Het Verenigd Koninkrijk van na de Brexit vervult vooralsnog niet bepaald de langgekoesterde linkse idealen, constateert Bas Eickhout. Het belooft niet veel goeds voor Ewald Engelens zo vurig gewenste Europa zonder EU, denkt hij. 'Hoe realistisch is het om te verwachten dat Polen nog één vinger uitsteekt om kolencentrales te sluiten als we bevrijd zijn van de Europese politieke integratie?'

    In zijn column 'Het valse Europese bewustzijn van links' verwijt Ewald Engelen GroenLinks het 'goedpraten' van het 'neoliberale apparaat' dat de Europese Unie (EU) volgens hem is. Ik deel de frustratie van Engelen over de toestand in de huidige EU. Rechtse recepten die ik net zo verafschuw als hij hebben de afgelopen jaren het beleid bepaald: een steeds kleinere overheid, minder bescherming van werknemers, grootschalige landbouw, halfslachtige aanpak van belastingontwijking, te slappe regulering van de financiële sector, bescherming van fossiele industrieën, te grote invloed van het bedrijfsleven etc. etc. Ook ik vind dat de redding van de euro te veel offers van de democratie heeft gevraagd en dat transparantie vaak ver te zoeken is in Europese besluitvorming.

    Verlammend vetorecht

    De PvdA mag dan als deel van de regering jarenlang een verdragswijziging hebben geblokkeerd, het is vreemd om GroenLinks daarvan te betichten. Ook ik vind dat het Verdrag van Lissabon op de schop moet om de unie socialer, groener en bovenal democratischer te maken en ik heb daar in de afgelopen jaren verschillende keren expliciet voor gepleit. Het verdrag bevat in belangrijke hoofdstukken, zoals het Stabiliteitspact, het mandaat voor de Europese Centrale Bank (ECB), het vrije verkeer van diensten en bij belastingen, een 'rechtse bias'.

    Het voorbeeld van belastingontwijking dat Engelen gebruikt, past niet in zijn betoog

    Maar het voorbeeld van belastingontwijking dat Engelen gebruikt, past niet in zijn betoog. Belastingen zijn bij uitstek het terrein waarop de Europese bevoegdheden zwak en de nationale bevoegdheden sterk zijn. Juist in het Europa met meer nationale soevereiniteit waar Engelen voor lijkt te pleiten, is het vetorecht van Luxemburg, Cyprus of Nederland voldoende om iedere poging tot regulering van het kapitalisme te dwarsbomen. Daarom deed GroenLinks voorstellen om dat vetorecht te schrappen in de besluitvorming over belastingontwijking. 

    En het milieu dan?

    Op terreinen waar nationale veto’s niet bestaan en waar het Europees Parlement volledige medezeggenschap heeft, komt de 'neoliberaliseringsmachine' echter opvallend vaak progressief om de hoek kijken. Waar in de wereld bestaan effectievere afspraken tussen natiestaten voor schone lucht, efficiënt gebruik van energie en een goede kwaliteit van water dan in de EU? De enige belemmering voor de nieuwe Poolse regering om het laatste stuk oerbos te kappen is Europese wetgeving. Welk Europees land kan Google individueel corrigeren wanneer het zijn dominante marktpositie misbruikt? Als de EU daadwerkelijk niets dan een 'neoliberaliseringsmachine' is, waarom legt het dan — tegen de zin van het Verenigd Koninkrijk — een limiet op aan de bonussen die City-bankiers kunnen krijgen? Vraag eens aan een homo in Kroatië, Polen of Hongarije of zijn rechten beter beschermd waren geweest zonder de uitgebreide anti-discriminatierichtlijnen, die vooral dankzij de supranationale (Europese Commissie) en democratische (Europees Parlement) instituties van de Unie tot stand zijn gekomen.


    Bas Eickhout

    "Vraag homo's in Kroatië, Polen of Hongarije eens of hun rechten beter beschermd waren geweest zonder de uitgebreide anti-discriminatierichtlijnen, tot stand gekomen dankzij de EU"

    Fossiele meerderheden

    Ondanks enkele van deze harde wapenfeiten van de Europese samenwerking houd ik er geen enkele utopische illusie op na. Net als in nationale democratieën of andere internationale samenwerkingsverbanden, komen in de Europese Unie politieke besluiten tot stand die soms deugen, maar vaker niet. Dagelijks zie ik hoe wisselende rechtse, conservatieve, fossiele meerderheden van politici het beleid in de Europese Unie de verkeerde kant op drukken. Niet omdat het Verdrag van Lissabon hen daartoe dwingt, maar simpelweg omdat zij deel uitmaken van politieke partijen die de status quo verdedigen.

    De naïviteit die Engelen pro-Europees links verwijt, stuur ik rechtstreeks terug aan het adres van de verdedigers van een links paradijs zonder Europese politieke integratie. Alsof met het verdwijnen van de Europese institutie ook de rechtse meerderheden verdwijnen. Alsof de dag nadat de EU ophoudt te bestaan, de VVD en PvdA als bij toverslag alle postbusbedrijven van de Zuidas vegen. Ter herinnering: het was de 'eurocraat' Magrete Vestagher die Nederland tot een naheffing bij Starbucks dwong, en het was de 'democraat' Eric Wiebes die daartegen in beroep ging. Hoe realistisch is het om te verwachten dat Polen nog één vinger uitsteekt om kolencentrales te sluiten of om maatregelen te nemen tegen de smerige lucht die naar Duitsland en Nederland waait als we 'bevrijd' zijn van de Europese politieke integratie? Hoe realistisch is het om te denken dat er dan op democratische wijze wordt besloten over de milieu- en veiligheidseisen van producten die circuleren op de Europese markt?


    Bas Eickhout

    "En de lobbyisten? Noem mij één reden waarom die minder invloedrijk zouden zijn in Den Haag en Londen dan in Brussel"

    Post-Brexit

    Er is één land dat zich onder het juk van de 'neoliberaliseringsmachine' heeft uitgewerkt: het Verenigd Koninkrijk. Welke linkse idealen ziet Engelen hier nu dichterbij komen? Gaan de Britten een ambitieuzer klimaatbeleid voeren? Worden ze eindelijk tolerant tegenover vluchtelingen en migranten? Wat ik vooral zie, is dat progressieve idealen alleen maar verder naar de achtergrond verdwijnen. Dat het ministerie voor klimaat en energie wordt opgevuld door Brexit-onderhandelaars die — neoliberale! — bilaterale handelsakkoorden moeten gaan sluiten. Dat de nieuwe nationale soevereiniteit vooral wordt gebruikt om de rechten van hardwerkende arbeidsmigranten in te perken. Dat het tarief voor de vennootschapsbelasting naar beneden wordt bijgesteld. 

    Linkse nostalgie naar natiestaten die het kapitalisme zelf wel even zullen temmen, hollen slechts de capaciteit uit om Europese waarden te verdedigen in een brute, gewelddadige wereld. En de lobbyisten? Noem mij één reden waarom die minder invloedrijk zouden zijn in Den Haag en Londen dan in Brussel.

    Achterkamertjes en harde machtspolitiek van grote staten ja, grensoverschrijdende transparantie en democratie, nee

    Te makkelijk gaan zij die 'de macht van Brussel' willen inperken voorbij aan hoe onaantrekkelijk het alternatief is. 'Samenwerking ja, superstaat nee' zeggen SP, PvdD en ChristenUnie. Het klinkt mooi, maar wat de afwijzing van Europese integratie in de praktijk betekent is: intergouvernementalisme ja, supranationaliteit nee. Achterkamertjes en harde machtspolitiek van grote staten ja, grensoverschrijdende transparantie en democratie, nee. Laten we niet vergeten dat we zonder de supranationale instituties, de Europese Commissie en het Europees Parlement terugvallen in een negentiende-eeuwse samenwerking tussen staten. 

    Nieuw bloed graag

    In die wereld zijn transparantie, democratische legitimiteit en het naleven van internationale besluiten nog veel verder te zoeken dan in de huidige opzet met een direct gekozen Europese volksvertegenwoordiging, die privacyschendende akkoorden kan afwijzen of druk kan zetten om het landbouwgif glyfosaat in te perken. Een voorproefje van wat die intergouvernementele samenwerking in de praktijk betekent, hebben we al gezien. Het verstikkende begrotingspact, het slecht gecontroleerde noodfonds voor de eurozone (het ESM) en de moreel verwerpelijke vluchtelingendeal met Turkije; allemaal kwamen ze buiten de gewone EU-kaders in interstatelijke verbanden tot stand.

    Engelen noemt de Europese Unie een 'apparaat' dat je simpelweg zou kunnen uitzetten, en hij meent dat daarmee dan alles beter wordt. Maar de noodzaak tot samenwerking verdwijnt daarmee niet en het door en door politieke karakter van die samenwerking evenmin. Als je dan toch een metafoor wilt gebruiken, noem ik de Europese Unie liever 'een politiek strijdtoneel met voornamelijk slechte acteurs die hard aan vervanging toe zijn'. 

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Bas Eickhout

    Bas Eickhout (1976) is sinds 2009 Europarlementariër voor GroenLinks. De Groesbeeker studeerde scheikunde en milieukunde in N...

    Volg Bas Eickhout
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Gesprek over Europa

    Gevolgd door 572 leden

    Een goed gesprek over de Europese Unie komt maar niet van de grond. Follow the Money wil daar verandering in brengen. Samen m...

    Volg dossier