Michail Chodorkovski tijdens zijn proces (beeld: still uit 'CitizenK')

Michail Chodorkovski tijdens zijn proces (beeld: still uit 'CitizenK')

‘Hij wil Jezus Christus zijn, maar hij heeft een verleden’

De Oscar-winnende regisseur Alex Gibney vertoonde op het documentairefestival IDFA zijn nieuwe film Citizen K. Daarin portretteert hij Michail Chodorkovski, de oligarch die halverwege de jaren ’90 op omstreden wijze het olieconcern Yukos in handen kreeg, uiteindelijk ruzie kreeg met Vladimir Poetin en vervolgens acht jaar doorbracht in een Siberische gevangenis. Follow the Money interviewde de filmmaker.

In de lobby van het Amsterdamse boetiekhotel Mercure, gevestigd in schattige monumentale wevershuisjes, zit een kale man met een bril rustig een verse cappuccino te drinken. Het is Alex Gibney, de Amerikaanse regisseur die een indrukwekkende lijst documentaires maakte over allesbehalve schattige onderwerpen. Zo onderzocht hij in Zero Days de hackers achter Stuxnet, voor de Netflix-serie Dirty Money ging hij achter de (uitstoot-)fraudeurs van Volkswagen aan, hij fileerde in de met een Oscar-bekroonde docu Taxi to the Dark Side de martelpraktijken in Afghanistan en in de documentaire Enron: The Smartest Guys in the Room onderzocht hij de ‘luchtfietsers’ van Enron, het energieconcern dat vooral bekend is vanwege een van de grootste boekhoudschandalen in de Amerikaanse geschiedenis. Gibneys palmares telt nog veel meer organisaties en personen met zwarte randjes.  

Ook in zijn nieuwe documentaire Citizen K, die onlangs op het Amsterdamse documentaire-festival IDFA te zien was, vallen ook weer genoeg zwarte randen te bespeuren. Of eigenlijk, zoals Gibney het zal noemen: ‘de verschillende tinten grijs, die zwart en wit van elkaar scheiden’. In Citizen K schetst Gibney haarfijn de opkomst, ondergang en comeback van de 56-jarige oligarch Michail Chodorkovski. Deze Russische oliemagnaat was ooit de rijkste man van Rusland en stond in 2004 met een vermogen van 15 miljard dollar op plek 16 in de rijkenlijst van Forbes. Het grote publiek zal hem vooral kennen als een soort martelaar vanwege het politiek getinte strafproces waar hij in 2005 tot negen jaar cel in een Siberische gevangenis werd veroordeeld. Wereldwijd pleitten westerse regeringsleiders en Amnesty International voor zijn vrijlating. Nadat Poetin hem uiteindelijk in 2013 gratie verleende, vertrok de oligarch miljarden armer naar het Westen. Vanuit ballingschap in Londen pleit hij – met nog een paar honderd miljoen dollar resterend - voor democratische veranderingen in Rusland. Hij steunt onder meer oppositieleider Alexei Navalny.

Alex Gibney. Foto: Andrew Brucker

Schathemeltjerijk

De documentaire Citizen K begint met de historische context waarbinnen oligarchen zoals Chodorkovski schathemeltjerijk konden worden, geschetst door oude televisiebeelden en de ervaringen van direct betrokkenen, zoals de oligarchen Leonid Nevzlin (de compagnon van Chodorkovski) en de begin dit jaar overleden mediastrateeg Igor Malashenko. Daarnaast komt Chodorkovski zelf veelvuldig aan het woord, evenals zijn oude advocaten, de Russische journalist Tatyana Lysova van Vedomosti en voormalig BBC-journalist Martin Sixsmith die destijds veel over Yukos schreven. Ook Nederlander Derk Sauer weidt uit over Chodorkovski. Sauer startte begin jaren ’90 een uitgeverij in Rusland met titels als The Moscow Times, Cosmopolitan en FHM. Chodorkovski was destijds minderheidsaandeelhouder in zijn media-imperium. 

Het Kremlin vond de eerste helft van de documentaire leuk, het tweede deel niet. Bij Chodorkovski was dat precies omgekeerd

Gibney reisde de wereld over om gevluchte oligarchen te interviewen en ging vorig jaar winter een paar weken naar Rusland en Siberië. Het leverde een schitterende openingsscène op: dronebeelden van een olieraffinaderij waarvan de fakkels als Olympisch vuur scherp aftekenen tegen de sneeuw. Gibney vertrok voor zijn beladen documentaire ook naar Moskou. Hij was voorbereid. ‘Ik maakte gebruik van een lokale filmploeg en we probeerden niet te veel op te vallen,’ zegt Gibney die vertelde dat het niet tot grote problemen leidde: alleen de meegenomen burners - tijdelijke telefoons en laptops - waren geïnfecteerd met malware. Gibney verwacht niet dat hij door de inhoud van de documentaire in de problemen komt. ‘Het Kremlin vond de eerste helft van de documentaire leuk, het tweede deel niet. Bij Chodorkovski was dat precies omgekeerd.’ 

Pakken wat je pakken kunt

Dat is niet verwonderlijk. In het eerste deel van de documentaire wordt stilgestaan bij de meedogenloze wijze waarop Chodorkovski aan zijn vermogen kwam. Hij kwam uit een arm gezin en bedacht in de Sovjettijd al maniertjes om geld te verdienen. Dat nam een eerste vlucht toen hij in 1989 een van de eerste commerciële banken in Rusland mocht oprichten onder de naam Menatep. In de documentaire pocht een jeugdige en nog besnorde Chodorkovski in een oud televisiefragment over zijn nieuwe bancaire ambities: ‘Ik heb alle kenmerken van een bankier […] Ik ben greedy,’ zei Chodorkovski met een zekere baldadigheid. In een interview met Gibney vertelt de oligarch dat hij destijds veel baat had gehad van een boek waarin de basisprincipes van een commerciële bank werden uitgelegd. Het is tekenend voor de onwetendheid en het onvermijdelijke cowboykapitalisme dat erop volgde. Chodorkovski raakte erdoor gefascineerd. Zo bracht hij begin jaren ’90 een boek uit met de titel Man With a Ruble, een pro-vrijemarktmanifest.

Vouchers voor een habbekrats

De documentaire besteedt veel aandacht aan de privatiseringsgolf onder Boris Jeltsin en de mogelijkheden die dat schiep voor gehaaide zakenlui als Chodorkovski. De Russische overheid deelde na de val van de Sovjetunie zogeheten vouchers uit aan alle Russische staatsburgers. Die vouchers gaven recht op aandelen in staatsbedrijven maar veel arme Russen verkochten hun vouchers voor een habbekrats aan relatief vermogende lieden als Chodorkovski. Zo wist hij meerderheidsbelangen op te bouwen in tientallen voormalige staatsondernemingen. 

De grote klapper kwam echter halverwege de jaren ’90 toen Jeltsin de staatsfinanciën op orde probeerde te krijgen. Hij lanceerde het programma ‘leningen-voor-aandelen’. Het concept: het kleine clubje vermogende bankiers leende geld uit aan de overheid met als onderpand aandelen in grote staatsbedrijven. Als de overheid de leningen niet kon terugbetalen, verkochten de (commerciële) banken het onderpand via openbare veilingen. 

Dat verliep desastreus. Het handjevol Russische bankiers schermden de veilingen af waardoor de bankeigenaren - voor bodemprijzen - de aandelen naar zichzelf toeharkten. Chodorkovski greep zijn kans toen zijn bank Menatep de veiling mocht organiseren van het slecht renderende staatsoliebedrijf Yukos. Menatep kreeg voor slechts 309 miljoen dollar 78 procent van de Yukos-aandelen in handen. Chodorkovski blikt daarop terug met de woorden: ‘Natuurlijk was het niet eerlijk, het was een slechte deal voor de overheid.’

In de documentaire komt naar voren hoe een gedreven Chodorkovski een grote efficiëntieslag maakte en het zwaar verliesgevende Yukos transformeerde in een uiterst winstgevend olieconcern. Hij haalde westerse technologieën in huis, huurde consultants van McKinsey in om een managementstructuur op te zetten en bouwde voor het topmanagement een zwaar beveiligd woongebied, omdat de Russische maffia aasde op de nieuwe rijken. De transformatie van Yukos verliep niet zonder slag of stoot. In de documentaire blikt Chodorkovski terug op een massale ontslagronde die hij in gang zette, waardoor hele gemeenschappen werkloos raakten. Chodorkovski zegt dat hij vanaf dat moment besefte dat het geen spel meer was. ‘Ik ga het ze allemaal teruggeven.’

Uiteindelijk had hij na een paar jaar een miljardenconcern in handen dat verantwoordelijk was voor een vijfde van de Russische olieproductie. Zijn geschatte vermogen destijds: 15 miljard dollar.

Confrontatie met Poetin

De documentaire besteedt ook volop aandacht aan de opkomst van Vladimir Poetin en schetst de machtsverhoudingen met de oligarchen. De deal: Poetin laat hun vermogens met rust zolang ze zich niet met politiek bemoeien. Chodorkovski overspeelde in 2003 echter zijn hand, toen hij tijdens een bijeenkomst in het Kremlin, in aanwezigheid van cameraploegen, de confrontatie aanging met Poetin. Hij beschuldigde de overheid van corruptie. Poetin ging in de tegenaanval (letterlijk zei Poetin: ‘I’m returning the hockey puck to you’) en suggereerde dat de verkrijging van Yukos niet deugde. Een paar maanden later werd onder meer Chodorkovski gearresteerd en een paar jaar later werd hij - in een als ‘politiek’ betiteld proces - veroordeeld tot negen jaar cel vanwege witwassen en belastingfraude. Zijn bedrijf Yukos kreeg een naheffing van 27 miljard dollar en werd daarmee min of meer onteigend.

Chodorkovski werd na zijn veroordeling op de trein gezet. Chodorkovski daarover in de documentaire: ‘Ik probeerde aan de hand van het aantal lunchboxen in te schatten waar ik zou belanden.’ Het waren een handvol lunchpakketten, want de treinreis eindigde 6500 kilometer verderop in een plaatsje in een strafkolonie in Siberië. In de gevangenis ging hij meerdere keren in hongerstaking om op die manier betere condities af te dwingen voor zijn voormalige collega’s van Menatep en Yukos die ook veroordeeld waren. 

In december 2013 kreeg Chodorkovski, na ruim acht jaar cel, een presidentieel pardon en mocht hij de gevangenis verlaten. Hij belandde uiteindelijk in Londen waar hij met zijn organisatie Open Russia, vanuit ballingschap, zich inzet voor meer democratie en de bescherming van mensenrechten in Rusland. ‘Hij wil Jezus Christus zijn, maar hij heeft een verleden,’ aldus de bespiegeling van Derk Sauer in de documentaire.

Yukos in Nederland

De Yukos-zaak in Rusland heeft een opvallende Dutch link. Een van de dochterondernemingen, Yukos Finance BV, is namelijk in Nederland gevestigd. Dat leverde een juridisch probleem op voor de Russische overheid. Dankzij de belastingclaim van 27 miljard dollar konden ze weliswaar alle Yukos-onderdelen in Rusland omver halen, hetgeen ook gebeurde. Yukos ging in Rusland failliet. De belangrijkste dochteronderneming Yuganskneftegaz kwam, via een brievenbusmaatschappij, in handen van het staatsoliebedrijf Rosneft. Maar de verkoop van het Nederlandse onderdeel, waar nog zo’n 800 miljoen dollar aan bezittingen op de balans stonden, verliep stroef. De Russische bewindvoerder wilde dit onderdeel verkopen, maar dat leidde tot een verbeten juridische strijd bij de Nederlandse rechter. Na jarenlange procedures oordeelde de Hoge Raad begin dit jaar dat deze bezittingen níet onder het Russische faillissement vallen. De Hoge Raad trad daarmee op als beschermheer van de oorspronkelijke aandeelhouders van Yukos.

Het is niet de enige juridische geschil dat in Nederland werd uitgevochten. Bij het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag vond er ook een juridisch gevecht plaats met betrekking tot een schadevergoeding van 50 miljard dollar aan de voormalige aandeelhouders van Yukos (waarin Leonid Nevzlin, die ook in Citizen X opduikt). In 2014 wees het Hof hen een schadevergoeding toe van 50 miljard dollar, maar daar werd begin dit jaar weer een streep door gezet. De totale juridische kosten van de nasleep waren volgens Het Financieele Dagblad in 2016 al opgelopen tot naar schatting 100 miljoen euro. Een groot deel daarvan ging naar Nederlandse advocatenkantoren zoals onder meer NautaDutilh en De Brauw Blackstone die strijdende partijen bijstonden voor de Nederlandse rechter.

Lees verder Inklappen

Hoe en waarom bent u bij het onderwerp ‘Chodorkovski’ uitgekomen?

‘Na de Amerikaanse verkiezingen van 2016 wilde ik iets met Rusland. Mijn producer introduceerde me bij Chodorkovski. Hij leek mij een interessant personage waardoor ik de historische machtsverhoudingen in Rusland beter kon begrijpen. Chodorkovski is iemand die met niks begon, uitgroeide tot de rijkste man van Rusland en vervolgens in de gevangenis belandde waar hij nog maar één machtsmiddel had: zichzelf om het leven brengen. Na zijn vrijlating ging hij door het leven als een banneling die dingen in Rusland wil veranderen. Dat leek mij een behoorlijk interessant verhaal om te vertellen.’

Hij is bovendien een man die zowel bejubeld als verguisd wordt.

‘Ik heb gesproken met mensen in Nefteyugansk. Daar verguizen ze hem totaal.’

In hoeverre hebben ze een punt?

‘Hij heeft alle mogelijkheden volledig uitgebuit. Zijn bank Menatep hield bijvoorbeeld ook geld aan voor de overheid, bedoeld voor pensioenen en salarissen. De bank ging met dat geld speculeren, waardoor salarissen te laat uitbetaald werden. En na de val van de Sovjet-Unie was het free for all, er was geen wetgeving om alles in toom te houden. Chodorkovski heeft daarover gezegd dat het ‘een spel zonder regels’ was. De oligarchen hielden Jeltsin aan de macht en in ruil daarvoor konden de oligarchen hun vermogens opbouwen via het leningen-voor-aandelen programma. Dat waren verschrikkelijk slechte deals voor de Russische overheid, want staatseigendommen werden min of meer overhandigd aan oligarchen. Dat was geen pretty picture. Mensen voelen dat hen onrecht is aangedaan.’

Een weldoener of een schurk. U noemde het in de documentaire ‘tinten grijs’.

‘Het is niet zo simpel zwart-wit, het zijn zeker tinten grijs. In de jaren ’90 was hij meedogenloos vanwege de manier waarop hij de zwakheden in de samenleving uitbuitte. Er waren ook veel klachten bij minderheidsaandeelhouders over de manier waarop hij ze buitenspel zette. He played every trick in the book.’

Chodorkovski maakte volop gebruik van offshore structuren en deed volop aan financial engineering door bijvoorbeeld de aandelen van minderheidsaandeelhouders te laten verwateren. Bedacht hij die trucs zelf of kreeg hij advies?

‘Hij is geen financieel expert, maar hij is wel heel slim. In de nadagen van de Sovjet-economie, toen kapitalisme nog illegaal was, bedacht hij allerlei manieren om geld te verdienen. Terwijl iedereen moeite had om het hoofd boven water te houden.’

Welke westerse firma heeft hem de belangrijkste adviezen gegeven?

‘Toen hij Yukos in handen kreeg, klopte hij aan bij Schlumberger, een westers bedrijf waar bijna niemand van gehoord heeft. Schlumberger is een dienstverlener in de oliesector en was een belangrijke adviseur van Yukos. Eind jaren ’90 stortte zowel de roebel als de olieprijzen in. Schlumberger gaf Yukos krediet.’

In hoeverre waren westerse partijen bereid om zo’n dubieuze oligarch te helpen?

‘Het waren roekeloze tijden. Westerse bedrijven maakte het niks uit wie hun klant was, als ze maar op tijd betaald kregen. Het is het verhaal van corruptie in de financiële sector: je hebt zakenbanken, accountants en kredietbeoordelaars die moeten optreden als scheidsrechters. Maar uiteindelijk doen ze alles om meer betaald te krijgen.’

‘Ik kon dit niet in mijn film kwijt, maar zijn controlerend accountant was destijds Price Waterhouse. Chodorkovski liet juist deze accountant naar de boeken kijken, want hij wilde een goede reputatie opbouwen, zodat hij deals kon maken met buitenlandse bedrijven zoals Exxon. Price Waterhouse keurde alle jaarrekeningen goed en meldde dat hij alle belastingen betaalde. Toen Chodorkovski in de cel belandde, kwam PricewaterhouseCoopers daar op terug en zei de accountant dat hij geen belasting had betaald. Niet objectief dus, de accountants dienden de macht. Chodorkovski werd beschuldigd van belastingfraude en was een vijand van de staat geworden. En Price Waterhouse wilde zaken blijven doen in Rusland, dus kozen ze Poetins kant.’

In uw documentaire komen meerdere oligarchen voorbij die – afgaande op hun uiterlijk - zichtbaar geleden hebben onder alle stress. Terwijl Chodorkovski nog uitermate vitaal en scherp van tong is. Hoe valt dat te verklaren?

‘Ik denk dat zijn geest niet is vertroebeld door paranoia en zelfhaat, zoals bij anderen is gebeurd. Dat is geen gemakkelijke opgave geweest. De gevangenis heeft hem daar in zekere zin bij geholpen: daar heeft hij geleerd dat hij zijn hoofd leeg moet maken om te overleven. De cel heeft hem mentaal sterker gemaakt.’

Chodorkovski komt in de documentaire over als een nonchalante, wat olijke zakenman die geen emotie toont. Hebt u hem kunnen betrappen op een zwak moment?

‘Hij zal het zelf nooit toegeven, maar in 2003 toonde hij een zekere arrogantie [bij de bijeenkomst waar hij Poetin confronteerde met corruptie, red.] door te denken dat Poetin niet de moed had om hem in de cel te gooien. Daar had Chodorkovski een blinde vlek.’

U hebt meerdere documentaires gemaakt waarin fraudeurs een hoofdrol spelen.. U betitelde Enron-topmannen Jeffrey Skilling en Ken Leigh zelfs als ‘the smartest guys’. Ziet u overeenkomsten met Chodorkovski?

‘Chodorkovski kende Ken Leigh trouwens. Eind jaren ’90 was hij op zoek naar buitenlandse partners en heeft hij Leigh meerdere keren ontmoet. Chodorkovski is wat slimmer. Kijk, Jeff Skilling was zo vol van zijn briljante plan met Enron, dat hij niet inzag dat het schip aan het zinken was. Hij bleef er te lang mee doorgaan.’

Is narcisme de gemene deler?

‘Veel politici en veel grote zakenmensen zijn dat. Het is een vloek en een zegen. Door hun narcisme geloven ze dat ze iets kunnen bereiken wat andere mensen voor onmogelijk houden. Maar het maakt ze ook blind voor hun eigen tekortkomingen. Chodorkovski heeft de capaciteit om zichzelf te veranderen door van buitenaf naar zichzelf te kijken. Dat maakt hem minder narcistisch.’

Chodorkovski wordt in Rusland nog steeds verdacht van de moord in 1998 op Vladimir Petukhov, de burgemeester van Nefteyugansk. Wat bent u daarover tegengekomen?

‘Tot op zekere hoogte hebben we dat onderzocht. Ik denk niet dat hij erachter zit. Misschien heeft iemand van Yukos dat gedaan om de baas te behagen, maar nut had die moord niet. Yukos had al een deal gemaakt met die burgemeester. Hoe mensen dit verhaal zonder enig bewijs geloven, is vooral interessant. En het komt Poetin goed uit, want Chodorkovski kan niet terugkeren naar Rusland.’

U hebt ook in Rusland gefilmd. In hoeverre kreeg u medewerking dan wel tegenwerking van het Kremlin?

‘We hebben er weinig van gemerkt, behalve dat een paar ontmoetingen met hooggeplaatste officials werden afgezegd. Ik heb wel de woordvoerder van Poetin ontmoet, Dmitry Peskov, en gevraagd om een interview met Poetin. Dat heb ik niet gekregen.’

Als dat wel was gelukt, wat had u dan aan Poetin willen vragen?

‘Ik zou Poetins kant van het verhaal willen horen over de periode vlak voor Chodorkovski’s arrestatie. Het moment van de vergadering in 2003, die op televisie werd uitgezonden.’  

Nog een hypothetische vraag: Wat zal er volgens u gebeuren als Poetin en Chodorkovski vandaag nog bij elkaar aan tafel gezet worden?

‘Dat zou een interessante ontmoeting zijn waar ik graag bij wil zijn. Dat gaat niet gebeuren. Poetin heeft sowieso alle macht. Chodorkovski is een banneling met veel geld.’

Koestert Chodorkovski nog wrok?

‘Hij probeert zich daar overheen te zetten, maar de boosheid blijft. In de film vraagt een journalist ernaar en hij reageert opmerkelijk. Hij antwoordde: ‘It would be a sin against the truth to say that I don’t have some feelings.’ Dat is een vaag antwoord, maar je ziet zijn ogen omhoog schieten om de boosheid in toom te houden. Hij probeerde er niet door overwelmd te worden. Dat is typisch Chodorkovski: hij probeert nooit primair te reageren.’

Citizen K verschijnt naar verwachting begin volgend jaar in de Nederlandse bioscopen. Bekijk de trailer hieronder.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Dennis Mijnheer

Gevolgd door 1218 leden

Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.

Volg Dennis Mijnheer
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren