Het partijkantoor is het epicentrum van een politieke partij. Hier zetelt het bestuur van de vereniging, worden verkiezingsprogramma’s geschreven en campagnes gecoördineerd. In wat voor panden zitten de politieke partijen die onze wetten maken? En zegt de behuizing eigenlijk nog iets over een partij? Follow the Money zocht het uit.

Politieke partijen

Klik op een politieke partij om daar de partijkantoren van te bekijken.

In 1970 vertrekt Daan Monjé naar Beijing. Naast zijn werk als pijpfitter in de Rotterdamse havens leidt hij in Nederland een maoïstische beweging, met steun van de Chinese ambassade. In het Verre Oosten krijgt hij 400.000 gulden toegezegd van de communistische partijtop. Eenmaal terug in Europa haalt Monjé het toegestuurde geld zelf op in de haven van Kopenhagen en bewaart het naar verluidt in zijn vriezer. Enkele jaren later, in 1976, legt hij als kersverse leider van de nog piepjonge Socialistische Partij 422.500 in contanten neer voor een pand aan de Rotterdamse Vijverhofstraat. De socialisten hebben hun eerste partijkantoor. 

Je verwacht het niet meteen, maar de SP is de grootste vastgoedbezitter binnen de Nederlandse politiek. Wat begon met een gulle gift van de Chinese communisten, is anno 2021 uitgegroeid tot een portefeuille van tien gebouwen met een waarde van 3,1 miljoen euro, beheerd door de Stichting Beheer Socialistiese Partij

De socialisten vormen hiermee een duidelijke uitzondering op de regel. Alleen de SGP en BVNL hebben ook eigen gebouwen. De rest huurt ruimte of heeft helemaal geen partijkantoor.   

Bij de huurders valt op dat klassieke machtspartijen als de VVD, D66 en het CDA vooral in oude rijksmonumenten zitten. Dat gold tot voor kort ook voor de PvdA en GroenLinks. De BoerBurgerBeweging heeft daarentegen geen partijkantoor. ‘Er wordt bij bestuursleden thuis vergaderd,’ laat de partij weten.

De functie van een partijkantoor

In het Follow the Money-onderzoek naar partijfinanciering keken we ook naar de rol van partijkantoren. In wat voor panden zitten onze volksvertegenwoordigers? Wie is de eigenaar, sympathiseren ze met een partij en hoeveel geld is er mee gemoeid? En waarom hebben partijen eigenlijk een partijkantoor?

Om te beginnen krijgt een politieke partij subsidie voor uiteenlopende zaken. Huisvesting zit daar niet bij. Wel zijn er uiteenlopende subsidies voor organisaties die in een rijksmonument kantoor houden. Zo kunnen onderhoudskosten tot 60 procent worden vergoed. Verreweg de meeste partijen houden er een landelijk bureau op na, leert een rondje langs de partijen. 

De reden is simpel: partijleden hebben een fysieke plek nodig om elkaar ontmoeten en samen te werken, blijkt uit een rondvraag langs verschillende partijen.

In sommige gevallen deelt een partij haar onderkomen met andere, aanverwante organisaties. Zo zit De Partij voor de Dieren in een pand met de ngo’s Woon, Luisterlijn en Fairwork. ‘En de huurprijs is bewust niet marktconform,’ zegt de woordvoerder. De huur lag vorig jaar op 36.989 euro.

Geen thuisbasis

Toch heeft niet  iedere partij behoefte aan een thuisbasis. Naast de BoerBurgerBeweging heeft ook Bij1 geen eigen partijkantoor. ‘We geven vooralsnog liever geld uit aan andere prioriteiten met het bescheiden budget dat we hebben,’ laat de partij weten op vragen van Follow the Money. 

Wellicht is het ontberen van een fysiek adres ook wel zo veilig voor partijen als Bij1 en de PVV, die te maken hebben met bedreigingen. Een partijkantoor kan voor politieke tegenstanders werken als een rode lap op een stier. Legendarisch is de bestorming van het kantoor van de toenmalige Communistische Partij Nederland in 1956. De voormalige Sovjet-Unie was kort daarvoor Hongarije binnengevallen en de CPN steunde die actie. Daarop bekogelde een woedende menigte het bekende Amsterdamse gebouwencomplex Felix Meritis, waar het CPN-partijkantoor was gevestigd. ‘Jarenlang wilden we de massa bereiken en nu de massa hier is, moeten we die mensen met ijzeren staven buiten de deur houden,’ zei een CPN-bestuurder later. 

Van iets recenter datum is de bezetting in 1999 van het toenmalige VVD-partijkantoor aan de Haagse Koninginnegracht. Tientallen leden van de Solidariteitsgroep Slachtoffers Koppelingswet drongen het gebouw binnen uit solidariteit met Turkse vrouwen die in hongerstaking waren voor een verblijfsvergunning.

Dergelijk tumult was er de afgelopen decennia niet meer rond partijkantoren.

De ouderenpartij is gehuisvest in een markant gebouw aan de Haagse Kneuterdijk. Hier liep Liane den Haan, de lijsttrekker van 50Plus, met slaande deuren het pand uit. Twee maanden nadat ze bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart dit jaar voor die partij een Kamerzetel wist te veroveren, vertrok ze. De partij bleef onthoofd achter in een pand dat ze sinds 1 januari 2014 (en nog altijd) huurt voor een jaarlijks bedrag van 29.579 euro. 

De overeenkomst, aanvankelijk aangegaan voor de duur van twee jaar, wordt jaarlijks stilzwijgend verlengd. Eigenaar is de Ontwikkel- en Exploitatiemaatschappij Nova Zembla, die het pand in 1996 voor 2,3 miljoen euro kocht.

In een van de vergaderruimtes in dit rijksmonument maakte een bron van Follow the Money in 2020 heimelijk opnames van een bestuursvergadering. Daaruit bleek dat 50Plus het niet zo nauw nam met administratieve integriteit. Het is sinds die tijd in de partij politiek blijven rommelen. Den Haan schreef zichzelf in – enkele dagen voordat ze haar vertrek aankondigde – als voorzitter en enig bestuurslid van stichting Ondersteuning 50Plus. Hiermee zou ze de beschikking krijgen over een miljoen euro dat nog als eigen vermogen in de stichting zat. De rekening is echter inmiddels bevroren door ABN Amro. Toch kan De Haan volgens Kamervoorzitter Bergkamp aanspraak maken op meer geld (maandelijks 100.000 euro) dan de van het CDA afgesplitste Pieter Omtzigt (maandelijks 11.000 euro), omdat Den Haan zich als eenmansfractie niet kán afsplitsen, aldus de Kamervoorzitter. 

‘De reden om voor dit pand te kiezen was uiteraard de locatie,’ legt achterblijvend algemeen secretaris Robert Gielisse uit. ‘Precies in het hart van politiek Den Haag, tegenover het parlement. De huur is marktconform en de relatie met de verhuurder is puur zakelijk en loopt via een verhuurmakelaar.’

Dat de BoerBurgerBeweging de stem van het platteland zou vertolken, benadrukt de partij door te kiezen voor een vestigingsplaats buiten de Randstad. Weliswaar is Deventer geen plattelandsgemeente maar de stad ligt wel ver verwijderd van de politieke machtscentra in het westen. Bovendien bevindt de BBB zich er dicht bij haar achterban: de boeren. 

Niet geheel toevallig is het adres van de partij het kantoor van Remarkable Communicatie. Twee van de partners van dit bureau hebben, samen met politiek leider Caroline van der Plas, de partij mede opgericht. Het gebouw waar zowel de onderneming als de politieke partij onderdak hebben, is eigendom van de Remarkable holding bv, met Wim Groot Koerkamp als algemeen directeur.

Navraag leert dat het kantoor van het reclamebureau niet als partijkantoor moet worden gezien. Een woordvoerder legt uit dat het hier slechts om een postadres gaat en het bestuur bij mensen thuis vergadert. De partij maakt dan ook geen kosten voor huisvesting.

Voor een beginnende partij in het parlement is het al moeilijk genoeg om je prioriteiten op orde te hebben, stelt een woordvoerder namens de partij tegenover Follow the Money. ‘Een partijkantoor hoort daar vooralsnog niet bij.’

Uit de statuten blijkt dat Bij1 statutair in Amsterdam is gevestigd, maar feitelijk in Rotterdam zit via een privé-postadres van een bestuurslid. Het adres is bekend bij de redactie van Follow the Money.

Na de SGP en DENK is Bij1 de derde partij die in Rotterdam is neergestreken. Niet heel gek, als je bedenkt dat Bij1 bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen ruim 3 procent van de stemmen haalde  in de havenstad, tegen 0,84 procent landelijk.

PVV

Het Register van overheidsorganisaties ziet de publieke ingang van het voormalige Grand Hotel Central in Den Haag, dat tegenwoordig behoort tot het gebouw van de Tweede Kamer, als het bezoekadres van de PVV. Een eigen adres is dit echter niet.

Het eigenlijke hotel is al jaren geleden verhuisd naar het Spui. 

Het adres van de Stichting Ondersteuning Tweede Kamerfractie Partij voor de Vrijheid, opgericht door partijleider Geert Wilders voor ‘het in dienst nemen van personeel ter ondersteuning van de Tweede Kamerfractie PVV’, heeft hetzelfde adres als de voorzitter van de Tweede Kamer, Vera Bergkamp.

In zijn boek De schijn-élite van de valsemunters schrijft Martin Bosma dat zijn politiek leider Geert Wilders de eerste werkplek na zijn afscheiding van de VVD al snel weer moest verlaten omdat hij zichtbaar was vanaf de straat – dat zou te gevaarlijk zijn geweest in verband met mogelijke aanslagen.

De onlangs in de Kamer teruggekeerde Pieter Omtzigt verliet het CDA in juni nadat er tijdens formatiebesprekingen werd gesuggereerd dat het populaire Enschedese Kamerlid een ‘functie elders’ zou moeten krijgen. Omdat hij zijn zetel kon behouden (hij kreeg genoeg voorkeursstemmen om vijf stoelen te vullen), richtte hij op 16 september een stichting op voor ‘het in dienst nemen van personeelsleden ter ondersteuning van de Tweede Kamerfractie van Groep-Omtzigt, zowel op het organisatorisch-, beleids- en administratief gebied’.

Omtzigt zelf is de voorzitter van deze club. De stichting is gevestigd in het tijdelijke onderkomen van de Tweede Kamer, aan de Haagse Bezuidenhoutseweg 67. De bouw van de ‘Aponrots’ – vernoemd naar de architect van het pand, Dick Apon – kostte 270 miljoen gulden. Sinds 1985 is het ministerie van Buitenlandse Zaken in het enorme pand gevestigd . 

In 2021 maakt BuZa tijdelijk plaats om de Tweede Kamer een plek te geven, dus ook de nieuwste fractie van Pieter Omtzigt. Wat betreft een eventueel partijkantoor is een woordvoerder duidelijk: ‘Er is geen partijkantoor voor Groep Omtzigt en er zijn op dit moment ook geen plannen voor een partijkantoor omdat er nog geen partij is.’

De sinds dit jaar in de Kamer gekozen partij van Joost Eerdmans en Annabel Nanninga kent voor zover bekend nog geen partijkantoor. Herhaaldelijke vragen hierover liet de partij  onbeantwoord. Eind november 2020 splitsten Eerdmans en Annabel Nanninga zich af van Forum voor Democratie en startten een eigen partij.

De website meldt een Rotterdamse postbus als enige adres. In het handelsregister staat wel een adres bij deze jonge politieke partij, die daar overigens een andere naam heeft: Conservatieve Liberalen. De vrouw van politiek leider Joost Eerdmans wordt vermeldt als penningmeester. Ook een stichting ter ondersteuning van de fractie in de Amsterdamse gemeenteraad, waar partijprominent Annabel Nanninga deel van uitmaakt, is gevestigd op het adres.

Zitten ze er wel, of zitten ze er niet? Nee, zegt de eigenaar van het pand aan de Rotterdamse Schiekade, ik verhuur niet aan DENK. Het pand uit 1902 is eigendom van de Indonesische Stichting Rotterdam (ISR), die het in augustus 2003 kocht voor 382.500 euro. Dit blijkt uit gegevens van het kadaster. Het ene deel is in gebruik van ISR, het andere deel, 558 vierkante meter groot, wordt verhuurd aan DENK, dat daar in 2019 84.506 euro voor neerlegde. Althans, dat is te lezen in het financieel verslag van de partij. 

Maar ISR  zegt aan niemand roerend of onroerend goed te verhuren, ‘aan wie dan ook – dus ook niet aan een politieke partij of aan leden van een politieke partij’. DENK liet ondanks een belofte te reageren op deze situatie niets van zich horen

Het pand zelf dan. De keuze voor de Rotterdamse Agniesebuurt, ooit een van de veertig Vogelaarwijken, is niet zo gek – hier zit de achterban van DENK. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart haalde de partij in Rotterdam 8,3 procent van de stemmen binnen. Landelijk lag dit op 2 procent. Tunahan Kuzu, de nummer twee achter politiek leider Farid Azarkan, was PvdA-raadslid in Rotterdam tussen 2008 en 2012.

Van rijksmonument Sardinia aan de Herengracht in hartje Amsterdam naar het Leeghwaterplein 45, een tochtige uithoek van Den Haag: de verhuizing van de Partij van de Arbeid verbeeldt de voorlopige neergang van een voormalig politieke grootmacht. Oud-partijvoorzitter Hans Spekman sprak in 2011 bij zijn aantreden de ambitie uit het hoofdstedelijke pand te verlaten omdat de huur zwaar drukte op de begroting. Zes jaar later, na de enorme verkiezingsnederlaag van 2017 (de grootste uit de partijgeschiedenis) kwam die stap niet slecht uit: minder zetels betekende minder subsidie.

De bij uitstek sociaaldemocratische hang naar verheffing leidde er overigens indertijd toe dat de partij het grachtenpand betrok, dat op dit moment in handen is van de huidige eigenaren, vastgoedinvesteerders Highbrook Investors en REB Projects.

De sociaaldemocraten betaalden voor het statige pand een huursom van 540.000 euro per jaar, op de nieuwe plek (sinds 2019) is dat 29.328 euro, ofwel 5,43 procent. Dat geld gaat naar eigenaar Jovigroep. Er is geen relatie tussen Jovi en de partij, anders dan een zakelijke, laat een woordvoerder van de verhuurder weten.

De Partij voor de Dieren houdt kantoor op de Amsterdamse Nieuwezijds Voorburgwal, in een gemeentelijk monument dat in de volksmond bekend staat als De Kolk. Voor de kleine honderd vierkante meter telde de dierenpartij de afgelopen jaren gemiddeld zo’n 40.000 euro neer per jaar. 

Het gebouw, dat stamt uit 1925, is eigendom van Norbert Christiaan Niwes, een investeerder en een exploitant van gebouwen zonder woonbestemming, en Ghislaine Lamy, een relatiemanager bij de Franse bank BNP Paribas. ‘De eigenaren zijn geen lid van de partij,’ zegt een woordvoerder van de partij. ‘Het pand wordt naast de Partij voor de Dieren ook verhuurd aan niet-gouvernementele organisaties en de huurprijs is bewust niet marktconform.’

Waar veel jongerenorganisaties van politieke partijen onderdak vinden bij de respectievelijke moederpartijen, ligt dat binnen de partij van politiek leider Esther Ouwehand anders. Jongerenafdeling PINK! houdt kantoor aan de stationsstraat in Amersfoort.

Sinds medio september zetelt nieuwkomer Volt aan de Koninginnegracht 7 in Den Haag. Een partijmedewerker zegt dat de maandelijkse huur voor de 180 vierkante meter 2204,16 euro bedraagt. Op deze locatie zit naast het landelijke partijkantoor ook het wetenschappelijk instituut.

Het pand met de strakke, moderne voorgevel en strenge kozijnen is eigendom van Jovi, de vastgoedonderneming waar ook de PvdA van huurt. En net als bij de PvdA is de relatie met de verhuurder volgens de woordvoerder puur zakelijk.

‘Thierry zocht [..] ruimte voor zijn net opgerichte denktank, Forum voor Democratie. Hij is komen kijken met zijn kompanen en zo begon er vanuit onze kelder een denktank.’ Dat zei Cor Verkade vorig jaar in een FTM-artikel over het financiële fundament onder Baudets partij. Dat fundament wordt gevormd door mannen van de Zuidas, uit het vastgoed en het gereformeerd protestantisme, mannen die in Baudet een conservatieve bondgenoot zien. Mannen zoals Verkade, die samen met anderen eigenaar is van het pand aan de Herengracht, waar Forum zijn partijkantoor heeft gevestigd. De huursom van de ruimtes die Baudet cum suis ter beschikking kregen, bedroeg in 2016 1963 euro (voor vier maanden), een jaar later 9600 euro. In 2018 reserveert de partij 21.515 euro voor haar huurverplichtingen aan de Herengracht. In 2019 verdubbelt dit bedrag tot 43.485 euro, mede omdat er een etage bij is getrokken.

Overigens kreeg Forum voor Democratie die eerste jaren tientallen procenten korting. Dat was omdat de verhuurders sympathie hadden voor de beweging, liet Verkade eerder al weten. Die tijden lijken voorbij: in 2020 bedroeg de huursom op jaarbasis 40.589 euro. Dit komt overeen met de 3200 euro per maand die Verkade in 2020 beoordeelde als marktconform.

De bijbelgordel loopt in Nederland vanuit Zeeland schuin naar boven, tot aan de kop van Overijssel. Of dat heeft meegespeeld bij de keuze voor Amersfoort is onbekend, maar daarmee zetelt het partijbureau van de ChristenUnie wel in het geografische centrum van christelijk Nederland. Het grootste deel van de achterban bevindt zich bovendien rondom het Veluwemeer.

De kantoorruimte aan de Johan van Oldenbarneveltlaan huurt de CU sinds augustus 2011 van de Algemene Federatie Van Militair Personeel (AFMP). Deze vakbond voor militair- en burgerpersoneel bij Defensie is onderdeel van de FNV. Op de vraag wat voor relatie de partij onderhoudt met de AFMP zegt een woordvoerder dat het hier een strikt zakelijke overeenkomst betreft. Kennelijk bevalt het beide partijen, want het huurcontract (de huur bedraagt een kleine 5400 euro per maand) is in 2016 nog eens verlengd.

In 2020 verhuisde GroenLinks naar een nieuw onderkomen in het centrum van Utrecht. Aan de Sint Jacobstraat, op enkele minuten van het centraal station, huurt de partij  anderhalve etage voor vijf jaar tegen een bedrag van 159.480 euro per jaar. 

De partij verliet daarvoor een rijksmonument aan de Oudegracht, dat ze in 2011 voor ruim twee miljoen euro had gekocht. Uit de jaarrekening van 2012 blijkt dat na de aankoop van het monument GroenLinks een hypothecair krediet afsloot bij de Triodosbank, voor 700.000 euro met een looptijd tot en met 1 augustus 2013. Dit ‘als gevolg van de verminderde liquiditeit door de aanschaf van het pand (cash)’. In 2013 sloot GroenLinks opnieuw een krediet af bij Triodos, nu voor 1,1 miljoen euro en lopend tot en met 1 maart 2014. 

Het pand werd, kortom, een blok aan het been. Vijf jaar later werd het volgens de partij voor 3 miljoen euro verkocht aan Vintage vastgoed, dat ‘binnen een straal van 1,5 kilometer rondom de Domtoren’ bestaanden panden renoveert tot ‘hoogwaardige appartementen voor verhuur’. 

Energieverspillend

Net als de PvdA verlieten ook de Groenen dus uiteindelijk hun grachtenpand. Te duur in het onderhoud en bovendien, niet onbelangrijk voor een partij die het milieu hoog in het vaandel draagt, erg energieverspillend. Dubbele beglazing bleek bijvoorbeeld niet mogelijk door de monumentale status van het pand, dat dateert uit 1858. Een woordvoerder zei tegen RTV Utrecht over het nieuwe partijbureau: ‘Daarbij is het kantoor goedkoper, veel duurzamer en nog beter bereikbaar dan het huidige pand.’ 

Naast de moederpartij is DWARS, de jongerenorganisatie van GroenLinks, meeverhuisd. De huur voor de jongeren is bij die ontwikkeling vijf keer over de kop gegaan: van 10.000 euro per jaar naar 50.000 euro per jaar. De reden dat gekozen is voor het centrum van het land en niet, zoals door andere grote partijen, voor het Haagse centrum van de macht, is een praktische: ‘We zijn een vereniging met ruim 200 afdelingen,’ zegt een woordvoerder namens de partij. ‘Voor corona organiseerden we regelmatig bijeenkomsten met afdelingen uit het hele land. En daarvoor is het prettig dat we dat op een plek kunnen doen die goed te bereiken is vanuit het hele land.’ 

Vredesorganisatie Pax is ook gevestigd in hetzelfde pand, dat overigens eigendom is van Hans Brunyanszki. Hij is de echtgenoot van cabaretière Tineke Schouten. Ook de naburige panden aan beide zijden zijn van Brunyanszki. Op verschillende pogingen tot contact met Brunyanszki kwam geen reactie.

D66

Centraal gelegen aan de Haagse Lange Houtstraat 11 ligt het hoofdkwartier van D66. De qua Kamerzetels op een-na-grootste partij van het land trok op 1 april 2019 in het huidige onderkomen. Hier heeft de partij de beschikking over 1200 vierkante meter, verdeeld over zes verdiepingen. 

Op de vraag waarom de partij koos voor een rijksmonument zegt een woordvoerder: ‘We hebben gezocht naar een passend gebouw, daarbij speelden vele factoren een rol. Bereikbaarheid voor de leden speelde een rol, nabijheid van de Tweede Kamer, de beschikking over vergaderzalen voor ledenbijeenkomsten en trainingen, rolstoeltoegankelijkheid en uiteraard voldoende werkplekken. Ondanks dat het een rijksmonument is, konden we een goede vierkante meter prijs bedingen.’

Het aangezicht is magnifiek en deels opgebouwd met elementen ontleend aan de weelderige stijl die zonnekoning Lodewijk XIV gebruikte voor zijn paleizen. Het pand stamt uit circa 1760 en is vijf kozijnen breed. 

Van muziekmanagement naar vastgoed

Voor zoveel fraais betaalt de partij 120.000 euro per jaar. D66 heeft voor dat geld tot en met maart 2024 een huurcontract voor het gebruik van dit rijksmonument, dat in handen is van vier eigenaren: Dennis Buis, Raymond Rijnaars, David Peters en Edwin Jansen. Het optrekje werd in 2019 voor 1,5 miljoen euro gekocht.

Jansen is de ontdekker van zangeres Anouk en zocht, net als Rijnaars, na een succesvolle periode als manager in de muziekwereld zijn heil in het vastgoed. Daarnaast is Jansen een adviseur van Richard de Mos, die tussen 2009 en 2012 voor de PVV in de Kamer zit. Later werd deze Haagse politicus wethouder in Den Haag met een eigen partij. 

Met Rijnaars en anderen vormt Jansen NU Projectomtwikkeling. Buis doneerde meerdere keren 20.000 euro aan De Mos, meldt de laatste in zijn biografie. Peters is een investeerder en projectontwikkelaar van wie geen politieke voorkeuren bekend zijn.

VVD

Op het landelijk kantoor van de VVD, op de Mauritskade 21-23 in Den Haag, kon in het afgelopen decennium regelmatig worden geproost na weer een verkiezingsoverwinning. Grote kans dat er bij die gelegenheden ijsblokjes werden gebruikt, gefabriceerd volgens de gepatenteerde werkwijze van de eigenaar van het pand: Aloisia Krulder.

Deze uitvinder gunde de grootste partij van het land op 1 januari 2015 tien jaar lang het gebruik van de Haagse Mauritskade 21-23 voor 331.200 euro tot het eind van 2024, of 82.800 euro per jaar. Hiervoor heeft de partij de beschikking over 965 vierkante meter aan kantoorruimte. 

Krulder stamt uit een bekende Haagse familie die haar fortuin vergaarde in de 19e eeuw via vastgoed. Ze is anno 2021 (mede)bestuurder van de Stichting bewaarder Beleggingsfonds familie Krulder, die het familiekapitaal beheert. Het gebouw dat de VVD huurt is een rijksmonument, gebouwd rond 1860, zoals veel van dit soort panden in de omgeving. Ook de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de partij is er gevestigd, evenals het opleidingsinstituut van de liberalen, de Haya van Somerenstichting. 

Voor demissionair premier en partijleider Mark Rutte (een fanatiek fietser) is het partijkantoor ideaal gelegen in het centrum van Den Haag. Binnen een paar minuten trapt de premier naar zijn vrienden van werkgeversorganisatie VNO-NCW (gevestigd in de Malietoren), het kantoor van lobbyclub voor het bedrijfsleven Ondernemend Nederland (Toornooiveld 3) en zijn eigen Torentje aan het Binnenhof. En vooruit, Sigrid Kaag en Wopke Hoekstra zitten op een paar minuten met hun respectievelijke partijbureaus.

En toch dringt de vraag zich op waarom dé Nederlandse partij voor vastgoedondernemers, die mensen als Cor van Zadelhoff tot hun vaste steunpilaren mag rekenen, niet ergens een pand krijgt toegeschoven.

CDA

Het dit jaar zo geplaagde CDA, dat onder andere het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt zag vertrekken en gigantisch verloor bij de laatste Kamerverkiezingen, is qua behuizing vrij honkvast, al heeft ze daar wel een rijtje stichtingen voor nodig.

De christendemocraten maken sinds jaar en dag gebruik van het Haagse rijksmonument Buitenom 18. Dit pand fungeert als het landelijk partijbureau. 

De gebruiks-constructie zit wat ingewikkeld in elkaar. Sinds november 2005 huurt de stichting Secretariaat CDA het rijksmonument Buitenom 18 in Den Haag van de Stichting Tot Instandhouding Van Het Monument Buitenom 18. Die laatste stichting heeft recht van erfpacht, en betaalt een jaarlijkse vergoeding voor dit gebruiksrecht aan de eigenaar, de gemeente Den Haag.

Tot slot is de Stichting Huisvesting CDA de verantwoordelijke neveninstelling van de partij die optreedt als tussenpersoon bij de huur van het pand. Overigens duiken bij deze drie stichtingen de namen van Eppy Boschma (directeur van het partijbureau) en openbaar bestuurder Pieter van Zanten (landelijk penningmeester van de partij) telkens op in het bestuur.

Bij de aankoop van het pand speelde mee dat er een monumentale status aan hangt en er geen overdrachtsbelasting was verschuldigd, blijkt uit de jaarrekening van het CDA in 2020.

In 2020 werd 221.000 euro betaald voor het gebruik van het in neo-renaissancestijl opgetrokken pand, dat in 1909 werd opgeleverd als kantoor voor de Haagse Duinwaterleiding. De huurprijs wisselt van jaar tot jaar. In 2009 bedroeg de huur op jaarbasis 367.932 euro, in 2014 241.000 en in 2016 208.500.

Een deel van de huursom wordt doorbelast aan organisaties die ook in het pand gevestigd zijn, zoals het wetenschappelijk instituut van de partij, de jongerenclub en een stichting die zich inzet voor behoud van het pand, dat als rijksmonument geldt.

Krakers

Een groep krakers uit de buurt, die in 2004 plannen met het gebouw had en naar eigen zeggen al afspraken had gemaakt met woningcorporatie Vestia, viste achter het net. De gemeente Den Haag gooide het pand vrij snel op de vrije markt. Het CDA hapte toe voor 2,5 miljoen euro. Uit onvrede met de gang van zaken, en omdat het hoofdgebouw op dat moment nog antikraak werd bewoond, trok een groep krakers in een werkplaats op het terrein. Een jaar later namen de christendemocraten definitief hun intrek in het complex, en verlieten hiervoor het wat verderop gelegen Dr.Kuyperhuis. Dit was ooit het thuishonk van een van de voorlopers van het CDA, de Anti-Revolutionaire Partij. 

Voor de koopsom droeg de CDA-stichting Stichting tot behoud van Monument Buitenom 18 1,3 miljoen euro bij. Het gebouw bestaat uit een monumentaal deel en een resterend deel. Het monumentale deel is ondergebracht in Stichting Instandhouding van het Monument Buitenom 18. Het resterende deel is ondergebracht in Stichting Huisvesting CDA.

Boze stemmen beweren dat partijprominenten als Wim Deetman, oud-burgemeester van Den Haag, zouden hebben geholpen bij een gunstige aankoopprijs. Daar is echter nooit iets van gebleken.

Voor het partijkantoor van zijn kersverse partij Belang van Nederland had Wybren van Haga, oud-Kamerlid voor de VVD en voor Forum voor Democratie, nog wel een bedrijfspandje aan de Palletweg in Haarlem. Het bescheiden gebouw, gelegen op een mistroostig bedrijventerrein in Haarlem-oost, is onderdeel van zijn vastgoedportefeuille met een waarde van naar eigen zeggen tussen de 30 en 40 miljoen euro.

Omdat hij als VVD-Kamerlid in opspraak kwam vanwege agressieve bejegeningen van huurders, eiste zijn toenmalige partij dat hij zijn zakelijke activiteiten op afstand zou zetten. Hierop bracht Van Haga zijn aandelen onder in een holding, Van Haga Invest, met een buitenstaander als bestuurder. Algemeen directeur van deze stichting is Bianca Jut, met wie Van Haga eerder vennootschappen deelde. Geen buitenstaander, dus. Sterker, ze is momenteel secretaris van de Stichting Ondersteuning Groep van Haga, om geld binnen te halen voor het Kamerlid.

SGP

De mannenbroeders van de oudste partij die het Nederlandse parlement rijk is (opgericht in 1918) resideren sinds jaar en dag in Rotterdam Alexander. Het partijkantoor, dat 500 vierkante meter ruimte biedt, is eigendom van de SGP en werd opgeleverd in 2013.

Voorheen zat de SGP in Den Haag. Aan de Laan van Meerdervoort deed het Ds. G. H. Kerstenhuis sinds oktober 1980 dienst als partijbureau. Het gebouw is vernoemd naar dominee Kersten, die als eerste SGP-politicus in 1922 een Kamerzetel wist te behalen. Het gebouw kon mede worden aangekocht nadat een inzamelingsactie onder leden en sympathisanten twee ton opleverde. De koopsom van het pand, inclusief inrichting, bedroeg in totaal zo’n drie ton. 

Omdat dit gebouw in de zomer nagenoeg onwerkbaar werd bij hoge temperaturen en ’s winters niet warm was te stoken, zette de SGP het te koop en verliet het pand in de zomer van 2006. Op het Kerstenhuis werd 437.000 euro winst gemaakt, een reserve voor eventuele toekomstige nieuwe huisvesting. 

In augustus 2006 weken de gereformeerden uit naar Gouda, waar ze ruimte huurden in het pand van de Kamer van Koophandel. Hier bleef de partij tot de verhuizing naar Rotterdam, zeven jaar later. Bij de laatste verkiezingen, die voor de Tweede Kamer in maart van dit jaar, behaalde de SGP overigens de kiesdrempel niet in de tweede stad van het land.

SP

Middenin het centrum van Amersfoort ligt het partijkantoor van de SP, de partij met de grootste vastgoedportefeuille van alle partijen in de Kamer. Gelegen op drie minuten afstand van het Centraal Station, aan de Snouckaertlaan 70, is het gebouw goed bereikbaar voor mensen die met het openbaar vervoer komen. Het voornamelijk uit beton opgetrokken pand werd op 14 april 2012 in gebruik genomen. Helemaal zonder emotie ging dat niet. Voor het nieuwe onderkomen werd de plek verlaten waar de partij groot was geworden, aan de Rotterdamse Vijverhofstraat.

In 1976 kocht toenmalig SP-leider Daan Monjé dat eerste pand met een geheime donatie uit China. De partij was toen nog een maoïstische beweging, vandaar de donatie van 400.000 gulden uit het Verre Oosten. Hoewel de SP die ideologische wortels al jaren geleden heeft doorgeknipt, bleef het gebruik maken van het partijkantoor in Rotterdam-Noord. 

Het huidige pand, een voormalig Rabobank-gebouw met een wat gesloten uitstraling, had lokaal de bijnaam de Bunker. De SP heeft dit, na een grondige verbouwing van twee jaar, omgedoopt naar De Moed. 

De eigenaar van dit pand, de Stichting Beheer Socialistiese Partij, is geen neveninstelling van de partij. Daardoor valt de organisatie niet onder de Wet Financiering Politieke Partijen. De voorzitter van de stichting is Hans van Leeuwen, tussen 2006 en 2010 Kamerlid namens de partij. De penningmeester is Gerrie Elfrink, fractievoorzitter en wethouder in Arnhem namens de SP. Bovendien is hij ook penningmeester van de landelijke partijkas. Voormalig SP-wethouder in Vlaardingen Arnout Hoekstra is secretaris van de Stichting Beheer Socialistiese Partij, dat overigens in 1976 is opgericht.

Baksteenkampioen

Opvallend: waar de meeste partijen hun kantoren huren, zijn de socialisten altijd eigenaar geweest van hun onderkomen. Sterker; inclusief het gebouw in Amersfoort heeft de partij liefst tien panden in eigen bezit, door heel Nederland (Onder andere in Groningen, Leiden en Nijmegen). Hiermee bezit de SP meer panden dan alle andere politieke partijen bij elkaar, voor zover nu bekend.

In 2010 trok de SP vijf miljoen euro uit voor het nieuwe partijkantoor om het grondig te verbouwen. Vanwege de inkomsten uit de afdrachtregeling die de partij erop nahoudt is dat niet zo vreemd: de SP behoort al jaren tot de rijkste partijen van Nederland, met in 2020 een algemene reserve van 6.934.340 euro, zoals eerder gemeld door Follow the Money. De afdracht blijkt bij navraag niet de enige pijler waarop de vastgoedportfeuille van de partij is gebouwd.

‘Leden van het eerste uur zagen al snel in dat de SP gebouwen nodig had om het vele werk wat de partij toen al deed op een goede manier te kunnen organiseren,’ zegt een woordvoerder van de partij. ‘De leden schonken en leenden daarom geld aan hun partij, zodat ze samen de broodnodige gebouwen konden verwerven. Dat was al in de jaren 70. Het partijpand in Oss is bijvoorbeeld door SP-leden zelf betaald, maar ook in eigen tijd en met eigen handen zelf gebouwd.’

Correcties, 27 oktober:

  • We schreven eerder dat het het partijpand van GoenLinks voor 9.590 duizend euro van de hand was gedaan; dat moet 3 miljoen zijn.
  • Bij de ChristenUnie stond abusievelijk een maandelijkse huur van 30 duizend euro genoteerd, dat  moet 5400 euro zijn.
Dossiertips

Intern hebben we soms discussies over dit dossier. We willen onze overwegingen met jullie delen.
Ten eerste
In dit dossier geven we inzicht in de wijze waarop de Nederlandse politieke partijen gefinancierd worden. Daarom komen alle partijen aan bod.
Ten tweede
Moeten we een artikel publiceren als we niets aantreffen bij een partij? Wij denken van wel, want het maakt inzichtelijk hoe deze partij gefinancierd wordt. Anders gezegd: geen nieuws is ook nieuws.
Misschien vinden we later wel degelijk iets. Daarom houden we onze oren en ogen open. Als we iets op het spoor komen, gaan we daarmee aan de slag. Dit dossier is dus nooit gesloten.

Heb je tips? Stuur die dan door naar info@ftm.nl

Lees verder Inklappen