© Flickr/SP

    Minister Schippers investeert miljoenen in een ambitieus project om het aantal depressies terug te dringen. Preventie zou volgens haar dé oplossing zijn, maar de minister heeft net zelf de succesvolle preventiemaatregelen in Nederland wegbezuinigd. ‘Nu moet het opnieuw opgebouwd worden.’

    Woest was de GGZ-sector op de plannen van Edith Schippers om grootschalig te bezuinigen op de geestelijke gezondheidszorg. In juni 2011 verzamelden ruim tienduizend mensen zich op het Malieveld in Den Haag om te protesteren. ‘O, O, Den Haag, we zijn niet weg te strepen,’ werd er luidkeels gezongen. En: ‘Edith Schippers, weet je wel wat je doet?’. Aan het eind van de dag werd de minister met een fluitconcert door de menigte onthaald en kreeg ze ruim 47.000 handtekeningen overhandigd van mensen die haar bezuinigingen wilden stoppen. De boodschap was duidelijk: de minister van Volksgezondheid (VWS) hoefde bij haar plannen niet op steun vanuit de geestelijke gezondheidszorg te rekenen.

    Ondanks de vele protesten zette ze de bezuinigingen door. In 2012 was het zorgakkoord rond: er werd 222 miljoen euro bezuinigd op de GGZ. De behandeling van aanpassingsstoornissen — zoals een burn-out — werd niet meer vergoed vanuit het basispakket; er kwam een eigen bijdrage voor eerstelijnspsychologen, er werden minder therapiesessies vergoed en de sector zou in 2014 grote hervormingen moeten doormaken.

    'We moeten een beweging maken van nazorg naar voorzorg'

    Het stokpaardje van de minister bij deze financiële slachtpartij heette preventie: ‘We moeten een beweging maken van nazorg naar voorzorg. Preventie is van groot belang’, schreef Schippers destijds. Die woorden zullen menig GGZ-professional kromme tenen hebben bezorgd. Dezelfde minister Edith Schippers hielp namelijk met haar ingrijpende bezuinigingen juist het ooit zo hoogstaande preventie-systeem om zeep. De aangekondige depressiedeal, met als doel dat 30 procent minder mensen te maken krijgt met een depressie, is het blusmiddel voor een brand die nooit zo hevig had mogen branden.

    Nederland was internationaal voorbeeld

    Met jaloerse blikken werd er vanuit landen als Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten gekeken naar het model van geestelijke gezondheidszorg (GGZ) dat we in Nederland hadden. In 2009 werd Nederland nog door een Amerikaanse studie uitgelicht als schoolvoorbeeld voor preventie van psychische problemen bij jongeren. ‘Er was een groot professioneel werkveld dat zich daarmee bezig hield.’ vertelt Pim Cuijpers, hoofd klinische psychologie bij de Vrije Universiteit Amsterdam (VU). ‘Vrijwel elke GGZ-instelling had een preventieafdeling. Je kon hiervoor speciaal een opleiding volgen tot preventiefunctionaris.’

    ’Preventiemedewerkers gaven in de regio cursussen over depressie, organiseerden acties voor kinderen van ouders met psychische problemen, boden ondersteuning aan de GGZ, zetten op scholen activiteiten op en organiseerden lokale campagnes om het stigma te verminderen,’ vervolgt Cuijpers. Het aanbod was voor iedereen toegankelijk; om deel te nemen hoefde je niet eerst langs de huisarts of psycholoog. Omdat cursussen vergoed werden door zorgverzekeraars, waren er meestal ook geen kosten aan verbonden.

    "Mensen worden nu pas geholpen nadat een klacht of risico daadwerkelijk een stoornis is geworden"

    Maar na de bezuinigingsronde is er veel veranderd. Wie sinds 2014 een preventie-cursus wil volgen, moet het geluk hebben ergens te wonen waar dit aangeboden wordt. De zorgverzekeraars zijn namelijk gestopt met het vergoeden van preventie; financiering is nu een gemeentelijke taak. Overal in het land zijn programma’s door een gebrek aan budget noodgedwongen stopgezet, en hele preventieafdelingen zijn opgeheven. De gevolgen liegen er niet om: ‘We zien in de praktijk dat mensen pas geholpen kunnen worden op het moment dat een klacht of risico daadwerkelijk een stoornis is geworden,' aldus een woordvoerder van GGZ Delfland. 'Door hun stoornis hebben ze dan al vaak ook allerlei andere problemen ontwikkeld, bijvoorbeeld op het werk, qua inkomen en in sociale relaties.’

    Dit gaat regelrecht in tegen het idee van Schippers om van ‘nazorg naar voorzorg’ te bewegen. Het kwalijke is vooral dat kwetsbare groepen slachtoffer worden van de bezuinigingen. Tijdens de protesten in 2011 werd hier door de sector al voor gewaarschuwd. Initiatiefnemers schreven dat dertig procent van de patiënten in de GGZ een inkomen op of onder het sociale minimum heeft, waardoor er weinig geld voor deze zorg is. ‘We hebben nog een tijdje geprobeerd cursussen aan te bieden’, vertelt Nel Petilon, voormalig manager preventie en tegenwoordig orthopedagoog bij GGNet. ‘Maar mensen haken af door de kosten die hieraan verbonden zijn.’

    Met name kinderen van ouders met psychische problemen of verslaving hebben belang bij preventieve hulp, maar kunnen dit nu vaak niet krijgen. In Nederland groeit ongeveer een zesde van de kinderen — zo'n 577.000 in totaal — op met een ouder die dergelijke problemen heeft. Een derde van die kinderen ontwikkelt zelf ook weer psychische klachten en loopt later in het leven een verhoogd risico op het krijgen van een depressie. De bezuinigingen van Schippers veegden een groot deel van het aanbod voor deze doelgroep van tafel.

    'In de praktijk zie je dat veel van het aanbod op de plank blijft liggen'

    ‘Er werd gezegd dat cursussen ook prima in huisartspraktijken gehouden konden worden,’ vertelt Petilon, die naast haar werk bij GGNet voorzitter is van het Landelijk Preventieplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen. ‘Maar die gaven aan dat ze ook niet alles konden doen; ze kregen er al veel taken bij. In de praktijk zie je dat veel van het aanbod op de plank blijft liggen.’

    Kwaliteit ontbreekt

    Wat had Schippers op het gebied van preventie dan in gedachten? Uit haar plannen blijkt dat ze onder andere ‘meer zorg dichterbij’ wilde brengen. Ze noemt de inzet van wijkteams, die in de buurt allerlei preventieve hulp kunnen bieden. Maar dit gaat lang niet altijd goed, aldus de woordvoerder van GGZ Nederland: 'Vroegsignalering en vroeginterventie van psychische klachten en verslavingsproblematiek vraagt om hoogwaardige expertise van professionals in onder andere wijkteams en bij jeugdhulpverleners. Deze expertise is nog onvoldoende aanwezig, de wijkteams zijn nog in opbouw.’

    Bovendien worden de wijkteams al overspoeld met taken: uit onderzoek van Movisie in 2016 blijkt dat wijkteams in negen van de tien gemeenten kampen met capaciteitstekort.

    De GGZ-professionals die de benodigde expertise wel bezitten, staan vaak buitenspel. Gemeenten kunnen zelf bepalen op welke manier ze iets aan preventie doen, waardoor de focus vaak ligt op kostenbesparing in plaats van zorgkwaliteit. ‘De gemeente kijkt niet zo naar kwaliteit. Als iemand zegt dat ze iets kunnen doen, dan kunnen ze het ook, dat is de insteek,’ vertelt Domien Theuvenet, directeur van Rotterdamse GGZ-instelling Avant Sanare. Zijn gemeente start volgend jaar een aanbestedingstraject om onder andere preventieve zorg in te kopen. Allerlei partijen kunnen meedingen naar een contract. ‘Er zijn allerlei welzijnsorganisaties die ook prima voorlichtingen over depressie kunnen geven. Maar als wij cursussen geven, kunnen we mensen die meer hulp nodig hebben gelijk doorverwijzen.’

    Zorgmedewerkers worden in sommige gevallen ontslagen om plaats te maken voor financieel medewerkers

    Om het hoofd boven water te houden, moeten GGZ-instellingen steeds meer tijd besteden aan het binnenhalen van contracten. Uit onderzoek dat het Zijlstra Center van de Vrije Universiteit van Amsterdam (VU) deze maand publiceerde, blijkt dat dit altijd ten koste gaat van het primaire werk van een zorginstelling: het helpen van patiënten. Zorgmedewerkers worden in sommige gevallen ontslagen om plaats te maken voor financieel medewerkers, die zich met alle regels en richtlijnen bezig kunnen houden.

    Overlegsubsidie

    Dat er door de regering nu nieuwe initiatieven worden gepromoot op het gebied van preventie, levert voor velen een bittere nasmaak op. Cuijpers vindt vooral de manier waarop preventie grotendeels is verdwenen wrang. ‘Het systeem was niet perfect, maar het is gek dat er niet eens is geprobeerd om dit te repareren.’ stelt hij. ‘Nu moet het opnieuw opgebouwd worden.’

    Eén van de manieren waarop dat opnieuw opbouwen wordt gedaan, is door de komende jaren zo'n 22 miljoen euro extra in het Nationaal Programma Preventie (NPP) te investeren. Dit ter promotie van zogenaamde ‘preventiecoalities’ tussen gemeenten en zorgverzekeraars. Als deze partijen gezamenlijk met een plan komen om risicogroepen te helpen, kunnen ze hier subsidie voor aanvragen.

    Van de extra 22 miljoen gaat geen cent naar de preventieprogramma's

    Maar van de 22 miljoen euro gaat geen cent naar de daadwerkelijke preventieprogramma’s. Het geld is namelijk niet bedoeld om de projecten uit te voeren: de subsidie is alleen een compensatie voor al het overleg dat nodig is om een nieuw programma op te zetten. Overlegsubsidie dus. Gemeenten en zorgverzekeraars moeten de rest van de kosten uit eigen zak betalen.

    Ook in de depressiedeal zijn deze partijen aan zet om preventiehulp te financieren. In totaal moet dit plan het aantal depressies met dertig procent verminderen. ‘Dat lukt natuurlijk nooit, zelfs niet als je al die maatregelen uitvoert,’ aldus Cuijpers. ‘Je moet het veel grootser aanpakken en dit op regionaal niveau systematisch invoeren. Dit is een soort polderoplossing: iedereen vindt het onderwerp nu belangrijk en er wordt hier en daar wat aan gedaan, maar dit gaat het verschil niet maken.’

    Het slagen van de ambitieuze depressiedeal lijkt met de afbraak van het preventiesysteem in de GGZ nauwelijks haalbaar. Als preventie en vroeg ingrijpen de sleutel zijn tot dertig procent minder depressies, heeft minister Schippers die sleutel zojuist weggegooid zonder écht in een alternatief te investeren.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eline Jacobse

    Verdiept zich in de geestelijke gezondheidszorg in Nederland.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Eline Jacobse
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Wat maakt onze zorg zo duur?

    Gevolgd door 1145 leden

    In het dossier 'wat maakt onze zorg zo duur?' doen wij onderzoek naar de zorgkosten. Ieder jaar geven we met z'n allen weer m...

    Lees meer

    Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg dossier