorlog?

    De JSF lijkt bovendien de straaljager van de vorige oorlog. Het is de vraag of de vijfde generatie straaljager het wapen is dat we in de toekomst nodig hebben. Panetta, de net afgeloste Amerikaanse minister van Defensie, wees onlangs nog op het gevaar van cyberoorlog. Panetta zei dat we ons moeten voorbereiden op een cyber Pearl Harbor. In de oorlog van de toekomst lijkt ook een plek voor de drones, hoe omstreden deze ook zijn. Dit onbemande vliegtuigje kan onder de radar inlichtingen verzamelen, en bewapend met raketten heeft het ook verschillende mogelijkheden. Defensie-expert Christ Klep stelt tegenover FTM dat JSF op een "ongelukkig moment in de ontwikkeling van het luchtwapen" geïntroduceerd wordt: "De Amerikaanse luchtmacht maakt nu de omschakeling naar onbemande vliegtuigjes, de drones. Over enkele jaren zal meer dan 50 procent van de operationele missies met drones worden gevlogen.”
    Is Nederland klaar voor de oorlog van de toekomst?
    "Bij de opvolging van de F-16 moet het niet gaan om de vraag wat het beste toestel ter wereld is", zo stelt Dick Zandee van Instituut Clingendael. “De kernvraag is wat Nederland in de lucht moet kunnen”.
    Straaljagers blijven voorlopig wel degelijk van belang. De Nederlandse landsgrenzen moeten beschermd worden en uitgezonden militairen moeten luchtsteun kunnen aanvragen, maar daar heeft Nederland niet per se de JSF voor nodig. Defensie-expert Klep vertelde FTM eerder al dat het onmiskenbaar is dat de F35 voordelen heeft op de ‘4.5e’ generatie straaljagers, zoals de Saab Gripen. Klep gaat echter niet mee met Defensie in het in de hemel prijzen van de JSF: “Dat de Saab véél minder goed zou zijn dan de JSF is eenvoudigweg niet waar. Je kunt er negentig procent van de taken even goed of afdoende mee uitvoeren in de komende decennia. De JSF is bijvoorbeeld geen beter toestel op het gebied van 'simpele' luchtsteun aan grondtroepen.”
    Klep betwijfelt of de JSF zijn beloftes waar kan maken. Hij is niet overtuigd dat de JSF echt 'quantum leap' is, die de westerse luchtdominantie voor de komende dertig jaar veilig stelt: “Aan de stealth-capaciteiten wordt nu al getwijfeld en het toestel klimt en draait niet veel beter dan toestellen van de vorige generatie.”
    Qua gebruikskosten wint de Saab Gripen het overigens met gemak van zowel de JSF als de F16. De operationele kosten van de Saab Gripen zijn vele malen lager dan die van de JSF/F-35. Uit onderzoek van het gerespecteerde instituut IHS Jane’s blijkt dat de Gripen per gevlogen uur 4700 dollar kost. De F35 kost tussen de 21000 en 31000 dollar per vlieguur. En de gemiddelde F16 zit daar tussenin met 7000 dollar per uur.

    Symbolische luchtmacht

    De combinatie van stijgende kosten en een lager defensiebudget zetten het mes nog strakker op de keel van de internationaal politieke en militair operationele argumenten van de JSF-lobby. Defensie-expert Co Kolijn uit zijn zorgen over het aantal Joint Strike Fighters dat Nederland kan kopen. Uit de Defensiebegroting 2013 blijkt dat het aantal wordt teruggeschroefd van 85 naar hooguit 35: "Zo houden we net iets meer over dan een symbolische luchtmacht.”
    Wat kan Nederland met 35 straaljagers?  De 'breukgrens'  voor serieuze operationele slagkracht ligt bij 68 toestellen”, zo licht Christ Klep toe aan FTM. “Dan ben je nog in staat om voor meerdere jaren bijvoorbeeld twee kleine missies te draaien, met twee maal vier toestellen. Of één grotere met bijvoorbeeld acht toestellen. Met 56 of minder gaat dat gewoon niet lukken. Al helemaal niet als we ook nog van alles gereed moeten houden voor NAVO en EU”.
    Klep vraagt zich af wat de toegevoegde waarde is voor de rest van de krijgsmacht bij langdurige uitzendingen: “Dan kunnen we een detachement van vier F35's meesturen. Dat heeft alleen - een beetje - zin als die vier toestellen helemaal voor Nederlandse taken worden gereserveerd, wat de bondgenoten niet leuk zullen vinden”.

    JSF kanibaliseert krijgsmacht

    Onder de huidige budgettaire omstandigheden lijkt deelname aan de JSF voor internationaal politieke standing in de militaire arena een wassen neus. In de militaire arena zet een klein aantal straaljagers weinig zoden aan de dijk. Dat is niet in het belang van de VS en de andere bondgenoten. Bovendien drukt dat kleine en beperkt inzetbare aantal straaljagers flink op de begroting van Defensie. De dure JSF eet de rest mogelijk op. Wat blijft er over van de landmacht en marine?
    Uit het rapport van de Rekenkamer blijkt dat het ambitieniveau van de gehele krijgsmacht moet worden herzien. De minister van Defensie komt daarom dit jaar met een visie op de toekomst van de Nederlandse krijgsmacht. Snijdt defensie in eigen vlees ten gunste van een superwapen van de vorige oorlog?

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Krijn Schramade

    Gevolgd door 246 leden

    Krijn Schramade (1980) krijgt een jaar na de val van Lehman Brothers (2008) de tegenwoordigheid van geest om zijn veilige lev...

    Volg Krijn Schramade
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    JSF

    Gevolgd door 140 leden

    De Joint Strike Fighter (JSF) is als een black box. Het is onduidelijk wat de beoogde vervanger van onze F-16's gaat kosten. ...

    Volg dossier