Het morele debat komt tot leven

4 Connecties

Relaties

Moraal Ethiek Moreel debat

Werkvelden

Economie
3 Bijdragen

Filosofen, journalisten, studenten, een oud-bankier en een enkele politicus doen verwoede pogingen om het moreel-ethische debat weer nieuw leven in te blazen.

Langzaam maar zeker lijkt het morele debat weer tot leven te worden gewekt. Afgelopen vrijdag stond er in de boekenbijlage van NRC een groot interview van Bas Heijne met de Amerikaanse filosoof Michael Sandel. 'Breng het morele debat weer tot leven', luidde de kop. Sandel publiceerde vorig jaar zijn boek What Money Can't Buy, in het Nederlands: Niet alles is te koop. Vorig jaar kreeg het boek in NRC een vernietigende recensie, maar dat weerhield Heijne er niet van om Sandel bij zijn bezoek aan Amsterdam te interviewen. Volgens Sandel zijn het onophoudelijke streven naar eigenbelang en het triomfantelijke geloof in het heil van de markt, hoofdredenen dat ethiek en moraliteit en het publieke debat naar de achtergrond zijn gedrukt.

Een ex-bankier mengt zich in het debat

In Nederland was het in 2010 de filosoof Hans Achterhuis die met zijn boek De Utopie van de Vrije Markt de moreel-ethische component van de crisis in het kapitalisme onder de loep nam. Achterhuis kwam tot de conclusie dat de Russisch-Amerikaanse filosofe/fictieschrijfster Ayn Rand dankzij haar boek Atlas Shrugged tot geestelijk leidster van het neo-liberalisme kon uitgroeien. Het centrale concept van Rand is dat egoïsme een deugd is en altruïsme een doodzonde. Het boek van Rand is na de bijbel het best verkochte boek in de Verenigde Staten.
Achterhuis ging diep in op de uitwassen die het oppermachtige marktdenken met zich meebrengt. Hij maakte zich zorgen. 'Het echte debat over de heil die van marktwerking wordt verwacht, vindt niet plaats', zei hij in 2011 tegen Follow the Money.
De situatie lijkt te veranderen. Vorig jaar mengde zich in de persoon van George Möller zelfs een oud-bankier in het debat. Hij schreef het boek Waardenloos, dat ook in het Engels werd vertaald en de titel Banking on ethics meekreeg. Als topman van de Amsterdamse Effectenbeurs had Möller de nodige morele rampspoed van nabij mogen aanschouwen. Möller stelde vast dat er in zijn financiële wereld – waarin de laatste decennia crisissen en schandalen zich steeds vaker en in steeds grotere omvang voordeden – nauwelijks aandacht voor ethiek bestond. Niet in de wetenschap, niet op de scholen en de universiteiten, laat staan binnen de muren van de banken en de verzekeraars. Möller laat in zijn boek weinig heel van zijn oude biotoop. Volgens hem is het in weinig sectoren zo slecht gesteld met de moraliteit als in de financiële wereld. Volgens Möller is immoreel gedrag 'de belangrijkste oorzaak van de financiële crisis'. En wil je die oorzaak wegnemen, dan zal er op vele niveau's - op scholen en universiteiten, binnen bedrijven enz. - weer volop aandacht moeten ontstaan voor morele dilemma's. 'Het debat is nodig', zei Möller recentelijk in een interview dat door Follow the Money voor Tijdschrift voor Compliance werd gemaakt (nog niet gepubliceerd).

Afbreuk aan de democratie

Het zijn woorden die Harvard-filosoof Michael Sandel in de mond liggen bestorven. Hij neemt waar dat mensen smachten naar een openbaar debat over waarden, met name jonge mensen. Het is volgens hem ook hard nodig. 'De groeiende ongelijkheid van de afgelopen dertig jaar heeft ervoor gezorgd dat we steeds meer langs elkaar heen leven, dat we elkaar niet meer treffen in de openbare ruimte. Dat doet afbreuk aan de democratie', zegt Sandel in het interview met Heijne in NRC.
Impressie van het college dat Sandel in juni 2012 aan de Yonsei Universiteit van Seoul gaf. Meer dan dertienduizend Koreaanse studenten woonden zijn toespraak bij en debatteerden over de morele grenzen van het marktdenken.
Dat het Heijne ernst is met het morele debat bleek een dag later uit zijn column in de zaterdagkrant, waarin hij Wouter Bos op de korrel nam. De politicus die in zijn loopbaan een imposante geestelijke lenigheid etaleerde en zijn principes keer op keer in de uitverkoop deed. Opportunisme, politiek pragmatisme, bedrog, geef het een naam, Wouter Bos wist er als weinig andere politici raad mee. De voormalige PvdA-leider stelde bij zijn Den Uyl-lezing in 2010 nog vast dat de ooit zo door progressieven bejubelde Derde Weg vast was gelopen in het moderne kapitalisme. Bos zette grote vraagtekens bij het marktdenken. 'De markt gedraagt zich soms als Bokito. Je kunt heel lang denken dat je hem onder controle hebt maar op een dag doet hij toch wat zijn reflexen hem ingeven. Uiteindelijk geeft een hele brede diepe greppel meer zekerheid dan een goede dompteur', zei hij. Niet lang daarna trompetterde hij als zeer goed betaalde consultant bij KPMG weer vrolijk het lied van de marktwerking. Wij op Follow the Money stelde ons vervolgens hardop de vraag hoe het met de ethiek van Bos is gesteld.

Democratie als marktplaats

Dat deed Heijne afgelopen zaterdag ook. Dit na aanleiding van een column van Bos in de Volkskrant en het vertrek van oud-minister Jan Pronk uit de PvdA. In zijn column - waarin hij het afscheid van Pronk onbenoemd liet - betoogde Bos dat het uitruilen van wezenlijke standpunten de formatie van kabinet Rutte een feest voor de democratie was. 'Zo is elk compromis geen morele nederlaag, maar juist een overwinning van politieke handigheid'. De democratie als marktplaats, met formateur Bos als marktmeester. Pronk voelde zich in die cultuur niet meer thuis en zegde zijn lidmaatschap van de PvdA op.
'In de opvattingen van Pronk vind je een ethische dimensie die bij een gelegenheidspoliticus als Bos volledig lijkt te ontbreken,' oordeelde Heijne.
Het moge duidelijk zijn; het morele debat begint langzaam maar zeker weer te leven.
...
Lees ook op Follow the Money het artikel 'Aan economie valt niet te ontsnappen' van econoom David Hollanders.