Hoe oorlogsmonument Forteiland IJmuiden onder toeziend oog van gemeente Velsen werd leeggeroofd

    Van oorspronkelijke stoppenkasten tot mitrailleur affuiten en hele deuren aan toe. Hoe is het mogelijk dat origineel interieur uit de Tweede Wereldoorlog van het Forteiland IJmuiden straffeloos werd gestript? Follow the Money dook in de geschiedenis van het eiland. Wanneer ging het mis en wat was de rol van de gemeente Velsen?

    Bunkers en munitie kom je in het Noord-Hollandse duingebied om de zoveel meter tegen. Het gebied was tijdens de Tweede Wereldoorlog onderdeel van de zogeheten Atlantikwall: een 5000 kilometer lange aaneengesloten Duitse verdedigingslinie die vanaf de kust van Denemarken tot aan de Pyreneeën liep. Regelmatig ontvangt het waterleidingbedrijf PWN, primaire beheerder van de duingebieden, anonieme telefoontjes dat er een bom is gevonden. Of een granaat. Vaak door hobbyisten die op verboden terrein met een metaaldetector en een schep aan het schatgraven zijn geslagen. 

    Vanaf het strand van Wijk aan Zee, richting de pier van Velsen, steekt het Fort af tegen de grauwe rand van Oud-IJmuiden. Het gebied rondom deze havens is getekend door zout, wind en de uitstoot van hoogovens. Voor bewoners heeft dit misschien een onmiskenbare charme, buitenstaanders zien vooral saaie naoorlogse flats, troosteloze straten en stoeptegels in de tuintjes. Tussen sprieterig gras liggen auto- of motoronderdelen. Is de wind je ongunstig gezind, dan hoor je de hele nacht  piepjes van de Hoogovens. Citymarketeers kwamen jaren geleden tot de conclusie dat er pr-technisch niet veel meer van valt te maken dan de slogan ‘rauw aan zee’.

     

    "De financiën bleken een rommeltje te zijn: 28.000 euro was ‘verdwenen"

    Een roerige financiële geschiedenis

    Jarenlang verklaarde Rijkswaterstaat dit gebied tot verboden terrein. In de jaren ‘90 had het eiland daardoor iets onheilspellends. Goedgelovige bewoners waren er heilig van overtuigd dat het er spookte. Tegenwoordig is een deel van de folkloristische mist opgetrokken. Het Fort wordt nu geëxploiteerd en men kan er terecht voor historische rondleidingen, avontuurlijke bedrijfsuitjes en, geheel in lijn met de lokale cultuur, hardcore feesten.

    Het eilandbeheer was aanvankelijk in handen van de gemeente Velsen en een wirwar aan publiek-private stichtingen, maar moest eind jaren ’90 ‘schoon’ worden opgeleverd aan een private partij. Helaas bleken de financiën een rommeltje. Er waren geruchten over ambtenaren die privéfeestjes zouden geven op het eiland, er was een tekort in de begroting en er was 28.000 euro ‘verdwenen’.

    Adviesbureau Boer & Croon deed in opdracht van de gemeenteraad een onderzoek en uitte in het rapport ‘twijfel over de rechtmatigheid van overboekingen’. Volgens een artikel in Vrij Nederland in 2006 adviseerden zij destijds een forensisch accountantsonderzoek, dat nooit heeft plaatsgevonden. In plaats daarvan liet de gemeente Velsen huisaccountant KPMG een screening doen. Volgens die screening viel het reuze mee, en was het Forteiland klaar voor exploitatie.

    Lokale wirwar van bunkermusea

    Momenteel resideert er een allegaartje van gewiekste horeca-exploitanten, strandjutters annex kunstenaars die het staal van de Hoogovens tot basismateriaal rekenen en enthousiaste vrijwilligers die rondleidingen organiseren in tentoongestelde privécollecties. Het is niet uitzonderlijk voor fervente verzamelaars van Tweede Wereldoorlog-parafernalia om op een goede dag, wanneer de eigen zolderkamer te klein wordt, de eigen verzameling onder te brengen in een stichting. 

    Dergelijke privécollecties worden vervolgens regelmatig tentoongesteld in een lokale bunker of fort. Vaak bestaan deze collecties uit een samenraapsel van alles wat te maken heeft met ‘iets militairs’ dat stamt uit de Tweede Wereldoorlog. Navraag bij het Ministerie van Defensie leert dat een groot deel van dergelijke forten zijn afgestoten: ze hebben niet langer een strategische waarde, maar zijn nu in lokaal beheer van bijvoorbeeld de gemeente of Natuurmonumenten.

    Het ontbreken van een ethische code maakt de scheidslijn vaag

    Maar wat is hier het verschil met andere militaire musea? In de beroepsmatige museumwereld moeten medewerkers een ethische code ondertekenen die het verzamelen en handelen in voorwerpen van dezelfde strekking als de museumcollectie verbiedt. Het ontbreken van zo’n code maakt de scheidslijn tussen verzamelaar, handelaar en museum in de lokale wirwar van Tweede Wereldoorlog- en bunkermusea vaag.

    In een wereld van goedgemutste vrijwilligers en regelaartjes worden administratieve verplichtingen snel als onzinnig en belemmerend beschouwd. Door het lokale karakter zijn de lijntjes soms iets té kort. Zo kun je tegenwoordig op het Forteiland IJmuiden terecht bij PBN Sport & Adventure voor onder meer evenementen, vergaderingen en sportieve bedrijfsuitjes. De pachter van het eiland – en dus directeur van PBN – Rick Slabbers is ook verantwoordelijk voor het onderhoud van het eiland via Stichting Exploitatie Forteiland. 

    Follow the Money heeft gevraagd aan de Gemeente Velsen – eindverantwoordelijk voor Monumentenzorg – wat de overwegingen zijn geweest voor deze constructie. Is er wel rekening gehouden met tegenstrijdige belangen wanneer iemand rondloopt met zowel een commerciële als erfgoedbehoudende pet?

    Slager keurt eigen UNESCO-vlees

    De huidige constructie zorgt er namelijk voor dat de pachter moet beoordelen of de pachter zich wel aan de erfgoedregels houdt. Het gemeentebestuur is wettelijk verantwoordelijk voor monumentenzorg. Is het dan niet noodzakelijk voor de gemeente op zijn minst plaats te nemen in de Raad van Toezicht? 

    Hoewel de gemeente Velsen in een eerste reactie aangaf dat zij niet vertegenwoordigd is in de Raad van Toezicht, werd dit later weer ontkend. Er zijn twee personen vertegenwoordigd in de Raad van Toezicht, luidde het. Follow the Money vroeg hierop via de Kamer van Koophandel het uittreksel en het bedrijfsprofiel van de Stichting tot Exploitatie van het Forteiland IJmuiden op.

    "Niet een gemeenteambtenaar, maar een persoonlijke vriend moet kijken of er wel netjes wordt omgegaan met het erfgoed"

    Opvallend genoeg bevat deze informatie geen enkele naam van een gemeenteambtenaar. Wel van enkele lokale bekenden, zoals Roel Huisman, voorzitter van de lokale Rotary en volgens diverse bronnen tevens goede vriend van directeur Rick Slabbers. Maar ook die van Joyce Velthuis, een medewerkster van PBN.  Oftewel: in plaats van een gemeenteambtenaar moeten een persoonlijke vriend en een ondergeschikte medewerker erop toezien dat de directeur van PBN Sports & Adventure zich aan de regels houdt en netjes omgaat met erfgoed. Volgens Slabbers is Huisman echter geen goede vriend, maar hebben ze wel ‘goed contact’. 

    In een derde reactie, na inzage in dit volledige artikel, komt gemeente Velsen met een derde lezing over de Raad van Toezicht. Er zou maar een lid in de Raad van Toezicht zitten namens de gemeente. Hoewel het bij de gemeente Velsen niet altijd duidelijk lijkt hoe het toezicht waarvoor ze eindverantwoordelijk is, is geregeld, stelt de gemeente dat er ‘op dit moment geen reden is om te twijfelen aan de huidige bestuurlijke constructie’. Toch laten diverse bronnen aan Follow the Money weten dat deze belangen in de praktijk wel degelijk botsen. 

    Hoewel aan UNESCO-erfgoed geen onomkeerbare aanpassingen mogen worden gedaan, werd een vergaderruimte gemaakt in de geschutsbunker, werden zware lampen opgehangen aan gemetselde plafondgewelven en een originele muur bij een koepel werd gedeeltelijk doorgebroken. Deze laatste verbouwing werd gestopt nadat een oplettende bezoeker de gemeente Velsen had ingelicht. De gemeente ontkent wel dat er schade is ontstaan aan het monument zelf, maar Follow the Money is in bezit van foto’s waaruit het tegenovergestelde blijkt.

    Exploitatie versus natuurbeheer

    Erfgoed is niet het enige dat moet worden beschermd op het Forteiland. In 2008 uitten lokale vogelaars samen met de Universiteit van Amsterdam hun zorgen vanwege mogelijke conflicterende belangen tussen exploitatie en natuurbeheer. Zo is op het zuid-westelijke deel van het Forteiland onder andere de zandhagedis aanwezig, die uniek is vanwege zijn isolement. Ook verliezen steeds meer beschermde meeuwsoorten rustige broedplaatsen op het eiland.

    Gelet op het trackrecord van PBN lijken de zorgen over de dubbele pet en het mogelijk prevaleren van commerciële belangen niet geheel onterecht. De laconieke omgang met het Forteiland vormt geen uitzondering: ook in België zorgde het bedrijf voor beschadiging aan het natuurgebied en liet het bedrijf onder meer toeristen toe in grotten in de Ardennen waar beschermde vleermuissoorten resideren. Volgens Rick Slabbers - die zich in een eerder interview beklaagde over de natuur ‘lobby en Europese regelgeving omtrent natuurbeheer - klopt dit niet. ‘Dat wij het niet nauw nemen met de natuur is onjuist. [Dit] voorval met de vleermuizen hebben de bezwaarmakers nooit kunnen aantonen. Het is helaas zelfs voor het gerecht geweest en wij zijn vrijgesproken,’ zo laat hij weten.

    Tijdens het broedseizoen organiseerde PBN een vuurwerkshow, naast een meeuwenkolonie

    Desondanks blijft PBN in aanvaring komen met natuurbeheer. Zo was het twee weken geleden wederom raak: in verband met een 25-jarig jubileum besloot PBN een vuurwerkshow te organiseren. Dit gebeurde echter tijdens het broedseizoen naast een meeuwenkolonie. Vogelonderzoekers verklaarden tegenover de IJmuider Courant ‘not amused’ te zijn. Hoewel FTM in het bezit is van het draaiboek van de feestelijke gelegenheid – samengesteld door PBN – verklaarde Slabbers tegenover dezelfde krant dat de vuurwerkshow was georganiseerd door klanten van PBN.

    Bestuurlijke inertie faciliteert UNESCO-erfgoed diefstal

    Ook bevestigen meerdere bronnen dat er, naast erfgoed en natuur, losjes wordt omgegaan met de inventaris. Zo verdwenen er de afgelopen jaren ondanks de aanwezigheid van beveiligingscamera’s onder andere rijplaten en draglineschotten. 

    Ondanks de veelvuldig geuite waarschuwingen van accountants, natuurexperts en medewerkers van het Forteiland heeft de Gemeente Velsen een onoverzichtelijke bestuurlijke spaghetti van publieke, private en semi-publieke belangen rustig laten voortbestaan, het soort chaos waarin geen enkele regel wordt gehandhaafd. Gecombineerd met een flinke dosis bestuurlijke inertie zorgde dat ervoor dat dit UNESCO werelderfgoed werd beschadigd én gestript. Nadat voormalig fortbeheerder Leen de Jager was ontslagen, onder verdenking van wapenhandel, illegaal vuurwapenbezit en wiethandel, mocht hij zonder begeleiding zijn spullen ophalen. Of dat uitsluitend zijn eigen spullen waren, is voor de gemeente Velsen onduidelijk.

    Twee verhaallijnen

    Dergelijk gebrek aan toezicht houdt op zijn minst het bestaan van twee verhaallijnen in stand. De Jager verklaart: ‘Toen ik met mijn compagnon mijn spullen ging ophalen van het Forteiland, kwamen wij tot de ontdekking dat er een bunkerkachel, een oude telefoon en een telescoop waren ontvreemd. In totaal voor 7500 euro aan waarde. Ter compensatie kreeg ik van Slabbers zeshonderd euro en het affuit terug.’

    Volgens Slabbers ligt het een tikkeltje anders: ‘Deze 600 euro heb ik betaald om een bunkerperiscoop, overigens gerestaureerd door de Koninklijke Marine te Den Helder, te laten staan op het Forteiland en zo beschikbaar te houden voor publieke bezichtiging. Ik heb deze bunkerperiscoop gekocht, maar wel met het verzoek dat hiermee de kous ook echt af zou zijn. Al dit gesteggel erg schadelijk voor het Forteiland.’ 

    'Al dit gesteggel is erg schadelijk voor het Forteiland'

    Of de bunkerperiscoop mogelijk oorspronkelijk ook onderdeel was van het Forteiland kan Slabbers niet zeggen. ‘Wij zitten hier pas sinds 2008, en vergeet niet dat vanaf half jaren ’90 tot die tijd geen enkele lijst of inventarisatie is gemaakt. Dus van wie wat precies is, is voor mij niet vast te stellen. Uiteraard zou ik nooit erfgoed verkopen of toestemming voor verkoop hiervan geven, dat is namelijk niet aan mij.’

    Weer andere bronnen melden dat juist Leen de Jager en zijn compagnons spullen hebben meegenomen en melden dat er ventilatiekleppen, stalen kijkspleten, schakelkasten, een stalen deur en zelfs voor de Atlantikwall unieke mitrailleur-koepelaffuiten waren ontvreemd. Hij werd geholpen door medewerkers van onder meer Bunkermuseum IJmuiden en de Haagse Bunkerploeg, waarna iedereen poseerde voor een foto in het bezit van Follow the Money, staand voor een geschutsbunker. 

    Kort hierna kondigde de Haagse Bunkerploeg een veiling aan van historische spullen, maar Follow the Money kreeg van hen te horen ‘alleen bij de veiling aanwezig te zijn geweest’. In de IJmuider Courant werd vermeld dat het zou gaan om de veiling van verduisterde spullen. Via Twitter, maar ook persoonlijk aan Follow the Money, verklaart De Jager dat niet dankzij zijn bewind, maar juist dat van de huidige beheerders historisch materieel is verdwenen en vervolgens is ‘afgevoerd naar de oudijzerboer’: ‘Dit is echt te gek voor woorden. Er zijn historische spullen – zoals traliewerk, oorspronkelijke deuren, noem maar op -  afgevoerd van het eiland,’ zo meldt hij. Hoe het ook zij, getuigen van beide kanten melden dat oorspronkelijk materiaal is verdwenen van het Forteiland.

    UNESCO werelderfgoed zowel beschadigd als verdwenen

    Volgens de politie en gemeente Velsen is het niet vast te stellen wie de rechtmatige eigenaar is van het geveilde materiaal: een uitermate curieuze bevinding. Een fotoalbum van een voormalige bunkermedewerker vertelt namelijk een heel ander verhaal. De betreffende oud-medewerker heeft begin jaren ’90 objecten gecatalogiseerd in een privéfotoalbum, en elke foto’s gedateerd en van type- en bouwnummers voorzien.

    Kortom: hoewel het op het Forteiland ontbreekt aan elke vorm van vakkundige en professionele administratie, betekent dit niet dat er geen enkele catalogus beschikbaar is die ons kan informeren over welk materieel wel of niet bij het oorspronkelijke interieur behoort. Dit is belangrijk, aangezien wettelijk gezien de boedel zoals aangetroffen na het afgraven van het eiland tot het UNESCO-erfgoed behoort en het daarmee om staatseigendom.

    Follow the Money is eveneens in het bezit van foto’s van de oorspronkelijke stoppenkasten waarop het label ‘VOM 5856’ is te zien. Dit nummer is later door een medewerker geretoucheerd. De foto’s hieronder laten de plek zien waar de stoppenkasten zaten, alsook de veilingfoto’s van deze zelfde stoppenkasten met eenzelfde identificatienummer. Deze zijn afkomstig van de Facebookpagina van de voormalige fortbeheerder waarin hij de veiling aankondigt. Op een andere foto is een origineel slot van de bunker te zien: op het houten label van de sleutel is zelfs het bouwnummer van de bunker geschreven (5857).

    Daarnaast beschikte het eiland over een pantserbatterij met vijf kanonnen voor kustverdediging en een pantserkoepel met twee kanonnen voor de verdediging van de sluizen, die uitmonden in het Noordzeekanaal. Uit deze unieke mitrailleur pantserkoepel, een zogeheten ‘sechs scharten Turm’, werden de speciale mitrailleuraffuiten verwijderd, waardoor koepel nu incompleet is.

    In een interview in de IJmuider Courant liet Leen de Jager, poserend naast de affuiten, weten zich erg beschadigd te voelen door de beschuldigingen van diefstal: ‘Er ligt nog geen gestolen boutje op die veiling’. Aan Follow the Money overlegt hij een ondertekend document toebehorend aan de koopruil. ‘Ik heb niets te verbergen en dit alles ook overlegd aan de recherche. Helaas is nergens op gereageerd.’ De Jager heeft via diverse kanalen, onder meer via Twitter, laten weten dat het Forteiland de affuiten van hem ‘terug mag kopen’, en dat ze maar contact met hem op moeten nemen ‘om het af te handelen’. Maar waren de deelnemers in deze koopdeal überhaupt in de positie dit materieel aan elkaar door te verkopen?

    Het lijkt erop dat de gemeente Velsen geen rekening heeft gehouden met dit scenario, en meldt in de eerste instantie aan Follow the Money dat niet is aan te tonen dat de affuiten en ander materieel geen privébezit waren. Dit is vreemd, aangezien Follow the Money in het bezit is van correspondentie aan zowel burgermeester Frank Dales van de gemeente Velsen, als de ambtenaren van de gemeente. In die correspondentie leggen een militair erfgoed-deskundige en de Provincie Noord-Holland hun het hierboven getoonde fotobewijs nog voor voordat de veiling plaatsvindt. 

    Oftewel: de burgemeester was door erfgoedexperts op de hoogte gesteld dat er aantoonbaar origineel interieur uit het Forteiland – en hiermee onderdeel van het UNESCO-erfgoed en dus staatseigendom – op het punt stond om geveild te worden.

    Onrechtmatig verdwenen erfgoed

    Diverse bronnen bevestigen aan Follow the Money dat de burgemeester uitdrukkelijk is gevraagd om de veiling door middel van een bestuurlijke verordening te voorkomen totdat er opheldering zou zijn over de eigendomsvraag. Hier heeft de burgemeester niet op gereageerd. Ook is hij niet ingegaan op de uitnodiging van voormalig beheerder De Jager om langs te komen en zelf een kijkje te komen nemen op het eiland en de aangerichte beschadigingen aan het oorspronkelijke interieur te inspecteren. 

    Getuigen van beiden kanten zijn allen overtuigd van één ding: er is onrechtmatig historisch UNESCO-erfgoed verdwenen van het Forteiland. Door wie en hoe, daarover verschilt men van mening. De gemeente Velsen lijkt als eindverantwoordelijke in ieder geval geen haast te maken met het verschaffen van helderheid, en laat hiermee een schuldvraag boven de markt hangen. 

    'Hier moet lering uit worden getrokken'

    Bij doorvragen waarom niet is ingegrepen zodra zij ervan op de hoogte waren dat erfgoed danwel werd beschadigd, danwel onrechtmatig werd verkocht, speelt de gemeente de bal door naar de politie: ‘Naar aanleiding van de aangifte die is gedaan over het te koop aanbieden van materieel op een aangekondigde veiling is er door de burgemeester contact geweest met de politie. De politie heeft vervolgens onderzoek gedaan naar het eigenaarschap van de ter veiling aangeboden spullen. De uitkomst van dat onderzoek was dat [de] politie heeft niet kunnen vaststellen dat de eigendommen juridisch toebehoren aan Forteiland.’

    'Ik heb meteen PBN en de gemeente hierover aangesproken en dit meerdere keren in gesprekken aangekaart'

    Follow the Money legt deze casus met het fotomateriaal voor aan provinciemedewerker Eric ten Brummelhuis, verantwoordelijk voor het programmabureau UNESCO Werelderfgoed waaronder de Stelling van Amsterdam, waarvan Forteiland IJmuiden een onderdeel is. We vragen hem: 'Wie beschermt eigenlijk ons erfgoed?' Ten Brummelhuis: 'Dat moet een gezamenlijke verantwoordelijkheid zijn van overheden en eigenaren'. Volgens Ten Brummelhuis ligt de eindverantwoordelijkheid dan ook bij de gemeente: 'Toen ik van deze kwestie hoorde heb ik daarom meteen PBN en de gemeente hierover aangesproken en dit meerdere keren in gesprekken aangekaart. De gemeente is het bevoegd gezag wanneer het om behoud van monumenten gaat'. 

    Ten Brummelhuis is met name verbaasd over het ontbreken van een inventarisatie van wat wel, en wat niet, bij het Forteiland IJmuiden hoort: 'Ik vind het zeer triest dat door het niet vastleggen van wat nagelvast onderdeel uitmaakt van de bunker en wat bij het inventaris hoort, dit heeft kunnen gebeuren. Hier moet lering uit worden getrokken dat het niet nog een keer ergens gebeurt'. Toch lijkt de gemeente haar handen van de zaak af te trekken, en zich niet geroepen te voelen om te handhaven.

    Ondertussen is de pantserkoepel niet langer compleet en is oorspronkelijk interieur spoorloos verdwenen. Het Forteiland IJmuiden heeft hiermee meer weg van een rovershol, dan van een statig onderdeel van de Stelling van Amsterdam.

    Update

    Naar aanleiding van bovenstaand artikel heeft de VVD-fractie van Velsen namens fractievoorzitter Jeroen Verwoort Raadsvragen ingediend. Volgens de VVD is de berichtgeving op zowel Follow the Money als in IJmuider Courant van afgelopen zaterdag reden tot zorg: '...met name rondom de schimmigheid van het toezicht, de rol van de gemeente als verantwoordelijke voor monumentenzorg en het klaarblijkelijk uitblijven van actie rondom het op Forteiland aanwezige erfgoed. Ik begrijp dat je een exploitant ook de ruimte moet geven om zo'n unieke locatie succesvol te maken, maar wij rekenen er dan wel op dat dit in goed overleg gaat en dat er zorgvuldig wordt omgegaan met Forteiland en zijn unieke kwaliteiten', zo liet Verwoort desgevraagd weten.

    Lees verder Inklappen
    Over de auteur

    Dieuwertje Kuijpers

    Gevolgd door 273 leden

    Geopolitiek junkie. Statistiek-pieler. Niet geïnteresseerd in politieke poppetjes, wel in mechanismes die deze voortbrengen.

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid