De Koninklijke Luchtmacht kampt met een dringend tekort aan jong technisch personeel. Onder de noemer 'Innovation AIR' dient het krijgsmachtonderdeel zichzelf te vernieuwen om zo als aantrekkelijke werkgever over te komen. Maar wat houdt deze vernieuwing eigenlijk in? En nog belangrijker: staan de bijbehorende kosten in verhouding tot de nijpende materiële en personele tekorten binnen de Luchtmacht?

    Als het gaat om luchtvaarttechniek en ‘pionieren',  denken de meeste mensen waarschijnlijk aan de gebroeders Wright, die zichzelf in houtje-touwtje proto-zweeftoestellen de Kazachstaanse bergen in stortten, aan de eerste ruimtevluchten in het technologische tijdperk van computers zo groot als slaapkamers, of aan Amilia Earhart, die als eerste vrouw solo een Trans-Atlantische vlucht maakte. Kortom: ze associëren pionieren met risico, lef en met het tarten van de toen heersende definitie van ‘gezond verstand’. Bij de Nederlandse Luchtmacht denken ze bij pionieren echter vooral aan zichzelf. Met ‘Innovation AIR’ en de bijbehorende hashtag #CLSK3.0 doet de Koninklijke Luchtmacht een poging om zichzelf te vernieuwen.

    ‘Met Innovation AIR is de pioniersgeest volledig uit de fles!’

    Volgens Defensie zelf is Innovation AIR — waarbij AIR staat voor Ambition, Innovation and Results — een ‘initiatief om kleinschalige innovatie dicht bij de werkvloer aan te jagen’. Volgens voormalig commandant van de Luchtstrijdkrachten, Sander Schnitger, is met Innovation AIR ‘de pioniersgeest volledig uit de fles!’ De nieuwe commandant van vliegbasis Eindhoven, Elanore Boekholt, heeft volgens Schnitger haar bevordering te danken aan deze manier van ‘sociale innovatie’. ‘Het was een manier om haar te behouden voor de Luchtmacht,’ aldus Schnitger in een Volkskrant-profiel over Boekholt.

    Innovation AIR als gebakken lucht

    Voor buitenstaanders is het lastig te begrijpen wat die pioniersgeest of sociale innovatie precies inhoudt. In een poging Innovation AIR — het geesteskindje van zowel Schnitger als Boekholt — dieper te doorgronden, dient men zich eerst een weg te banen door een woud van heppie-de-peppie-hashtags, zoals #pionieren, #innovatie, #CLSK3.0, #inspirerend, en onbegrijpelijk managementjargon. Zo wordt er gerept over ‘vrijwel autonome innovatiecellen met wisselende personele samenstelling en beperkte middelen, aan de rand van de organisatie, die zich volledig richten op de strategische innovatiethema’s big data en niet-kinetische beïnvloeding’, en ook over ‘een “community” van pioniers en “kantelaars” [als, red.] belangrijke voorwaarde voor het slagen van cultuurverandering’.


    "Worden deze groots aangekondigde projecten niet systematisch opgeklopt?"

    Op het eerste gezicht lijkt interne innovatie binnen een relatief conservatief departement als Defensie helemaal geen gek idee. Net als de overige krijgsmachtsonderdelen dient de Luchtmacht te concurreren met andere werkgevers, en bovendien is ook binnen dit onderdeel sprake van een nijpend tekort aan jong technisch talent. De profilering naar buiten toe als aantrekkelijke werkgever is een van de pogingen om dit tij te keren. Zo is er vanuit Innovation AIR een zogenaamd hightech-innovatieproject opgestart onder de titel ‘Realtime Access to Airborne ISR’ (Intelligence Surveillance, Reconnaissance). In de praktijk komt dit neer op een live-verbinding via Skype en een iPad met missiegebieden onder het mom van ‘hightech’. ‘Als militair ben je voornamelijk bediener van hightech-apparatuur. Je drukt op een knopje. Dit heeft natuurlijk niets te maken met inzicht in de technologie die erachter zit. Als je “hightech” op deze manier presenteert, jaag je feitelijk jonge techneuten zo snel mogelijk bij je vandaan,’ aldus een Luchtmachter. Hoewel de Luchtmacht hier de pr-plank volledig misslaat, is deze minder geslaagde poging om jong technisch personeel aan te trekken nog geen doodzonde. Toch werpt het de vraag op of dergelijke groots aangekondigde projecten — waar geld voor wordt vrijgemaakt — niet systematisch worden opgeklopt?

    ‘Spontane ideeën vragen om een spontaan budget’

    Dat de innovatie in ieder geval niet per se dicht bij de eigen werkvloer wordt gezocht, blijkt wel uit de rits aan sprekers die worden ingehuurd. Zo is eind 2015 de Amerikaanse ex-generaal McChrystal — die 60.000 dollar per toespraak vraagt — uitgenodigd om een praatje te houden. Daarnaast wist men ook de weg te vinden richting de Nederlandse ‘managementgoeroes’. Trendwatcher Menno Lantink — starttarief 4.000 euro — heeft bijvoorbeeld niet alleen gesproken op een bijeenkomst, maar tevens het boekje Radicaal ANDERS durven innoveren geschreven voor de Innovation AIR-club. Ook heeft kunstenaar Daan Roosegaarde — bekend van een interactief korenlandschap met ledlampen en in te huren via sprekersbureau Assemblee voor eenzelfde starttarief — mogen spreken op een bijeenkomst. Volgens Innovation AIR zelf vragen ‘spontane ideeën om een spontaan budget’. Dat klinkt mooi, maar wat dragen deze sprekers bij? Op de Facebookpagina van Innovation AIR staat letterlijk te lezen dat een spreker zich in ieder geval niet laat leiden door ‘getallen en feiten’, en alleen wat ‘onsamenhangende ervaringen’ deelt. 

    Lekker gek

    Het wekt geen verbazing dat het woord ‘creativiteit’ — al dan niet in hashtag-vorm — regelmatig de revue passeert. Zo krijgen medewerkers de kans om elkaars handen over te tekenen tijdens een ‘transfusie door samenwerken’-workshop en worden er ‘dagboeken’ in graffitivorm opgehangen in de gang. Uiteraard worden dergelijke bijeenkomsten als boekpresentaties, workshops en praatjes afgesloten met een gezellige borrel, die door Innovation AIR liever ‘Kantel Cafés’ worden genoemd. Omdat er natuurlijk niet kan worden gepionierd op een lege maag, ontbijten de medewerkers gezamenlijk en lezen zij de krant — onder de noemer ‘AirBnB,’ wat staat voor AIR Breaking News Breakfast. Vervolgens schrijven ze op waar een kans ligt voor de Luchtmacht of voor Defensie in het algemeen, met steekwoorden als ‘unleashing talents,future of food’ en ‘gezondheids-apps’ op diverse A4’tjes als resultaat.

    "In de liften van de CLSK te Breda stond enige tijd een wc-pot om mensen aan het denken te zetten"

    Dat het in ieder geval lekker gek — of in pionierstaal: ‘out of the box’ — mag zijn, blijkt wel als er aan Follow the Money tevens wordt gemeld dat er in de liften van de Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) te Breda enige tijd een wc-pot heeft gestaan om ‘mensen aan het denken te zetten’. Hoewel luitenant-kolonel Eduard van der Schueren Follow the Money voor dit onderwerp in eerste instantie doorverwijst naar de afdelingen Defensie Communicatie Organisatie (DCO) of de afdeling Luchmacht Communicatie (LUCO) (‘mocht mijn specifieke kennis benodigd zijn voor beantwoording van uw vragen dan zal ik benaderd worden door DCO of LUCO’) laat hij bij doorvragen weten dat hoewel hij het een ludiek idee vindt, er ‘in de periode dat ik bij AIR werk er geen WC in de lift [heeft] gestaan’. Aangezien de WC-pot volgens bronnen dateert uit de periode eind 2015-begin 2016 en van der Schueren in januari jongstleden de overstap vanuit de Marine heeft gemaakt naar de Luchtmacht, vraagt Follow the Money met het oog hierop of hij toevallig bereid is om na te vragen of dit onder zijn voorganger wel is gebeurd. Want ‘mocht het een bedrijfsroddel zijn, lijkt het [ons] wel zaak dit als zodanig te zien en eventueel te ontkrachten’. Hierop wordt gemeld dat er ‘vast ook wel wat op internet [is] te vinden over die periode bij AIR. Nogmaals veel succes met het schrijven van uw artikel’.

    Hoe het ook zij, het gepionier wordt binnen de organisatie rijkelijk beloond. Zo krijgen radicale denkers en doeners zogeheten ‘pioniersmedailles’ uitgereikt. Hoewel het er op sociale media allemaal beregezellig uitziet, is niet iedereen overtuigd. ‘Mensen delen medailles aan elkaar uit voor het doen van hun werk,’ aldus een minder gecharmeerde Luchtmachter. 

    Kritiek niet gewenst

    Hoewel de media vooral rept over de ‘sociale innovatie’ die met name het — zoals Schnitger het noemt — ‘Napoleontische systeem’ van top-down leiding geven moet afbreken, lijkt in het bijzonder een beperkte club van luitenant-kolonels binnen de Luchtmacht profijt te hebben van de Innovation AIR-activiteiten. Vooral hoger personeel mag bijvoorbeeld op cursus in de Verenigde Staten. Commandant Eduard van der Schueren twittert dan ook trots over zijn certificaat van een executive cursus bij de Amerikaanse private onderwijsinstelling Singularity University — kostenplaatje 14.000 dollar. Op de vraag aan Luchtmachters of dit soort zaken intern niet bevraagd worden, klinkt steevast hetzelfde antwoord: kritiek is niet gewenst. Positief opvallen staat gelijk aan niet zeuren, en in het geval van Innovation AIR verhoog je je carrièrekansen significant door zoveel mogelijk feliciterende hashtags over en weer te twitteren of te Facebooken.

    Perverse uitgaven

    De activiteiten — met name de relatief dure sprekers en cursussen — doen vermoeden dat het jaarbudget van Innovation AIR minimaal vijf nullen bevat. Dit bedrag zal alleen maar groter zijn indien er binnen het budget ook daadwerkelijk fte’s voor zijn vrijgemaakt. Dergelijke uitgaven door de overheid zouden niet alleen vragen moeten oproepen in economisch voorspoedige tijden. Wanneer men beseft dat deze activiteiten worden georganiseerd binnen een extreem uitgeholde krijgsmachtlijk, lijken de uitgaven ook nog eens een pervers karakter te krijgen. Kort door de bocht gesteld: hoe is het te verantwoorden dat er sprekers van 60.000 dollar worden uitgenodigd in een tijd waarin Nederlandse militairen op missie bij de Amerikanen moeten bedelen om schoenen? Of, zoals de voorzitter van de militaire vakbond AFMP, Anne-Marie Snels, aangeeft in een reactie: ‘Ook binnen de Luchtmacht wordt er flink aan oefeningen ingeboet omdat er én te weinig toestellen zijn én omdat de huidige begroting niet sluitend is. Dan verwacht je dat dáár de prioriteit ligt, ook vanwege de veiligheid van het defensiepersoneel. Een gedegen verantwoording door Defensie van de kosten van Innovation AIR in relatie tot de opbrengst lijkt me meer dan op zijn plaats.’


    "Hoe is het te verantwoorden dat er sprekers van 60.000 dollar worden uitgenodigd in een tijd waarin Nederlandse militairen op missie bij de Amerikanen moeten bedelen om schoenen?"

    Navraag bij de Luchtmacht over de financiële verantwoording van Innovation AIR, met het oog op de vele activiteiten — de toespraak van McChrystal en de verschijning van het managementboek Radicaal ANDERS durven innoveren werden hierin expliciet vermeld — kost de nodige tijd. Op een eerste mail van 6 juni jongstleden aan zowel de contactpersoon van Innovation AIR als aan de verantwoordelijke woordvoerder komt aanvankelijk geen reactie. Na het sturen van een herinnering — een week later — wordt er verzocht om de Luchtmacht de tijd te geven ‘om passend te reageren op [het, red.] verzoek,’ dit omdat ‘verzoeken van externe media in samenspraak met onze afdeling Communicatie worden afgestemd’. De eerste aanzet tot een formulering volgt twee weken later. De Luchtmacht meldt op dinsdag 21 juni dat de aanvraag om de financiële verantwoording rond te krijgen is uitgezet, en dat deze zal worden toegelicht tijdens een gesprek. Antwoord op de vraag op welke termijn dit gesprek zal plaatsvinden — in verband met redactionele planning — blijft vooralsnog uit.

    Wordt dus vervolgd.

    Over de auteur

    Dieuwertje Kuijpers

    Gevolgd door 103 leden

    Geopolitiek junkie. Statistiek-pieler. Niet geïnteresseerd in politieke poppetjes, wel in mechanismes die deze voortbrengen.

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Kaalslag bij Defensie

    Sinds het einde van Koude Oorlog heeft Nederland fors gesneden in Defensie. De opeenvolgende kabinetten gebruikten de kaassch...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid