Grafiek: de zeer volatiele en stijgende benchmarkprijzen (uitgedrukt in euro/kuub) van ethanol over de afgelopen twee jaar. (Bron: Platts)
© Bron: Platts

Hoe frauduleus is de wereldwijde handel in biobrandstof ethanol?

Na de Libor affaire en de valutahandel ligt er een nieuw schandaal in de week. De handel in de biobrandstof ethanol is onlangs onder vuur genomen door de Europese Commissie die vreest dat de referentieprijzen zijn gemanipuleerd. Follow the Money sprak een ethanol-handelaar. ‘Als je handelaar bent en het kán, dan doe je het.’

Warren Cumming Platt uit Ohio kan zich in zijn graf omdraaien. Deze oprichter van prijsleverancier Platts schreef in 1909 geschiedenis door marktprijzen te publiceren in de schimmige olie-industrie die werd gedomineerd door de oliemagnaat John D. Rockefeller. De voormalig journalist wilde deze hegemonie doorbreken door meer prijstransparantie te creëren. Het resultaat: het maandelijkse National Petroleum News.

Platts nalatenschap, inmiddels in handen van het concern McGraw Hill Financial, ligt nu onder vuur van de Europese Commissie (EC). In december 2015 bracht de EC naar buiten dat de Platts benchmark voor de biobrandstof ethanol mogelijk is gemanipuleerd door handelaren. Een drietal bedrijven is formeel in de verdachtenbank geplaatst: de Alcogroup uit België, Lantmännen ek för uit Zweden en het Spaanse bio-concern Abengoa dat in Rotterdam Europoort ’s werelds grootste ethanolfabriek heeft met een jaarlijkse productiecapaciteit van 480 miljoen liter ethanol.

Deze grote producenten en handelaren van de biobrandstof ethanol worden ervan verdacht te hebben ‘samengespannen om de ethanolbenchmarks te manipuleren die door het prijsnoteringsbureau Platts worden gepubliceerd’. In andere woorden: er wordt waarschijnlijk op grote schaal gefraudeerd. En de ellende met fraude is dat het altijd ten koste van iemand anders gaat.

Draaischijf

In de vrijwel ongereguleerde handel in biobrandstoffen – circa 115 miljard liter in 2013 – vormt Platts de draaischijf voor de groothandel in ethanol. Zij zijn de voornaamste leverancier van  referentieprijzen voor ethanol. Dat is een brandstof die wordt gebruikt om te voldoen aan de Europese bijmengverplichtingen, door een paar procent ervan bij benzine te mengen.

Sinds 2007 verzamelt Platts deze groothandelsprijzen. Het bedrijf publiceert de dagelijkse eindprijzen waarna de referentieprijzen als basis dienen voor de wereldwijde miljardenhandel in ethanol. Deze ethanol-benchmark vormt net als een rente-benchmark als Libor een zeer belangrijk uitgangspunt.

"De ethanol-benchmark vormt, net zoals een rente-benchmark als Libor, een zeer belangrijk uitgangspunt"

De Platts-benchmark steunt vooral op een zogeheten ‘window’ – een half uur aan het einde van iedere werkdag waarin de tot stand gekomen prijzen worden bepaald. Het gebruik van een ‘window’ biedt mogelijkheden voor gewiekste handelaren. Dat bleek eerder al uit het valutaschandaal waar prijsleverancier WM/Reuters een window hanteerde van een minuut. De belangrijkste benchmarks voor wisselkoersen kwam tot stand op basis van de deals in deze ene minuut. En valutahandelaren bleken daar misbruik van te maken (lees hier meer over de rijkelijk gevulde trukendoos) door de prijs gedurende deze minuut flink op te stuwen – een praktijk bekend als banging the close.

Het resultaat: abnormaal hoge referentieprijzen, abnormaal hoge bonussen voor valutahandelaren. Maar ook het lange termijnresultaat van betrapte grootbanken die voor meer dan 10 miljard dollar schikten met toezichthouders. Daarnaast hangen de banken nog megaclaims boven het hoofd van gedupeerde bedrijven en particulieren.

Het sturen van de benchmark

Platts’ window van een half uur bood eveneens mogelijkheden, zo blijkt uit het relaas van een voormalig biobrandstoffen-handelaar van een in Nederland gevestigd handelshuis. Deze handelaar, die om moverende redenen anoniem wenst te blijven, behoorde vier jaar geleden nog tot het gezelschap van groothandelaren ethanol die in het Platts window handelde.

‘Je kon dan ‘s middags tussen vijf uur en half zes je biedingen intypen in het Platts-scherm en er belde weleens een meisje van Platts op om te vragen welke deals je die dag had gedaan,’ zegt de handelaar, die tijdens het window iedere minuut op het Platts’ handelsscherm kon aangeven tegen welke prijs men een specifieke biobrandstof wenste te kopen of verkopen, het zogeheten ‘inleggen van de bied- en laatprijzen’. Zo geeft handelaar X bijvoorbeeld aan om een specifieke biobrandstof te willen kopen voor 250 euro per ton. ‘Als er iemand anders was die dat voor die prijs wel wilde doen dan was het ‘hit-the-bid’,’ zegt de handelaar. De overeengekomen prijs telde vervolgens mee voor de benchmark-bepaling.

Dubbele agenda

En invloed hebben op de uiteindelijke benchmark biedt voordelen zodra dezelfde handelaar nog een fysieke positie heeft. Hij heeft bijvoorbeeld nog een contract om in de nabije toekomst een grote partij ethanol te ontvangen tegen een nú afgesproken prijs – een zogeheten long positie. De handelaar heeft er dan baat bij dat de prijs stijgt terwijl het cargoschip onderweg is naar Rotterdam,  zodat het bij aflevering een ‘koopje’ is.

Wat blijkt: een handelaar kan invloed uitoefenen op die benchmarkprijs. ‘De geboden prijzen in het window hebben altijd betrekking op 1.000 ton, de minimale handelshoeveelheid. En duizend ton is klein,’ legt de handelaar uit. ‘Het maakt dan niks uit dat je een paar duizend ton te duur hebt gekocht. Want als daardoor de benchmark 10 euro per ton omhoog is geschoven, en je hebt op de achtergrond nog een fysieke long positie van 30.000 ton ethanol, dan heb je die positie flink opgewaardeerd.’

Het komt er dus op neer dat de handelaar binnen het meetmoment (het Platts window) een tientje per ton teveel betaalt, waardoor een ander, al bestaand groot aankoopcontract 300.000 euro in waarde stijgt. De marktwaarde van zo’n contract wordt immers bepaald aan de hand van de benchmark. Het zogenoemde ‘omhoog kopen’ van de benchmark kon op een rustige handelsdag de ethanolprijs ‘zeker 10 euro hoger zetten’. Op een gemiddelde, meer liquide handelsdag was een verschuiving van vijf euro per ton mogelijk.

kader

Langs de Financiële Meetlat van de AFM

Na alle eerdere benchmarkschandalen staat de manier waarop die kunnen ontstaan inmiddels ook op de radar van de Autoriteit Financiële Markten, sinds 1 januari 2015 toezichthouder op het wettelijke verbod op het manipuleren van benchmarks. Nederland loopt met een verbod voor op Europese regelgeving. Vanaf juni 2016 treedt de Market Abuse Regulation (MAR) in werking waarmee het manipuleren van een benchmark zowel een civiel als strafrechtelijk delict wordt.

De AFM publiceerde vorig jaar een verkennend onderzoek Langs De Financiële Meetlat, waarin de kwetsbaarheid van benchmarks in het algemeen werd benoemd. De toezichthouder stipte daarin de hubfunctie van Rotterdam aan, de prominente aanwezigheid van commodity partijen zoals Shell, Trafigura, Gunvor, Glencore en Cargill en de rol van Nederlandse banken die ‘als wereldspelers actief in de commodity handel, veelal aan de financieringskant’ optreden.

De toezichthouder waarschuwt in het rapport ‘dat het risico op manipulatie toeneemt indien de totstandkoming van de benchmark afhankelijk is van een klein aantal partijen met een (zeer) groot marktaandeel. Het risico neemt verder toe als er sprake is van een kort tijdvenster om de benchmark vast te stellen ‘waardoor de impact van (grote) transacties relatief groot is’.

De toezichthouder gaat niet specifiek in op de benchmarks van biobrandstoffen, maar de algemeen omschreven red flags wapperen wel in de ethanolmarkt. In een onlangs verschenen marktprofiel op Follow The Money kwam al naar voren dat er op de biobrandstofhandel sprake is van verticale integratie waar een paar grote spelers de markt in handen hebben. Niet alleen het verdachte bedrijf Abengoa is gevestigd in Rotterdam, maar ook grote handelshuizen zoals Louis Dreyfus, Cargill, Nidera en Bunge begeven zich vanuit Rotterdam op de biobrandstoffenmarkt. Bovendien is er sprake van een kort tijdvenster: het ethanol-window van Platts bedraagt een half uur.
De AFM heeft het vizier nog niet op scherp. Woordvoerder Ward Snijders: ‘De AFM zal in 2016 opnieuw aandacht hebben voor de commodity-sector. Er zijn echter nog geen exacte tijdspaden bekend en op dit moment ook nog geen onderzoeksrichtingen bepaald.’

Lees verder Inklappen

Kartelvorming

De Europese Commissie denkt dat de beïnvloeding van de benchmark ook gecoördineerd heeft plaatsgevonden. Ze verdenkt de bovengenoemde Belgische Alcogroup, Lantmännen ek för uit Zweden en het Spaanse bio-concern Abengoa ervan dat ze hebben ‘samengespannen door onderling overeen te komen offertes te doen of te steunen met de bedoeling de benchmarks opwaarts te beïnvloeden en op die manier de ethanolprijzen op te drijven.’ Dit zou eenzelfde praktijk als bij valutaschandaal kunnen betekenen waar forex-handelaren tijdens het window hun deals via chatgroepen met namen als The Bandits’s Club onderling afstemden. Dit om het risico te verkleinen dat andere handelaren, met mogelijk een tegengestelde positie, het prijsopdrijvende effect teniet deden.

De voormalig handelaar zegt daar geen weet van te hebben bij de ethanol-benchmark. ‘Andere spelers in de markt wisten natuurlijk wel dat je lekker bezig was met het omhoog of omlaag duwen van de prijs, maar ze wisten niet wat er verder in je trading book stond.’

Het omhoog of omlaag bijstellen van de benchmark was – zover de voormalig handelaar uit eigen ervaring kan putten – tot zeker vier jaar geleden een wijdverbreide praktijk op handelsvloeren. ‘Ik snap dat mensen het misschien niet mooi vinden, maar als je een handelaar bent en het kán…dan doe je het. Er waren geen regels voor, het was gewoon gebruikmaken van de mogelijkheden van een illiquide markt die kampte met kinderziektes.’

De olievlek

Het resultaat is niet alleen onbetrouwbare ethanol-benchmarks, maar ook dat opgekrikte referentieprijzen zich na publicatie door Platts als een olievlek over de markt verspreiden. De Platts-benchmarks worden tenslotte als uitgangspunt genomen bij tussenhandelaren en derivaten. De te hoge ethanolprijzen kan dan ook de benzinepomp bereiken waar een liter benzine vaak bestaat uit een mengsel van 5 procent ethanol en 95 procent benzine. Het is een uitvloeisel van de Brusselse bijmengverplichting om duurzaamheidsdoelstellingen te halen.

De voormalige handelaar verwacht toch niet dat consumenten alleen maar teveel hebben betaald voor hun benzinemengsel. ‘Bij benzine wordt maar een klein percentage ethanol bijgemengd en de benchmark werd niet alleen maar omhoog bijgesteld maar het ging ook omlaag, dat hing maar net van je positie af [long of short positie, red].’

De Europese Commissie denkt echter dat de drie verdachte bedrijven, die zowel optraden als ethanolproducent én handelaar, de referentieprijzen toch vooral één kant opdreven. Omhoog.

Geheim

‘De ethanol-benchmark heeft invloed op de adviesprijzen van benzine. Als het klopt dan is de consument er de dupe van geworden en is de winst in de zakken van de bedrijven gegaan,’ zegt Bart-Willem ten Cate, managing director van Refuel, die veel biobrandstoffen op Platts gerelateerde prijzen inkoopt voor wholesalers en klanten met een bijmengverplichting zoals pomphouders.

‘ik had ook niet gedacht dat mijn huisbank Rabobank bij de Libor-manipulatie betrokken zou zijn’

Het blijkt ook dat de manipulatie een goed bewaard geheim is, gebruikers hebben er geen weet van. ‘De benchmark is de benchmark, maar ik weet niet of de benchmark zélf ook de juiste prijzen weergeeft,’ zegt Ten Cate. ‘Ik heb geen signalen van manipulatie, maar ik had ook niet gedacht dat mijn huisbank Rabobank bij de Libor-manipulatie betrokken zou zijn. Het is goed dat Europa een onderzoek doet om vast te stellen of kopers niet beduveld worden.’

Update: Platts benadrukt in een reactie aan FTM dat het onderzoek van de Europese Commissie niet is gericht op het bedrijf Platts en dat er geen aanklachten tegen Platts zélf lopen inzake het onderzoek naar de ethanol-prijzen. ‘Platts verwerpt ook categorisch iedere suggestie dat het een passieve ontvanger is van markt-data van een beperkt aantal participanten. We hebben een robuust proces ontwikkeld voor het verzamelen van data dat wordt onderworpen aan een nauwkeurig validatie-onderzoek van alle betrokken partijen. Het Market on Close assessment proces [het gebruik van o.a. het ‘window’, red] , dat in een periode van 20 jaar is getest in markten over de hele wereld, is een van de meest transparante benchmark-processen die er bestaat. Platts publiceert bied-en laatprijzen in real-time – met volledige openbaarmaking van bedrijven, prijzen, locaties en volumes – waarop marktpartijen kunnen reageren. Dat betekent dat alle data bij de finale bepaling van de benchmark is getest door de markt.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Dennis Mijnheer

Gevolgd door 1457 leden

Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.

Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren