Het vergelijkende effect van de 'Bewuste Keuze'

Onderzoekers van Wageningen Universiteit concluderen dat een vergelijkend gezondheidskeurmerk voor voeding soms misleidend is. Het Britse stoplichtensysteem werkt beter.

Sinds 2012 worden Nederlandse consumenten in de supermarkt wegwijs gemaakt door twee voedselkeuzelogo's van Het Vinkje. De Vinkjes met 'Bewuste Keuze' en 'Gezondere Keuze' op een verpakking moeten aangeven of een product een gezonde keuze is. De campagne van Het Vinkje wordt begeleid door pr-bureau Schuttelaar & Partners, dat het keurmerk in samenwerking met de industrie en het Voedingscentrum in de markt heeft gezet. De voedingssector staat onder druk vanwege de grote hoeveelheid zout, suiker en vet in zijn producten. Met zelfregulering, zoals Het Vinkje, belooft de voedingssector beterschap. De Europese Unie erkent Het Vinkje tot noch toe als het enige toegestane keurmerk voor gezondere voeding in Nederland. Een verplicht stoplichtensysteem, waarop de consument door middel van kleuren op een verpakking kan zien hoe ongezond het is, werd in 2010 door een lobbyleger in Brussel tegen gehouden. Vinkje

De kleine lettertjes

Hoe effectief zijn de zelfregulerende Vinkjes? Mayonaise, friet, chips en ijs kunnen volgens de richtlijnen van Het Vinkje het plakkaat 'Bewuste Keuze' krijgen, terwijl dat niet bepaald gezonde producten zijn. Toch krijgen deze snacks het keurmerk omdat zij binnen hun productgroep het minst ongezond zijn. 'Binnen deze productgroep' staat dan ook in kleinere letters bijgevoegd aan de onderkant van het logo. Onderzoekers van de Universiteit Wageningen, onder leiding van Erica van Herpen, concluderen dat de vergelijkende Vinkjes niet effectief zijn en soms zelfs misleidend. Dat is te lezen in Resource, het universiteitsblad van Wageningen. Van Herpen en haar team lieten 85 proefpersonen op basis van verschillende gezondheidslabels beoordelen hoe gezond een product was. Ook werden de proefpersonen gevolgd met een eye tracking-systeem. Naast deze kleine proef was er ook nog een test zonder eye tracking-systeem met 533 proefpersonen. De studie van Wageningen is vorige week gepubliceerd in Appetite, een wetenschappelijke journal over voeding van uitgever Elsevier.

Vinkje niet gebruikt in onderzoek

Loos alarm, vindt Léon Jansen, secretaris van de stichting Het Vinkje. ‘De onderzoekers van Wageningen hadden in hun hele onderzoek het Vinkje niet gebruikt maar een heel ander vergelijkend logo. Resource heeft het oorspronkelijke onderzoek in het artikel onterecht klakkeloos gekopieerd naar het Vinkje, alsof dat precies hetzelfde logo was. We hebben daarom een duidelijke reactie gegeven op onze website,’ vertelt de secretaris van de stichting. Een zak patat met een Vinkje is minder ongezond dan een zak patat zonder Vinkje. Maar de nuance dat patat überhaupt niet gezond is, ontbreekt. Daardoor wordt de niet-oplettende consument misleid, schrijft Resource. Een ander bezwaar van de Wageningse onderzoekers is dat een vergelijkend keurmerk alleen de aandacht trekt bij een positief oordeel. De ongezondste producten uit een categorie krijgen geen rode of negatieve markering. Bovendien is het keurmerk vaak een keuze van de fabrikant. Een voedingsbedrijf kan er voor kiezen om zijn product tegen betaling te laten beoordelen door het wetenschappelijk team van het keurmerk, maar het is geen verplichting.

'Stoplichten werken beter'

Van alle gezondheidslabels communiceert het stoplichtensysteem, zoals die in Groot-Brittannië is ingevoerd, het meest effectief of een product gezond of ongezond is, stelt Wageningen Universiteit volgens Resource. Consumenten in Groot-Brittannië kunnen aan de kleuren rood, geel en groen zien hoeveel zout, suiker en vet er in de supermarktproducten zit. Dat is veel duidelijker, want het weergeeft in één oogopslag hoe ongezond een product is. Het scheelde niet veel of de hele Europese Unie had het effectievere stoplichtensysteem ingevoerd. In 2010 kwam het voorstel ter tafel in Brussel, maar een meerderheid van het Europees Parlement stemde niet voor de verplichte transparantie op verpakkingen over het zout-, suiker- en vetgehalte. Uit een publicatie in het vakblad The New England Journal of Medicine bleek dat de voedingsindustrie destijds ongeveer een miljard euro aan lobbyen uitgaf om het waarschuwingssysteem op ongezonde voeding tegen te houden.

Havermans

Een eerder geluid uit de academische wereld was ook kritisch op het Het Vinkje. Onderzoeker Remco Havermans van de Universiteit van Maastricht stelde begin 2013 ook dat het keurmerk misleidend, verwarrend voor de consument en onvolledig is. 'Mensen weten niet dat het Vinkje in iedere productgroep gebruikt wordt. Zo staat het bijvoorbeeld op verse groente maar ook op snacks als patat', aldus Havermans tegen persbureau ANP. Ook over het commentaar van Havermans is Jansen niet te spreken. 'Er wordt gezegd dat Havermans onderzoek heeft gedaan naar Het Vinkje maar dat heeft hij nooit gedaan. Hij ventileerde gewoon zijn mening,' aldus Jansen. Het kost voor fabrikanten tussen de 1800 tot 90.000 euro per jaar om een Vinkje te krijgen. Dat vindt Havermans vreemd. 'Albert Heijn heeft bijvoorbeeld wel die tienduizenden euro’s betaald en krijgt het Vinkje op zijn cola light. Maar Coca Cola doet niet mee, dus zij krijgen niks op hun light product. Mensen kunnen dan ten onrechte denken dat Albert Heijn eigen merk beter en gezonder is.' De Consumentenbond is al jaren voorstander van het stoplichtensysteem. Volgens een enquête van de belangenorganisatie verdubbelt een kleurencode het inzicht van de consument.